LÝ LUẬN DẠY HỌC Ở TRƯỜNG DẠY NGHỀ Lý luận dạy học nghề nghiệp là bộ phận quan trọng của giáo dục học nghề nghiệp. Nhiệm vụ của lý luận dạy học là tìm ra bản chất và các quy luật của quá trình dạy học, nghiên cứu xây dựng nội dung, phương pháp và các hình thức dạy học nhằm tổ chức quá trình dạy học đạt hiệu quả cao. Lý luận dạy học cung cấp các lý thuyết về quá trình dạy học giúp giáo viên làm tốt nhiệm vụ dạy học kỹ thuật – nghề nghiệp ở các trường dạy nghề. QUÁ TRÌNH DẠY HỌC 3.
Khái niệm quá trình dạy học a) Định nghĩa Dạy học là hoạt động đặc thù của xã hội loài người, trong đó thế hệ trước truyền đạt lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm lịch sử xã hội nhằm tái tạo lại ở thế hệ trẻ những năng lực thích ứng và năng lực sáng tạo trước sự phát triển của xã hội. Dạy học là một hình thức đặc biệt của giáo dục. Dạy học là con đường quan trọng trong mối quan hệ biện chứng và phối hợp với các con đường, các hoạt động khác trong quá trình giáo dục để thực hiện mục đích và nhiệm vụ giáo dục đặt ra. Dạy học là hoạt động đặc trưng nhất, chủ yếu nhất của nhà trường, diễn ra theo một quá trình nhất định gọi là quá trình dạy học.
Quá trình dạy học là quá trình phối hợp thống nhất hoạt động điều khiển, tổ chức, hướng dẫn của giáo viên với hoạt động lĩnh hội tự giác, tích cực, tự lực, sáng tạo của HSSV nhằm làm cho HSSV đạt tới mục tiêu dạy học. Quá trình dạy học bao hàm trong đó hoạt động dạy và hoạt động học được thực hiện đồng thời cùng với một nội dung và hướng tới cùng một mục đích. 1) Hoạt động dạy: Giáo viên giữ vai trò chủ đạo trong toàn bộ tiến trình dạy học. Giáo viên xây dựng và thực thi kế hoạch dạy học, tổ chức cho HSSV thực hiện hoạt động học tập với mọi hình thức, trong những thời gian và không gian khác nhau.
Giáo viên điều khiển không chỉ tiến trình truyền đạt 53 kiến thức mà còn thúc đẩy sự phát triển trí tuệ của HSSV. Giáo viên là người chỉ dẫn giúp đỡ HSSV học tập, rèn luyện đồng thời là người kiểm tra, uốn nắn và giáo dục HSSV trên mọi phương diện. 2) Hoạt động học là quá trình hoạt động của HSSV trong đó HSSV dựa vào nội dung dạy học, vào sự chỉ đạo của giáo viên mà tự chỉ đạo toàn bộ hoạt động lĩnh hội tự giác, tích cực của bản thân nhằm đạt tới mục tiêu dạy học. Hoạt động học là hoạt động nhận thức độc đáo, thông qua hoạt động học mà người học chủ yếu thay đổi chính bản thân mình và ngày càng có năng lực hơn trong hoạt động tích cực nhận thức và cải biến hiện thực khách quan.
3) Hoạt động dạy và hoạt động học luôn gắn bó với nhau, thống nhất biện chứng với nhau. Trên nguyên tắc phát huy tính tích cực học tập của HSSV, giáo viên tổ chức và điều khiển quá trình học tập của HSSV, làm cho việc học tập trở thành một hoạt động độc lập có ý thức. Bằng sự khéo léo sư phạm, giáo viên khai thác mọi tiềm năng trí tuệ, kiến thức và kinh nghiệm sống của HSSV, giúp họ tìm ra phương pháp học tập sáng tạo, tự lực lĩnh hội kiến thức và hình thành kỹ năng hoạt động. Dạy tốt dẫn đến học tốt, học tốt đòi hỏi phải dạy tốt.
Dạy tốt là giáo viên thông qua nội dung dạy học mà chỉ đạo sự tự phát triển của HSSV, biến yêu cầu bên ngoài thành nội lực bên trong của HSSV, thành nhu cầu nhận thức của HSSV. Học tốt là biết tận dụng sự giảng dạy và hướng dẫn của giáo viên, biết dựa vào nội dung dạy học mà tự lực tổ chức sự lĩnh hội sáng tạo của mình. b) Đặc điểm + QTDH là một bộ phận của quá trình sư phạm tổng thể Quá trình sư phạm tổng thể là quá trình có mục đích, có kế hoạch, có tổ chức, có hướng dẫn nhằm hình thành và phát triển nhân cách con người đáp ứng được các yêu cầu của xã hội. Quá trình đó bao gồm hai quá trình bộ phận là QTDH và QTGD (nghĩa hẹp).
QTDH là bộ phận có ý nghĩa rất quan trọng quyết định đến kết quả của quá trình sư phạm tổng thể, nó chủ yếu nhằm trau dồi học vấn, hình thành và phát triển tri thức kĩ năng nghề nghiệp cho HSSV. 54 Quá trình giáo dục chủ yếu nhằm hình thành lý tưởng, niềm tin và hành vi đạo đức cho HSSV. Dạy học là con đường chủ yếu góp phần giáo dục cho HSSV thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cách mạng và những phẩm chất của con người mới. Dạy học là con đường thuận lợi và ngắn nhất để HSSV nắm vững một khối lượng tri thức với chất lượng cần thiết.
Dạy học được tiến hành một cách có tổ chức, có kế hoạch với những nội dung khoa học nhằm làm cho HSSV lĩnh hội được hệ thống tri thức, kỹ năng được ghi trong các môn học. Những tri thức mà HSSV lĩnh hội đã được gia công về mặt sư phạm trên cơ sở kết hợp lôgic khoa học với đặc điểm tâm sinh lý của HSSV và hướng tới sự phát triển trí tuệ ở HSSV. HSSV dễ dàng tiếp thu tri thức khoa học mà không gặp phải tình huống thử - sai. + Quá trình dạy học là một quá trình nhận thức Dạy học là con đường quan trọng bậc nhất giúp HSSV phát triển một cách có hệ thống năng lực hoạt động trí tuệ, đặc biệt là năng lực tư duy sáng tạo.
Mục đích của dạy học là thông qua hoạt động học - một hoạt động độc đáo của HSSV, làm cho họ lĩnh hội được những kinh nghiệm xã hội mà loài người đã tích luỹ được. Hoạt động học hay quá trình học tập có những đặc điểm sau: 1) Là quá trình phản ánh một cách tích cực và chọn lọc. Chỉ những gì liên quan đến nhu cầu, hứng thú, đến hoạt động hiện tại và phát triển tương lai của cá nhân mới được phản ánh. 2) Tuân theo quy luật nhận thức từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, rồi từ tư duy trừu tượng trở về thực tiễn.
Con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý như vậy bao gồm hai giai đoạn, đó là giai đoạn cảm tính và giai đoạn lý tính. Tuy nhiên, trong QTDH, sự nhận thức – học tập của HSSV thường là nhận thức những điều mà nhân loại đã biết, tức là những điều mới mẻ chỉ đối với chính bản thân họ. Tuỳ thuộc vào đặc điểm nội dung học tập, khả năng và điều kiện học tập thực tế mà HSSV có thể thực hiện hoạt động 55 nhận thức học tập đi từ cụ thể đến trừu tượng hay ngược lại từ trừu tượng đến cụ thể. Quá trình vận động của sự nhận thức là quá trình vận động biện chứng đầy mâu thuẫn.
Những mâu thuẫn này được giải quyết sẽ thúc đẩy tiến trình nhận thức. Những mâu thuẫn này cần được nghiên cứu và nhận thức đầy đủ để vận dụng vào thực tế tổ chức QTDH. + Quá trình dạy học là một quá trình tâm lý Dạy học là quá trình huy động mọi tiềm năng trí tuệ, hứng thú, tình cảm. vào việc lĩnh hội tri thức và hình thành các phẩm chất nhân cách.
Khía cạnh tâm lý của QTDH có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với sự thành công của dạy học. Dưới đây là một số yếu tố cần được chú ý đặc biệt mà trong một vài thập kỷ qua tâm lý học về "dạy học phát triển" đã xác định. Dạy học phải đi trước sự phát triển, tức là dạy học phải diễn ra trong điều kiện dự kiến được mức độ phát triển của HSSV cao hơn hiện tại.Vưgôtxki khẳng định là cần phải tiến hành dạy học trong quá trình phát triển gần của HSSV, theo đó thì dạy học sẽ thúc đẩy sự phát triển các chức năng tâm lý ở HSSV. Đavưđốp cho rằng có khả năng hình thành ở trẻ em trình độ trừu tượng hoá và khái quát hoá được nhiều hơn so với mức độ mà kiểu dạy học truyền thống quan niệm.
Menchinxkaia thì dạy học chỉ đạt được sự phát triển tối ưu khi chú ý đến đặc điểm của sự phát triển đã đạt được trước đó. Để phát triển trí tuệ cần phải có hai điều kiện là: 1) Tích luỹ vốn kiến thức. 2) Sự thuần thục trong các thao tác tư duy khi lĩnh hội và vận dụng kiến thức. Việc phát triển động cơ học tập như là kích thích bên trong nhằm thúc đẩy HSSV tham gia học tập một cách tích cực và việc phát triển hứng thú nhận thức diễn ra ngay trong quá trình nhận là những vấn đề đặc biệt quan trọng tác động đến chất lượng và hiệu quả của QTDH.
56 + Quá trình dạy học là một quá trình xã hội Dạy học là sự tương tác giữa người và người, người và xã hội (bao hàm tổ, nhóm, lớp HSSV, tập thể sư phạm, xã hội trong trường, xã hội ngoài nhà trường,.) thông qua các hoạt động dạy học – giáo dục chính khoá và ngoại khoá trong và ngoài nhà trường. Tính xã hội của quá trình dạy học được thể hiện ở: 1) Mục đích dạy học do xã hội đặt ra (Tính quy định của xã hội) và giáo viên chính là người đại diện cho xã hội, được xã hội phân công làm nhiệm vụ giáo dục - đào tạo thế hệ trẻ thông qua việc tổ chức, điều khiển, chỉ đạo QTDH trong nhà trường. 2) Nội dung dạy học trong nhà trường là hệ thống các kinh nghiệm xã hội mà loài người đã tích luỹ được qua nhiều thế kỷ. Vì vậy, công tác dạy học - giáo dục của nhà trường cần đến sự tham gia đóng góp nhiều mặt của các lực lượng xã hội khác nhau dưới những khía cạnh quan trọng như: 1) Quá trình phát triển chương trình GD - ĐT (Theo quan niệm mới) của nhà trường cần được thực hiện trong sự phối hợp chặt chẽ các nhà GD - ĐT với các lực lượng xã hội ngoài nhà trường, đặc biệt là các chuyên gia thực tiễn và những đại diện của các cơ sở sử dụng người tốt nghiệp.
2) Nhà trường cần huy động và phối hợp chặt chẽ với các lực lượng và tổ chức xã hội ngoài nhà trường, trong đó có phụ huynh HSSV, nhằm giúp cho công tác dạy học – giáo dục trong nhà trường thực hiện được nguyên lý, phương châm giáo dục của Đảng, trên cơ sở đó đáp ứng được nhu cầu của xã hội trên bình diện quốc gia cũng như ở từng khu vực, vùng, miền.