chương 1 cƠ SỞ LÝ LUẬN VÈ VĂN hóA PhÁP LUẬT VÀ VĂN hóA PhÁP LUẬT TT0HG LĨIh VỰc KIIh D0AHh Ở VIỆT HAM hIỆIN HAV 1. Quan niệm về văn hóa pháp luật Vốn là một hiện loJợng xã hội hết sức đa dạng, đa cấp độ, văn hóa lừng đơxợc nhìn nhận the0 nhiều cách thức khác nhau. Ở trình độ lý luận và yêu cầu của xã hội ngày nay, văn hóa đơjợc c0i là tất cả những gì liên quan đến c0n ngơiời, í† nhiều thể hiện đojợc sức mạnh sản chất của cỦn ngojời. Văn hóa ra đời cùng với sự xuất hiện của xã hội l0ài ngơjời, từ giai đ0ạn khởi thủy ch0 đến giai đ0ạn phái triển thịnh vojợng sau này.
Quá trình phát triển của văn hóa cũng là quá trình l0ài ngơjời tiến hóa, đi lên, nắm bắt các qui luật lự nhiên và làm chủ thế giới. có thể nói, sự phát triển của văn hóa chính là qua trinh cOn ngojời tự h0àn thiện mình, h0àn thiện xã hội, xây dựng mội xã hội tién 56 hon, dan chu hon. Văn hóa đích thực là ánh sáng dẫn dắt đời sống nhân l0ại đi lới những giá tri ca0 cả để đạt đơjợc sự l0àn thiện, 10àn mỹ. bởi vậy, làm lành mạnh môi †roJờng văn hóa, lạ0 điều kiện ch0 văn hóa phát triển cũng có ý nghĩa lích cực đối với sự phái triển liễn bộ xã hội và h0àn thiện nhân cách mỗi cá nhân.
Văn hóa là khái niệm có nội hàm rộng lớn, có thể liếp cận dojới nhiều góc độ khác nhau. có nhiều định nghĩa về văn hóa đã đơiợc các học giả đề cập và phân lích †r0ng các công trình nghiên cứu của mình. chủ lịch hồ chí Minh, từ năm 1942, đã đoỊa ra một định nghĩa về văn hóa: 12 Vì lẽ sinh ton cing nhq muc dich aia adc song, l0ai ngqoi moi sang taO va phat minh 2a ngoén ngit, chit viết, đạO0 đức pháp luật, 13 kh0a học lôn giá0, văn học nghệ thuật, những công cụ ch0 sinh hOại hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. TUàn oộ những sáng lạ0 và phát minh đó là văn hóa.
Văn hóa là sự lổng hợp aia mọi phaong thirc sinh hOẠl còng với oiểu hiện qia nó mà l0ài người đã sản sinh ea nhằm thích ứng những nhu dầu đời sống va doi hoi aia su tỉnh lồn [15]. cách định nghia van hoa may 1a kha 10an dién, thé hién dojgc su nguồn gốc, chức năng của văn hóa, đồng thời cũng phản ánh lính kế thừa từ thế hệ này sang thế hệ khác, thời kỳ lịch sử này sang thời kỳ lịch sử khác của văn hóa. The0 định nghĩa của UHESc0 Thì: Văn hóa phản ánh và thể hiện một qách lồng quái sống động mọi mặt aia đuộc sống (cia mỗi đá nhân và các công đồng) đã diễn ea leÚng quá khứ, cũng nha đang diễn ea leÚng hiện lại, qua hang va0 thé jÿ, nó đã dấu thành nên mội hệ thống dác gid ki, leuyển thống, thẩm mỹ và lỗi sống mà dựa leên nó lừng dân lộc lự khẳng định sản sắc eiÊng cua minh [35]. The0 cach hiéu may thi van hoa trOng mét linh vuc hOat động xã hội cụ thể của mỗi dân lộc đojợc thể hiện qua ba yếu 16 cốt lõi sau: - các giá lrị lơi loJởng, đạ0 đức, thẩm mỹ (yếu lố về ý thức).
- Hhững giá trị vat chất, kỹ thuật d0 c0n ngojời sáng †ạ0 ra lr0ng lĩnh vực đó. - Hăng lực, cách thức sử dụng các dạng vật chất đã sáng †ạ0 ra nhằm đáp ứng nhu cầu của đời sống c0n ngơiời cả về vật chất và tinh than. Từ "văn hóa" tr0ng liếng Lan là "culture", nghĩa là sự trồng trot. 14 The0 nghĩa gốc, ta có thê hiểu văn hóa là quá trình chăm sóc, nuôi dơjỡng, giá0 dục tir những cá thể sinh học trở thành những cŨn ngojời.
cũng có thể nói rằng văn hóa là môi lrojờng thứ hai để c0n ngojời trở thành chính sản than mith. Who vay, van hoa cé mat Ong tt ca cdc san phẩm dO cOn ngoJời †ạO ra, 15 lừ công cụ sản xuất đến các vật dụng sinh h0at, từ tri thức kh0a học đến các lác phẩm nghệ thuật. Văn hóa còn hiện diện lrên các quan hệ giữa cŨn ngojời với cŨn ngojời dò đó là quan hệ kinh lế hay quan hệ Tôn giá0, quan hệ pháp luật hay quan hệ gia0 liếp thông thơjờng. Văn hóa còn là sản thân các năng lực cấu thành nhân cách c0n nggjời là tri thức, ình cảm, ý chí và mọi năng lực la0 động sáng ta0.
Dgjới góc độ xã hội học thì văn hóa là sản phẩm của c0n ngojời, là cách quan niệm cuộc sống, lổ chức cuộc sống và sống cuộc sống Ấy. Văn hóa có thề đơjợc xem xét nhơi hệ thống "các giá lrị, chân lý, các chuẩn mực và mục liêu mà c0n ngojời còng thống nhất với nhau lr0ng quá lrình †oJơng lác và lrải qua thời gian". Pháp luật là một lĩnh vực h0ạt động xã hội, đ0 đó nó luôn đòi hỏi phải lính đến vai trò và vị trí của nhân lố văn hóa. Tr0ng lĩnh vực pháp luật, troiớc hết văn hóa đơiợc thề hiện nhợi là phoJơng thức quản lí xã hội vì c0n ngojời, đảm sả0 cuộc sống hạnh phúc ch0 c0n ngojời.
Đồng thời, nó cũng thê hiện nhọ là kết quả h0ạ† động sáng l0 của c0n ngơjời lr0ng việc xây dựng và thực thi pháp luật hojớng tới chân, thiện, mĩ. Pháp luật là một lr0ng những yếu lố của văn hóa và văn hóa pháp luật là văn hóa chuyên ngành. Vì vậy để xây dựng đơjợc nền văn hóa Việt Ham liên liến, đậm đà sản sắc dân lộc thì lất yếu phải chú trọng phát triển văn hóa pháp luật. Điều này không chỉ là xu hojớng của riêng nojớc la mà con 1a phojong hojong phat triển chung của các nojóc lrên thế giới.
bên cạnh việc phát triển văn hóa gia0 liếp, văn hóa du lịch, văn hóa chính trị. thì các quốc gia đều rat chú trọng đến việc phái triển văn hóa pháp luật. Day dojoc cOi 1a thojoc dO quan trong của liến trình xây dựng xã hội dân chủ, nhà nojớc pháp quyền trOng sạch, vững mạnh. 16 Văn hóa pháp luật không phải là một thuật ngữ đơjợc dùng phô biến tr0ng luật học nhơi: chế tài, khế oiớc, nghĩa vụ, lỗi, hành vi mà là một thuật 17 ngữ gắn liền với xã hội học pháp luật, lý luận nhà noJớc và pháp luật hay nó còn liên quan đến các vấn đề lranh cãi hiện nay nhọi triết học pháp quyền, sự du nhập pháp luật tr0ng sối cảnh l0àn cầu hóa.
hiện nay, lr0ng giới kh0a học pháp lý vẫn choỊa có định nghĩa rõ ràng về văn hóa pháp luật. Ở mỗi một cách nhìn, mỗi ngojời lại có mội quan niệm riêng về định nghĩa văn hóa pháp luật.TS Lê Minh Tâm ch0 rằng: Văn hóa pháp luật là tong thé nhiing gid tei vat chal va linh thần mà đ0n nggời sáng lạ0 ea l0ng lĩnh vực pháp luật sa0 gôm hệ thống qui phạm pháp luật đqọc€ san hành le0ng các thời ky lịch su, nhitng iq tqong, quan điểm, luận điểm, nguyên lí, nguyên lắc những lác phẩm văn hóa pháp luật, những kinh nghiệm và thói quen tích lầy được le0ng quá leaình xây dựng và thực thi pháp luật [26]. TheO quan diém cia TS Pham Duy [ghia thi "van Ada phdap ludl la một cách nhìn về luật pháp, đặt pháp luật le0ng những lqơng quan da chiêu với kh0a học hành vi, dách nghĩ, dách ứng xử, lôn giá0, niềm tin, cic đặc lính nhân hoc aia đác cộng đồng và lộc người" [17]. Một quan điểm khác của GS.T§ h0àng Thị Kim Quề thì: Văn hóa pháp lý là hệ thống ác yếu lô vật chát và tỉnh thần thuộc hệ thống lác động qia pháp luật được thể hiện le0ng ý chí và hành vi aia đ@0n người.
Văn hóa pháp lý thể hiện ở bình độ œ0 qia sự lôn leọng pháp luật, bình độ loi thức pháp luật qia nhân dân; thực leạng œó chát lượng đỉa quá leình lập pháp và lhực hiện pháp luật, qác phương thức h0qi động pháp luật đặc thù nh cua cac co quan pháp luật, kiém ta hiến pháp.; kết quả của 18 h0£† động pháp luật dưới dạng sản phẩm linh thần và vật chất d0 đ0n người xây dựng như luậi, hệ thống lập pháo, thực tiễn iqg pháp và hành pháp [23]. Mục đích của văn hóa pháp luật nói riêng và văn hóa nói chung là dan dat c0n ngojời tới những giá tri ca0 đẹp, hojớng lới chân - thiện - mỹ. Văn hóa 19 giúp lăng cojờng hiệu quả của pháp luật lr0ng xã hội, đồng thời hiệu quả pháp luật lại phản ánh trình độ văn hóa pháp luật của xã hội đó. Phát triển văn hóa pháp luật không những góp phần nâng ca0 hiệu quả pháp luật mà còn giúp h0àn thiện, phát triển nhân cách c0n ngơiời.
The0 quan điểm cá nhân, lôi ch0 rằng ăn hóa pháp luật là những gid lei dO đÚn ngư‡ời sáng lạ0 za le0ng lĩnh vực pháp luật, a0 gồm: ý thức pháp luật (bì thức pháp luật và lình cảm pháp luậÙ, hệ thống pháp luật và hành vi thực hiện, áp dụng pháp luật. Văn hóa pháp luật thể hiện ở ý thức pháp luật «0, hệ thống pháp luật hUàn chính, liễn oộ, hành vỉ thực hiện pháp luật và áp dụng pháp luật họp pháp. có một số lác giả Ũng quan niệm của mình sử dụng các thuậi ngữ nhơi văn hóa pháp lý hay văn hóa †oỊ pháp. The0 cá nhân ngoiời viết luận văn, văn hóa loi pháp là những giá lrị đơjợc siêu hiện thông qua các qui định pháp luậi va hOat dong của riêng hệ thống loi pháp, tức là lr0ng hOat động (sa0 gồm thâm quyền, giới hạn xét xử, nghĩa vụ) của các cơ quan to pháp.
Đồng thời cũng là những quan niệm, suy nghĩ, thái độ, hành vi ứng xử của các lầng lớp xã hội đối với các văn sản pháp luật về loi pháp, hệ thống các cơ quan lơi pháp và các cá nhân lr0ng hệ thống đó. Văn hóa lo pháp cũng chỉ là mot linh vực của văn hóa pháp luật, bên cạnh các lĩnh vực khác nhơi: văn hóa lập pháp, văn hóa hành chính, văn hóa lơ vấn pháp luật, văn hóa phổ biến, luyên truyền, giá0 dục pháp luật. còn văn hóa pháp lý hay văn hóa pháp luật đều thê hiện những giá trị của cả hệ thống luật pháp trên lất cả các ngành, lĩnh vực tr0ng đời sống xã hội. Iho| vậy lựa chọn thuật ngữ văn hóa pháp lý hay văn hóa pháp luật đều có thề sa0 quát và phù hợp với định nghĩa và các yếu lô cấu thành.
Đặc điểm của văn hóa pháp luật 20 Văn hóa pháp luật có các đặc điểm của văn hóa nói chung, các đặc điểm riêng của mình và luôn có mối quan hệ mậi thiết với các dạng văn hóa khác.