CHƯƠNG 1 LÍ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG TÁC KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH TRONG DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT 1. Lí luận chung về công tác kế toán chi phí sản xuất và tính giá thành trong doanh nghiệp sản xuất 1. Chi phí sản xuất và phân loại chi phí sản xuất 1. Chi phí sản xuất Khái niệm: Chi phí sản xuất là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ chi phí về lao động sống, lao động vật hoá và một phần thu nhập thuần tuý của xã hội mà doanh nghiệp chi ra trong quá trình sản xuất ở một thời kỳ nhất định.
Khi xem xét bản chất của chi phí sản xuất trong doanh nghiệp cần chú ý tới các khía cạnh sau: - Nội dung của chi phí sản xuất: Chi phí sản xuất không những bao gồm yếu tố lao động sống liên quan đến sử dụng lao động (tiền lương), lao động vật hoá (khấu hao tài sản cố định, chi phí về nguyên vật liệu,…) mà còn bao gồm một số khoản mà thực chất là một phần giá trị mới sáng tạo ra như các khoản trích theo lương (BHXH, BHYT, KPCĐ), các loại thuế không được hoàn trả (VAT, thuế tài nguyên…), lãi vay ngân hàng… - Các chi phí sản xuất của doanh nghiệp luôn được tính toán đo lường bằng tiền và gắn với một thời gian xác định như: Năm, quý, tháng. - Xét ở bình diện doanh nghiệp và loại trừ các quy định của luật thuế thu nhập, chi phí sản xuất luôn có tính cá biệt, nó phải bao gồm tất cả các chi phí mà doanh nghiệp phải chi ra để tồn tại và tiến hành các hoạt động sản xuất, bất kể đó là các chi phí cần thiết hay không cần thiết, khách quan hay chủ quan. - Độ lớn của chi phí sản xuất là một đại lượng xác định phụ thuộc vào hai nhân tố: -3- ĐỖ THỊ BÍCH - 508KTK NGÀNH: KẾ TOÁN + Khối lượng lao động và tư liệu sản xuất đã tiêu hao vào trong một thời kỳ nhất định. + Báo cáo chi phí sản xuất theo yếu tố, cung cấp những thông tin để Giám đốc dự toán chi phí.
Phân loại chi phí sản xuất Chi phí sản xuất kinh doanh có nhiều loại, nhiều khoản khác nhau về cả nội dung, tính chất, công dụng, vai trò, vị trí. Trong quá trình kinh doanh, để thuận lợi cho công tác quản lý và hạch toán, chi phí sản xuất thường được phân loại theo những tiêu sau: *Phân loại chi phí sản xuất theo hoạt động và công dụng kinh tế Theo cách phân loại này, chi phí được chi thành các khoản mục chi phí sau: - Chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp: Bao gồm chi phí về các loại nguyên vật liệu chính, vật liệu phụ,…sử dụng trực tiếp vào sản xuất, chế tạo sản phẩm hay thực hiện công việc lao vụ. Không tính vào khoản mục này những chi phí nguyên, vật liệu dùng vào mục đích phục vụ nhu cầu sản xuất chung hay cho những hoạt động ngoài sản xuất. - Chi phí nhân công trực tiếp: Chi phí nhân công trực tiếp bao gồm tiền lương và các khoản phải trả trực tiếp cho công nhân sản xuất, các khoản trích theo lương của công nhân sản xuất như KPCĐ, BHXH, BHYT theo quy định.
- Chi phí sản xuất chung: Chi phí sản xuất chung là các khoản chi phí liên quan đến việc phục vụ và quản lý sản xuất trong phạm vi các phân xưởng, đội sản xuất. Chi phí sản xuất chung bao gồm các yếu tố chi phí: chi phí nhân viên phân xưởng, chi phí vật liệu, chi phí dụng cụ sản xuất, chi phí khấu hao tài sản cố định, chi phí dịch vụ mua ngoài, chi phí bằng tiền khác. Ý nghĩa: Cách phân loại này làm cơ sở để tập hợp chi phí cho từng hoạt động kinh doanh có liên quan, đồng thời tính toán, phân bổ vào giá thành sản phẩm một cách hợp lý. * Phân loại chi phí theo nội dung, tính chất kinh tế của chi phí -4- ĐỖ THỊ BÍCH - 508KTK NGÀNH: KẾ TOÁN Căn cứ vào nội dung kinh tế ban đầu các chi phí phát sinh được sắp xếp theo từng yếu tố.
Thực chất chỉ có ba yếu tố là chi phí về lao động, chi phí về đối tượng lao động và chi phí về tư liệu lao động. Tuy nhiên để cung cấp thông tin một cách cụ thể theo từng yếu tố nhằm phục vụ và xây dựng phân tích vốn lưu động, việc lập và kiểm tra và phân tích dự toán chi phí, các yếu tố chi phí trên có thể được chi tiết hoá theo nội dung kinh tế cụ thể của nó. - Chi phí nguyên liệu, vật liệu: Bao gồm toàn bộ chi phí về các loại nguyên liệu, vật liệu chính, vật liệu phụ, nhiên liệu, phụ tùng thay thế, vật liệu thiết bị xây dựng cơ bản mà doanh nghiệp đã sử dụng cho các hoạt động sản xuất trong kỳ. - Chi phí nhân công: Bao gồm tiền công phải trả, tiền trích bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội, kinh phí công đoàn của công nhân viên hoạt động sản xuất trong doanh nghiệp.
- Chi phí khấu hao tài sản cố định trong doanh nghiệp: là chi phí về khấu hao những tài sản cố định phục vụ cho hoạt động sản xuất của doanh nghiệp, như các máy móc, thiết bị, nhà xưởng, kho tàng… - Chi phí dịch vụ mua ngoài: Bao gồm toàn bộ số tiền phải trả về các loại dịch vụ mua từ bên ngoài như tiền điện, tiền nước, tiền bưu phí… - Chi phí khác bằng tiền: Gồm toàn bộ chi phí khác bằng tiền dùng cho hoạt động sản xuất ngoài 4 yếu tố chi phí phí nói trên mà doanh nghiệp chi cho hoạt động trong kỳ. * Phân loại chi phí theo mối quan hệ giữa chi phí với khối lượng sản phẩm, công cụ, lao vụ Theo cách này thì chi phí được chia thành: - Chi phí khả biến (biến phí): Là các chi phí thay đổi về tổng số tỷ lệ với sự thay đổi của khối lượng sản phẩm sản xuất trong kỳ. - Chi phí bất biến (định phí): Là các chi phí mà tổng số không thay đổi khi có sự thay đổi về khối lượng hoạt động hoặc khối lượng sản phẩm lao vụ sản xuất trong kỳ. -5- ĐỖ THỊ BÍCH - 508KTK NGÀNH: KẾ TOÁN - Chi phí hỗn hợp: Là loại chi phí mà bản thân nó bao gồm cả yếu tố định phí và biến phí.
Ý nghĩa: Cách phân loại này có ý nghĩa quan trọng khi xây dựng các mô hình trong mối quan hệ sản lượng và lợi nhuận nhằm xác định điểm hoà vốn, đưa ra các quyết định kinh doanh, nâng cao hiêu quả sử dụng chi phí của doanh nghiệp. * Phân loại chi phí theo phương pháp tập hợp chi phí Theo phương pháp này chi phí được chia thành các loại như sau: - Chi phí tập hợp trực tiếp: Là những chi phí phát sinh liên quan đến đối tượng nào có thể xác định được trực tiếp cho đối tượng đó. - Chi phí tập hợp và phân bổ gián tiếp: Là những chi phí phát sinh liên quan đến nhiều đối tượng tập hợp chi phí đã xác định mà kế toán không thể tập hợp trực tiếp các chi phí này cho từng đối tượng đó. Vậy để xác định chi phí cho từng đối tượng cụ thể thì kế toán phải lựa chọn tiêu thức thích hợp để phân bổ.
Ý nghĩa: Cách phân loại này có tác dụng trong việc xác định phương pháp tập hợp chi phí vào đối tượng phục vụ cho việc tính giá thành sản phẩm. Ngoài ra để phục vụ cho công tác chi phí sản xuất giá thành đặc biệt phục vụ cho kế toán quản trị, người ta còn chia chi phí sản xuất thành: - Chi phí kiểm soát và chi phí không kiểm soát được. - Chi phí cơ hội, chi phí chênh lệch và chi phí chìm. Như vậy, mỗi cách phân loại chi phí sản xuất đều có ý nghĩa riêng biệt trong công tác quản lý chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm theo từng góc độ khác nhau, nhưng chúng đều xuất phát từ yêu cầu làm cơ sở cho công tác quản lý tốt chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm.
Tuỳ thuộc vào đặc điểm tình hình cụ thể, cũng như yêu cầu trình độ quản lý, nhu cầu sử dụng, cung cấp thông tin về chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm mà các doanh nghiệp cần tiến hành phân loại chi phí sản xuất theo các tiêu thức đã nêu ở trên. -6- ĐỖ THỊ BÍCH - 508KTK NGÀNH: KẾ TOÁN 1. Giá thành sản phẩm và phân loại giá thành sản phẩm 1. Khái niệm giá thành sản phẩm Khái niệm: Giá thành sản phẩm là các chi phí sản xuất tính cho một khối lượng hay một đơn vị sản phẩm, một công việc lao vụ, dịch vụ do doanh nghiệp đã sản xuất và hoàn thành.
Về thực chất: Giá thành sản phẩm là một phạm trù của sản xuất hàng hoá, phản ánh lượng giá trị của những hao phí lao động sống và lao động vật hoá đã thực sự chi ra cho sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Giá thành sản phẩm là một chỉ tiêu kinh tế tổng hợp, phản ánh kết quả sử dụng tài sản, vật tư, lao động và tiền vốn trong quá trình sản xuất, cũng như tính đúng đắn của các giải pháp tổ chức, kinh tế, kỹ thuật và công nghệ mà doanh nghiệp đã sử dụng nhằm nâng cao năng suất lao động, chất lượng sản xuất, hạ thấp chi phí và tăng lợi nhuận cho doanh nghiệp. Phân loại giá thành sản phẩm Để đáp ứng yêu cầu của quản lý, hạch toán và kế hoạch hoá giá thành cũng như yêu cầu xây dựng giá cả hàng hoá, giá thành được xem xét dưới nhiều góc độ, nhiều phạm vi tính toán khác nhau. * Căn cứ vào phạm vi các chi phí cấu thành giá thành sản phẩm giá thành được chia thành các loại sau: - Giá thành sản xuất: Giá thành sản xuất sản phẩm bao gồm các chi phí sản xuất, chế tạo sản phẩm, chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp, chi phí sản xuất chung tính cho sản phẩm, công việc hay lao vụ đã hoàn thành.
- Giá thành toàn bộ của sản phẩm tiêu thụ: Bao gồm giá thành sản xuất và chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp tính cho sản phẩm tiêu thụ. Như vậy giá thành sản xuất và giá thành toàn bộ về bản chất có sự khác nhau, do đó đòi hỏi kế toán cần phải phân biệt để đảm bảo tính chính xác và hợp lý trong kỳ hạch toán.