CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG DOANH NGHIỆP THƯƠNG MẠI 1.1 Một số khái niệm cơ bản 1.1 Rủi ro Khái niệm Hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về rủi ro, chưa thống nhất thành một định nghĩa chung nên có thể xem xét qua các tài liệu: Frank Knight, một học giả người Mỹ trong lĩnh vực bảo hiểm và quản trị rủi ro cho rằng : “Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được”. “Rủi ro là sự bất trắc có thể liên quan đến việc xuất hiện những biến cố không mong đợi” (Allan Wilett) “Rủi ro là một tổng hợp ngẫu nhiên có thể đo lường được bằng xác suất” (Irving Prefer) “Rủi ro là những sự kiện bất lợi, bất ngờ gây ra tổn thất cho con người” Theo TS.Nguyễn Anh Tuấn trong cuốn Quản trị rủi ro trong kinh doanh ngoại thương, NXB Lao động – Xã hội. Theo cách tiếp cận này thì rủi ro liên quan tới thái độ của con người. Những biến cố ngoài mong đợi thì được xem là rủi ro còn những biến cố mong đợi không phải là rủi ro.
Rủi ro phải là những bất trắc hậu quả cho con người, còn những bất trắc không gây tổn thất thì không phải là rủi ro. Còn theo giáo trình: Quản trị rủi ro và bảo hiểm trong doanh nghiệp của PGS/TS. Nguyễn Quang Thu, NXB Thống kê – 2008, có nhiều định nghĩa về rủi ro được các nhà nghiên cứu đưa ra, tùy theo từng người và từng ngành mà có các định nghĩa khác nhau. Theo quan điểm của bảo hiểm, rủi ro được định nghĩa: - Là sự tổn thất ngẫu nhiên.
- Là khả năng có thể gây tổn thất. - Là khả năng có thể xuất hiện một biến cố không mong đợi. Theo quan điểm hiện đại, rủi ro được định nghĩa: Là khả năng sẽ xảy ra một kết quả có lợi hay không có lợi từ mối nguy hiểm hiện hữu. Tóm lại chúng ta có thể hiểu “Rủi ro” là những sự cố bất ngờ, mà chúng ta không lường trước được một cách chắc chắn, chúng gây cho chúng ta những tổn thất ở các mức độ khác nhau.2 Rủi ro trong kinh doanh Khái niệm: Rủi ro trong kinh doanh là những sự kiện bất lợi, bất ngờ, gây khó khăn trở ngại cho chủ thể trong quá trình thực hiện mục tiêu, tàn phá các 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thành quả đang có, bắt buộc các chủ thể phải chi phí nhiều hơn về nhân lực, thời gian trong quá trình phát triển của mình1.
Nguyên nhân của rủi ro trong kinh doanh Những nguyên nhân khách quan - Những yếu tố bất lợi của môi trường kinh tế: Suy thoái kinh tế, lạm phát, thay đổi tỷ giá hối đoái… - Sự không ổn định chính trị, thay đổi thể chế, chính sách, luật pháp theo hướng bất lợi. - Nhân tố từ môi trường văn hóa – Xã hội: trở ngại từ định chế xã hội, truyền thống, thuần phong mỹ tục, tập quán, thói quen tiêu dùng, mua sắm, văn hóa ứng xử… - Điều kiện tự nhiên bất lợi. - Tình hình biến động của giá cả, khách hàng, nhà cung cấp. Những nguyên nhân chủ quan - Sai lầm trong lựa chọn, triển khai thực hiện chiến lược, kế hoạch, chính sách cơ chế.
- Sai lầm trong ra quyết định và thực hiện quyết định. - Thiếu kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm. - Sơ xuất, bất cẩn, thiếu trách nhiệm. - Thiếu sức khỏe, đạo đức, phẩm chất.
- Thiếu thông tin hay thông tin sai lệch. - Tham nhũng, cửa quyền, quan liêu, sách nhiễu.3 Quản trị rủi ro Khái niệm: Quản trị rủi ro là sự nhận dạng, đo lường, kiểm soát các rủi ro có thể đe dọa các loại tài sản và thu nhập từ dịch vụ chính hay từ các hoạt động sản xuất kinh doanh chính của một ngành kinh doanh hay của một doanh nghiệp sản xuất.2 Vai trò của quản trị rủi ro Giúp tổ chức hoạt động ổn định Giúp tổ chức thực hiện mục tiêu sứ mạng, thực hiện chiến lược kinh doanh. Giúp các nhà quản trị đưa ra quyết định đúng đắn.4 Một số quan điểm về quản trị rủi ro Theo quan điểm truyền thống 1 Trích slides : quản trị rủi ro – bộ môn Nguyên Lý Quản Trị – Đại học Thương mại 2 Trích : Giáo trình Quản trị rủi ro và bảo hiểm trong doanh nghiệp của PGS/TS .Nguyễn Quang Thu NXB – Thống kê – 2008 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo trường phái truyền thống thì rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc có thể xảy ra trong hoạt động cho con người. Theo quan điểm này thì các rủi ro trong hoạt động kinh doanh là không thể tránh khỏi và những thiệt hại về vật chất cũng không thể lường trước được.
Rủi ro mang tính tiêu cực, vì thế ban lãnh đạo và nhân viên kinh doanh phải quan tâm nhiều hơn đến việc nghiên cứu rủi ro, nhận dạng rủi ro và tìm các biện pháp phòng chống rủi ro, đặc biệt là rủi ro trong hoạt động kinh doanh. Tóm lại, theo trường phái truyền thống rủi ro trong kinh doanh là một yếu tố mang tính tiêu cực, không thể đo lường được, khi rủi ro xảy ra thì tất yếu chúng sẽ làm thiệt hại đến hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp mà doanh nghiệp chỉ cũn cỏch chấp nhận rủi ro xảy ra. Để phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro trong hoạt động kinh doanh đòi hỏi doanh nghiệp phải làm tốt tất cả các khâu trong quy trình quản trị rủi ro, từ việc nhận dạng rủi ro, phân tích đo lường đánh giá rủi ro, phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro. Theo trường phái trung hòa Rủi ro là sự biến động tiềm ẩn ở những kết quả.
Rủi ro có thể xuất hiện trong hầu hết hoạt động của con người. Khi có rủi ro, người ta không thể dự đoán được chính xác kết quả, sự hiện diện của rủi ro gây nên sự bất định. Nguy cơ rủi ro phát sinh bất cứ khi nào một hành động dẫn đến khả năng đựợc hoặc mất không thể đoán trước. Như vậy trường phái trung hoà, rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được.
Rủi ro vừa mang tính tích cực, vừa mang tính tiêu cực. Trong hoạt động kinh doanh có thể mang đến những tổn thất, mất mát, nguy hiểm nhưng cũng có thể mang đến những cơ hội. Nếu tích cực nghiên cứu rủi ro, nhận dạng, đo lường rủi ro, người ta có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực, đón nhận những cơ hội mang lại kết quả tốt đẹp cho tương lai.2 Các nội dung của vấn đề quản trị rủi ro 1.1 Phân loại rủi ro Theo giáo trình Quản trị rủi ro và bảo hiểm trong doanh nghiệp của PGS/TS. Nguyễn Quang Thu NXB Thống Kê – 2008, rủi ro có thể được phân loại theo nhiều tiêu thức khác nhau.
Rủi ro không kèm theo tổn thất về tài chính Thuật ngữ rủi ro bao gồm tất cả các tình huống trong đó có các nguy cơ rủi ro hiện hữu. Trong một số trường hợp, rủi ro xảy ra có kèm theo tổn thất về tài chính, nhưng một số trường hợp khác thì lại không. Rủi ro động và rủi ro tĩnh 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Rủi ro động: rủi ro xuất hiện khi nền kinh tế bị thay đổi dẫn đến những tổn thất cho công ty. Chẳng hạn, nếu chúng ta không giữ được thị phần và khách hàng ổn định, không giữ được chi phí và thu nhập ổn định, công nghệ ổn định… Hậu quả sẽ làm cho một số cá nhân phải gánh chịu thiệt hại về tài chính.
Rủi ro động còn bao gồm một số tổn thất khác không phai do nguyên nhân thay đổi của nền kinh tế như: thiên tai, sự lừa đảo của một cá nhân….Không giống như rủi ro tĩnh, rủi ro động không đem lại lợi ích cho xã hội. Rủi ro động bao gồm cả sự hư hỏng tài sản, hoặc một sự chuyển đổi sở hữu tài sản. Kết quả của sự lừa đảo hay sự phá sản của con người. Vì rủi ro động rất nguy hiểm nên nó thường xuyên được giảm thiểu bằng phương pháp bảo hiểm.
Rủi ro tĩnh: rủi ro tĩnh là kết quả của sự thay đổi trong nền kinh tế. Thí dụ việc thay đổi mức giá, thay đổi sở thích của người tiêu dùng, thay đổi thu nhập, thay đổi kỹ thuật công nghệ….dẫn tới hậu quả tổn thất về tài chính của các thành phần trong nền kinh tế. Rủi ro tĩnh có thể ảnh hưởng đến nhiều cá nhân vì họ thường chủ quan cho rằng nó không nguy hiểm bằng rủi ro động. Rủi ro căn bản và rủi ro cá biệt Rủi ro căn bản: bao gồm các thiệt hại thông phàm về nguồn gốc và hậu quả.
Đó là các rủi ro, nguyên nhân của hầu hết các hiện tượng kinh tế, xã hội, chính trị. Nó tác động trên một vùng rộng lớn hau tất cả dân số. Nhìn chung rủi ro căn bản không roi vào cá biệt một ai cả. Do vậy toàn xã hội sẽ phải có trách nhiệm loại trừ loại rủi ro này.
Một số rủi ro căn bản được giảm hoặc loại trừ bằng phương pháp bảo hiểm qua các công ty bảo hiểm. Để loại trừ rủi ro căn bản, cần thiết phải có một số hình thức bảo hiểm xã hội hay các chương trình chuyển giao tương đương. Thí dụ, thất nghiệp, là rủi ro căn bản cần được “Chữa” thông qua bảo hiểm xã hội. Bão lụt và động đất cần được cứu trợ bằng các quỹ dự phòng của Nhà Nước, của các tổ chức của cộng đồng.
Rủi ro cá biệt: là các rủi ro phát sinh từ một số các hiện tượng cá biệt. Rủi ro này có thể là động hay tĩnh. Thí dụ hiện tượng hỏa hoạn cháy nhà, cướp nhà băng, pha sản của một công ty là các rủi ro cá biệt. Rủi ro cá biệt là các rủi ro cá nhân phải gánh chịu, nó không phải chủ thể để toàn xã hội phải quan tâm.
Rủi ro này có thể được loại trừ bởi một cá nhân thông qua bảo hiểm, ngăn ngừa thiệt hại hoặc một số kỹ thuật giảm thiểu rủi ro khác. Rủi ro thuần túy và rủi ro suy đoán Rủi ro thuần túy: là loại rủi ro chỉ mang lại những hậu quả không có lợi hoặc những tổn thất (Rủi ro một chiều) Rủi ro suy đoán: là loại rủi ro vừa có thể mang lại tổn thất nhưng cũng có thể mang lại lợi ích (Rủi ro hai chiều) 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.