chương 1, bài nghiên cứu đã sơ lược được phương pháp và nội dung nghiên cứu làm kim chỉ nam để đi sâu vào tìm hiểu đề tài. Đồng thời phương pháp thảo luận nhóm và nghiên cứu định lượng với phần mềm SPSS 20 sẽ là những công cụ để phục vụ cho việc kiểm định các giả thuyết nghiên cứu của đề tài. 8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU Chương 2 sẽ trình bày các cơ sở lý thuyết liên quan đến các vấn đề cần nghiên cứu như thế nào là căng thẳng trong công việc theo góc độ sinh học và tâm lý học, cam kết của nhân viên trong tổ chức là gì. Thông qua mô hình ASSET của Cartwright và Cooper (2002) là mô hình đánh giá sự căng thẳng trong tổ chức cùng với việc đánh giá sơ bộ Công ty Bảo Việt Sài Gòn, đề tài đưa ra mô hình đề xuất với các yếu tố căng thẳng tác động đến sự cam kết của nhân viên bao gồm 6 yếu tố: Mối quan hệ trong công việc, Quá tải công việc, Lương và phúc lợi, Sự đảm bảo việc làm, Cân bằng giữa công việc và cuộc sống, Nguồn lực và truyền thông nội bộ.
Bên cạnh đó, việc nghiên cứu các yếu tố giới tính, tuổi tác, thâm niên, chức vụ tác động đến sự cam kết cũng sẽ được nêu trong chương này. Tổng quan các khái niệm 2. Khái niệm về căng thẳng Về mặt khoa học, thuật ngữ căng thẳng đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước xác định theo nhiều góc độ khác nhau. Góc độ sinh học xem căng thẳng như là những phản ứng sinh học của cơ thể phản ứng lại với với những tác động của môi trường bên ngoài.
Góc độ tâm lý học – hành vi xem căng thẳng là sự tương giao giữa con người và môi trường. Theo thời gian, các nhà khoa học đã xem xét căng thẳng trên cả hai góc độ sinh học và tâm lý học của con người từ tác động của môi trường. Quan điểm về căng thẳng xét ở góc độ sinh học Theo Walter Cannon (1927, trích dẫn của Nguyễn Văn Nhận 2006), một trong những người đầu tiên đưa ra khái niệm về căng thẳng, ông quan sát một loạt phản ứng bản năng trong giới tự nhiên gọi là phản ứng “Chống hoặc chạy”. Mỗi khi các loài vật đối mặt với kẻ săn mồi, chúng phải quyết định chống cự hay chạy chốn.
Trong cả hai tình huống này, nhịp tim và huyết áp đều tăng cao, 9 tăng nhịp thở, tăng hoạt động cơ bắp. Thị lực và thính lực hoạt động mạnh hơn để đạt được hiểu qua tốt hơn. Theo ông, đây là một phản ứng được “cài đặt sẵn” về mặt sinh học, cho phép mỗi cá nhân có thể ứng phó với những tác nhân gây đe dọa từ môi trường bên ngoài. Định nghĩa của Walter tập trung nhiều vào khía cạnh sinh học của căng thẳng.
Căng thẳng được hiểu đơn thuần là phản ứng “cài đặt sẵn” của cơ thể trước những yếu tố gây hại nhằm huy động sức mạnh của cơ thể để ứng phó. Khái niệm “cài đặt sẵn” của Walter gợi ý rằng chúng ta có thể dựa vào những biểu hiện của cơ thể để nhận ra mình đang trong tình trạng căng thẳng hay không vì những phản ứng của cơ thể này là có xu hướng lặp lại nên có thể dự đoán được đối với mỗi cá nhân. Theo Selye (1936, trích bởi Nguyễn Thị Anh Thy, 2015), căng thẳng trong công việc là những phản ứng sinh học đặc trưng của cơ thể như mệt mỏi, cáu kỉnh, không tập trung,. khi bị tác động bởi các yếu tố bên ngoài.
Quan điểm về căng thẳng xét ở óc độ tâm lý học Theo Lazarus và Folkman (1984), phương pháp tiếp cận về mặt nhận thức - hành vi định nghĩa căng thẳng như một quá trình tương giao giữa con người và môi trường, trong đó con người nhận định sự kiện từ môi trường là có tính chất đe dọa, có hại và đòi hỏi con người phải cố gắng sử dụng các tiềm năng thích ứng của mình. Căng thẳng không chỉ trú ngụ trong sự kiện hoặc trong đáp ứng của con người, mà tồn tại trong cả hai yếu tố đó, cũng như trong các đáp ứng nhận thức-hành vi giữ vai trò điều hòa hai yếu tố đó. Cách nhìn này rõ ràng nhấn mạnh vào khía cạnh nhận thức - hành vi (thuộc về tâm lý) trong việc hiểu biết về căng thẳng. Quan điểm về căng thẳng xét ở cả hai óc độ sinh học và tâm lý học Kitaepxmux (1983, trích bởi Đỗ Mạnh Tôn, 2008) nhìn nhận, căng thẳng là những nét không đặc hiệu của những biểu hiện sinh lý và tâm lý của cơ thể, nảy sinh trong mọi phản ứng của cơ thể.
Theo ông, tính không đặc hiệu của các 10 quá trình thích nghi tâm lý và sinh lý thể hiện - cả tiêu cực lẫn tích cực - khi gặp các tác động khác nhau về cường độ, trường độ, và tầm quan trọng của nó đó đối với chủ thể. Theo Garima Mathur (2007), căng thẳng là thuật ngữ chung để chỉ những áp lực mà con người gặp phải trong cuộc sống. Khi căng thẳng tăng lên, nó có thể có tác động xấu đến cảm xúc của một người, suy nghĩ và tình trạng thể chất. Khi căng thẳng lên đến đỉnh điểm, người lao động có thể có nhiều triệu chứng ảnh hưởng không tốt đến kết quả công việc, sức khoẻ và thậm chí ảnh hưởng đến khả năng thích ứng với môi trường.
Những người chịu căng thẳng có thể hay lo lắng, bất an kinh niên, dễ dàng giận dữ. Điều kiện, môi trường làm việc không tốt, tồn tại nhiều xung đột với cấp trên, những sự việc không vui có thể dẫn đến đau khổ, rối loạn hoặc thậm chí tự tử. Từ những quan niệm khác nhau về căng thẳng được nêu ở trên, ta có thể kết luận căng thẳng là sự phản ứng của cơ thể về mặt tâm sinh lý của con người đối với những kích thích từ môi trường được nhận thức là đang đe dọa hoặc gây hại. Tác động của vấn đề căng thẳng đến cuộc sống con người Theo thông tin của Viện Khoa học An Toàn và Vệ sinh lao động đăng ngày 24/05/2012 (trích tại trang thông tin suckhoetamthan.net) nói về tác hại của căng thẳng như sau: Căng thẳng tạo ra nhiều triệu chứng khác nhau về thể xác và tâm thần.
Căng thẳng có thể tích cực hoặc tiêu cực. Về mặt tích cực nó sẽ khích lệ con người sáng tạo hơn để đối phó. Khi tiêu cực thì nó đưa tới rối loạn, bệnh chứng. Những triệu chứng mà căng thẳng tác động đến đời sống con người như sau: - Rối loạn sinh lý: Trước những tình huống hiểm nghèo thì trong cơ thể có một phản ứng sinh hóa học mà Walter Cannon (1929) gọi là “Chống cự hoặc bỏ chạy” (fight or flight).
Phản ứng này được Walter Cannon diễn tả từ thập niên 920. Trong phản ứng, não bộ sẽ được động viên, tiết ra các kích thích tố 11 epinephrine, cathecholamine, làm tăng nhịp tim đập, tăng huyết áp, hơi thở xâu hơn, máu dồn nhiều lên não, và cơ bắp, trí tuệ sáng suốt để tự bảo vệ. Đây là một phản ứng đã được sắp đặt trước và diễn ra ở mọi người. Nhưng khi có kích thích liên tục, phản ứng kéo dài lâu hơn thì cơ thể sẽ thường trực ở trong tình trạng báo động, trở nên mỏi mệt, bệnh hoạn, thương tích.
Nhiều nghiên cứu cho hay, vì áp lực làm nhiều giấy tờ đóng thuế theo đúng hạn kỳ cho thân chủ mà cholesterol trong máu của nhân viên kế toán lên rất cao. Người làm việc theo ca khác nhau nhất là ca đêm đều than phiền bị nhức đầu, viêm bao tử, huyết áp lên cao, bệnh tim, suyễn, đau nhức khớp xương ở lung và thượng chi. Nguyên nhân là có sự xáo trộn về sắp đặt sinh học trong cơ thể gây ra do giờ giấc làm việc bất thường, trái với thiên nhiên. Hậu quả trầm trọng nhất vẫn là về hệ thống tim mạch.
Làm việc nhiều giờ, làm trên hai việc một lúc đã được coi như tăng nguy cơ bệnh động mạch tim, các thứ bệnh hoạn khác và tử vong. Đối với bệnh tim mạch, không kiểm soát được việc làm đôi khi có hậu quả xấu hơn là khi làm nhiều việc, nhiều giờ. Tăng nhịp tim và cao huyết áp cũng xẩy ra khi công nhân không nắm vững vai trò của mình cũng như khi có mâu thuẫn với đồng nghiệp. Có nhiều kết quả nghiên cứu cho rằng căng thẳng việc làm là nguy cơ đưa tới 30% các trường hợp bệnh tim.
- Rối loạn tâm lý: Lo âu, trầm cảm, bất mãn với công việc là các dấu hiệu của Căng thẳng vì công việc. Người bị rối loạn tâm lý sẽ có các thay đổi về hành xử như uống rượu, dùng thuốc cấm, hút nhiều thuốc lá, vắng mặt tại sở làm, không thích thú với công việc, có mặc cảm tự ty, không nhiệt thành tham gia đóng góp ý kiến với mọi người. Lâu ngày, hậu quả của căng thẳng sẽ là giảm thiểu hoặc chậm trễ sản xuất, phí phạm thì giờ, để máy móc hư hao. Rồi công nhân trở thành thụ động, buông thả ở nhà, bỏ các sinh hoạt trong cộng đồng.
- Kiệt sức: Đang hăng say, nhiệt tình, nhân viên đột nhiên giảm khả năng, không thích thú với công việc, kém tập trung. Trong người dễ mệt mỏi, giấc ngủ 12 rối loạn, ăn uống thất thường, tiêu hóa khó khăn, khó thở, mất ngủ, bẳn tính, kém chịu đựng, cảm thấy bất lực. - Thương tích: Những căng thẳng trong công việc cũng đưa tới tai nạn và thương tích cho cơ thể. Một khi thể chất và tinh thần của con người trở nên xấu đi do yếu tố căng thẳng công việc gây ra, liệu rằng họ còn có đủ sức lực và trí lực để cống hiến cho tổ chức? Nếu căng thẳng công việc kéo dài, không khắc phục hoặc làm tan biến thì liệu người nhân viên có thể tiếp tục gắn bó cam kết với công ty hay không? Ta biết rằng, người nhân viên giỏi là tài sản vô giá của tổ chức, nếu họ bị căng thẳng trong công việc tác động vượt ngoài khả năng chịu đựng, giảm năng suất lao động hoặc có thể từ bỏ công việc thì đó chính là sự mất mát không nhỏ cho tổ chức.
Căng thẳng trong công việc Căng thẳng trong công việc là một trong những dạng phổ biến và cụ thể hơn của căng thẳng.