Chương 1: PHƯƠNG PHÁP ĐÀO TẠO BÁO CHÍ - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN 1.Khái niệm thuật ngữ 1. Các khái niệm: Phương pháp đào tạo, phương pháp đào tạo báo chí - Phương pháp đào tạo: Phương pháp có nguồn gốc tiếng Hy Lạp là “methods”, có nghĩa là con đường, cách thức hoạt động nhằm đạt mục đích. Theo Hêghen (dưới góc độ triết học): “Phương pháp là ý thức về hình thức của sự tự vận động bên trong của nội dung”. Định nghĩa này được hiểu theo nghĩa chung nhất là cách thức đạt tới mục tiêu, là hoạt động được sắp xếp theo một trật tự nhất định.
Đi tìm nội hàm hay cắt nghĩa “phương pháp”, tác giả Nguyễn Văn Xô trong Tiếng Việt thông dụng (2001) của NXB Trẻ cũng đưa ra cách hiểu: “Phương pháp là cách, lối, cách thức hoặc phương cách, phương sách, phương thức,…để giải quyết một vấn đề. Nói gọn lại, phương pháp là cách thức để làm một việc nào đó”. Phương pháp là hình thức tự vận động bên trong của nội dung, nó gắn liền với hoạt động của con người, giúp cho con người hoàn thiện được những nhiệm vụ phù hợp đề ra. “Bởi vậy, phương pháp bao giờ cũng có tính mục đích, tính cấu trúc và luôn gắn với nội dung, nội dung quy định phương pháp nhưng bản thân phương pháp có tác dụng trở lại làm cho nội dung ngày càng hoàn thiện hơn…” 32, 117].
Điều này hoàn toàn có lý khi John Dewey cho rằng: “Phương pháp nghĩa là sự sắp xếp của nội dung mà nhờ đó, nội dung được sử dụng hiệu quả nhất. Phương pháp là cái không bao giờ nằm bên ngoài vật liệu” [74, tr. Mở rộng ra, “phương pháp đào tạo” nhấn mạnh cách thức riêng trong đào tạo, nhất là đối với những chuyên ngành đặc thù, sao cho người học 11 đạt kết quả cao nhất. Đào tạo đề cập đến việc dạy các kỹ năng thực hành, nghề nghiệp hay kiến thức liên quan đến một lĩnh vực cụ thể, để người học lĩnh hội và nắm vững những tri thức, kĩ năng, nghề nghiệp một cách có hệ thống để chuẩn bị cho người đó thích nghi với cuộc sống và khả năng đảm nhận được một công việc nhất định.
Khái niệm đào tạo thường có nghĩa hẹp hơn khái niệm giáo dục, thường đào tạo đề cập đến giai đoạn sau, khi một người đã đạt đến một độ tuổi nhất định, có một trình độ nhất định. Có nhiều dạng đào tạo: đào tạo cơ bản và đào tạo chuyên sâu, đào tạo chuyên môn và đào tạo nghề, đào tạo lại, đào tạo từ xa, tự đào tạo. Phát triển quan điểm về đào tạo, tác giả Trần Bá Hoành cho rằng: “Đào tạo là dạng hoạt động của xã hội nhằm truyền đạt và tập luyện những kinh nghiệm hoạt động trong một lĩnh vực xác định (…). Đào tạo phục vụ nhu cầu nhân lực” 31, tr.
Từ cắt nghĩa hai từ trên, tác giả mạo muội đưa ra một cách hiểu riêng về phương pháp đào tạo như sau: “Phương pháp đào tạo là lối đi, cách thức truyền đạt và tập luyện những kinh nghiệm cho một hoạt động, lĩnh vực xác định (chủ yếu là hoạt động dạy nghề - truyền nghề) nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực”. Khác với phương pháp dạy học, phương pháp đào tạo có hàm nghĩa rất rộng – “phương pháp luận tổng quan”, chi phối toàn bộ hoạt động giáo dục – đào tạo. Dường như hợp lý nếu khi lựa chọn người ta dựa vào một phương pháp luận tổng quan. Phương pháp luận này phải tính đến những mục đích theo đuổi (mục tiêu đào tạo), nội dung đào tạo (những kiến thức người học phải lĩnh hội), đặc điểm của đối tượng đào tạo, quy trình đào tạo, những phương tiện có trong tay và đặc trưng của phương pháp đào tạo và giáo dục.
Vì những nhân tố này không hề độc lập với nhau, cần phải bằng một loạt những tác động tương hỗ và những giải pháp liên tiếp tiến tới một giải pháp tối ưu 21, 3]. Có thể sơ đồ hóa khái niệm phương pháp đào tạo bằng sơ đồ sau: 12 Hình1.1: Sơ đồ logic của khái niệm phương pháp đào tạo (Nguồn: tác giả luận văn) Có rất nhiều tiêu chí để phân chia các phương pháp đào tạo đã từng xuất hiện trong lịch sử giáo dục đào tạo. Xét về tính chất của nội dung, có: Phương pháp đào tạo lý thuyết (lý luận), Phương pháp đào tạo thực hành, Phương pháp đào tạo kết hợp lý thuyết và thực hành, Phương pháp đào tạo thực nghiệm,… Xét về mục tiêu đào tạo, có: phương pháp đào tạo rộng, phương pháp đào tạo chuyên môn hóa hợp lý, phương pháp đào tạo đa năng,… Xét về hình thức đào tạo, có: phương pháp đào tạo niên chế, phương pháp đào tạo học phần, phương pháp đào tạo tín chỉ phương pháp đào tạo module). - Phương pháp đào tạo báo chí: Để cụ thể hóa cho quá trình nghiên cứu, luận văn chọn tiêu chí tính chất của nội dung đào tạo để khảo sát phương pháp đào tạo ở các cơ sở báo chí.
Phương pháp đào tạo báo chí chính là phương pháp giảng dạy (khác với phương pháp dạy - học: bao gồm hoạt động dạy và hoạt động học) của giảng viên báo chí dành cho sinh viên báo chí. Sở dĩ, tác giả chọn tiêu chí này để khảo sát các phương pháp đào tạo báo chí bởi phương pháp đào tạo này được quy định bởi 13 tính chất nội dung đào tạo. Mặt khác, nội dung đào tạo (chương trình) chi phối việc lựa chọn và vận dụng các phương pháp giảng dạy nhưng nhờ có sự lựa chọn và vận dụng hợp lý các phương pháp giảng dạy mà nội dung đào tạo (vốn tồn tại khách quan ngoài ý thức của người học) sẽ trở thành một bộ phần hữu cơ trong vốn kinh nghiệm riêng, từ đó người học có thể nắm vững hệ thống tri thức cơ bản, tri thức cơ sở và tri thức chuyên ngành. Bên cạnh đó, phương pháp giảng dạy báo chí cần phải đảm bảo cho sinh viên phát triển năng lực hoạt động trí tuệ, đặc biệt là năng lực tư duy nghề báo.
Chức năng này phản ánh mặt tích cực của phương pháp giảng dạy. Không giống như các ngành nghề đào tạo thuộc khoa học xã hội khác, chuyên ngành báo chí cũng có một phương pháp đào tạo riêng nếu không nói là đặc thù. Tính chất này quy định bởi tính chất nội dung đào tạo, bản chất hoạt động nghề nghiệp, yêu cầu đặc biệt đối với sản phẩm đào tạo. Một là, nội dung đào tạo báo chí có tính chất đào tạo nghề nên phương pháp đào tạo cũng phải thể hiện tính chất dạy nghề.
Yêu cầu đào tạo báo chí phải thể hiện rõ tính chất dạy nghề. “Điều này không chỉ được thể hiện rõ trong các chương trình mà còn phải được thể hiện ngay trong quá trình thực hiện các chương trình đó” 25, 97]. Phải đào tạo chuyên nghiệp, trang bị cho nhà báo hệ thống kiến thức nền rộng rãi, hệ thống lý thuyết và các kỹ năng nghề nghiệp. “Nghề báo là nghề thực hành, nên càng cần có những kỹ năng trong tác nghiệp rất cụ thể” 36, 312].
Thực tế cho thấy, không ít sinh viên tốt nghiệp ra trường không thích ứng được với nghề nghiệp, không theo nghề và hành nghề một cách chuyên nghiệp bởi họ được trang bị một hệ thống tri thức và kỹ năng nghề nghiệp còn mang tính chất “hàn lâm”; việc thực tập và môi trường tập nghề còn quá hạn chế về phương pháp, quy trình và điều kiện hoạt động chuyên nghiệp. Do đó, cũng nh đào tạo ngành Luật sư, trong hệ thống đào tạo chuyên ngành xã hội ở Việt Nam thì tính chất “nghề” của báo chí được đề cao và được thừa nhận nh là “chuẩn đầu ra” của ngành. Với những yêu cầu như vậy nên ngay từ khi 14 đăng ký làm hồ sơ tuyển sinh, các ứng viên cũng phải cân nhắc những điều kiện, tố chất cơ bản của bản thân cũng như những kỹ năng, kỹ xảo mà mình sẽ tích lũy được trong quá trình học mới quyết định học và theo nghề. Hai là, nội dung đào tạo báo chí là sự gắn kết chặt chẽ giữa khoa học về báo chí và thực hành báo chí, giữa lý luận và thực tiễn, giữa lý thuyết và kỹ năng nên phương pháp đào tạo báo chí phải có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành; giữa lý luận, thị phạm và thực tế.
Nghề báo là nghề học qua các trải nghiệm nh ng bất cứ ngành nghề nào cũng cần được đào tạo (bài bản). “Nghề làm báo không chỉ bắt đầu ở Nhà trường. Và sau khi tốt nghiệp, không ai lập tức trở thành nhà báo giỏi. Có những người làm báo không bắt đầu từ một trường lớp nào.
Nhưng để có những vốn kiến thức cơ bản, đi đôi với lập trường quan điểm vững vàng của nhà báo xã hội chủ nghĩa thì việc đào tạo một cách cơ bản theo một cơ cấu chương trình có hệ thống là cần thiết…. Do đó, mỗi đơn vị học phần, các cơ sở đào tạo đều yêu cầu mô hình chuẩn thực hành (thị phạm – mô phỏng – thực tế) gồm 3 bước: giảng viên cho sinh viên làm bài tập tại lớp; đưa tình huống và yêu cầu sinh viên giải quyết, dàn trang, tổ chức talk, dựng Clip, sản xuất chương trình; thực tập 2 - 3 tháng tại cơ quan báo chí. Mô hình lớp học phải theo lối dạy “bán giảng đường”, lấy việc truyền thao tác và kỹ năng cho người học làm trọng hay “dùng truyền thông dạy truyền thông (use media to teach media)” 27]. Như vậy, với nghề báo, ở trình độ nào thì việc ứng dụng lý thuyết đã được học vào công việc thực hành của sinh viên dưới sự hướng dẫn của giảng viên là giai đoạn đặc biệt quan trọng trong đào tạo.
Lúc này, người học mới có thể hiện được bằng những sản phẩm đã học được. Lúc đó, giáo viên mới có điều kiện phát hiện những ưu điểm, tiềm năng của người học để khích lệ và định hướng cho họ phát triển, giúp họ khắc phục những khiếm khuyết, xác định trách nhiệm xã hội và đạo đức nghề nghiệp. 15 Đây là đặc thù bổ trợ thêm cho đặc thù nêu trên, bởi tuy đào tạo bậc Cử nhân là đào tạo nghề nhưng không phải là đào tạo nghề thuần túy mà người học phải được trang bị những kiến thức lý luận cơ bản về khoa học báo chí – “nguyên lý” để sáng tạo nên những tác phẩm báo chí ở các loại hình. Bởi đây là sản phẩm hết sức đặc biệt, mang trên mình “một thiết chế chính trị, xã hội”, là vấn đề nhân sinh quan, thế giới quan hết sức cụ thể, phong phú, đa dạng và không ngừng vận động và phát triển.