3 vận dụng phương pháp dạy học môn lịch sử ở trường trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực học sinh qua thực nghiệm chương trình lớp 10

Khám phá 3 phương pháp dạy học môn lịch sử tại trường trung học phổ thông, giúp phát triển năng lực học sinh qua thực nghiệm chương trình lớp 10.

• Tác giả: Lê Thị Thu
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Thế Bình
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí Luận Và Phương Pháp Dạy Học Bộ Môn Lịch Sử
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Học Sinh Qua Phương Pháp Dạy Học Lịch Sử Ở Trường Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Những nghiên cứu về phương pháp dạy học và phương pháp dạy học lịch sử
• 1.1.1. Những nghiên cứu về phương pháp dạy học
• 1.1.2. Những nghiên cứu về phương pháp dạy học lịch sử
• 1.2. Những nghiên cứu về năng lực và phát triển năng lực học sinh
• 1.2.1. Những nghiên cứu về năng lực
• 1.2.2. Những nghiên cứu về phát triển năng lực học sinh
• 1.3. Nhận xét chung về các công trình đã công bố, những vấn đề luận án kế thừa và tiếp tục giải quyết
• 1.3.1. Nhận xét chung
• 1.3.2. Những vấn đề luận án kế thừa
• 1.3.3. Những vấn đề đặt ra tiếp tục nghiên cứu
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: VẤN ĐỀ VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH: LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 2.1. Quan niệm về phương pháp dạy học và phương pháp dạy học lịch sử
• 2.2. Quan niệm về năng lực và phát triển năng lực học sinh trong môn Lịch sử
• 2.2.1. Quan niệm về năng lực
• 2.2.2. Phát triển năng lực học sinh phổ thông trong môn Lịch sử
• 2.3. Quan niệm về vận dụng phương pháp dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh
• 2.4. Cơ sở của việc vận dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông
• 2.4.1. Phân loại phương pháp dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh
• 2.4.2. Vai trò, ý nghĩa của việc vận dụng phương pháp dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh
• 2.5. Các năng lực cần phát triển cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông
• 2.5.1. Các năng lực chung cần hình thành và phát triển trong quá trình DHLS
• 2.5.2. Các năng lực chuyên biệt của môn Lịch sử cần phát triển cho học sinh
• 2.6. Cơ sở thực tiễn
• 2.6.1. Thực trạng chung việc dạy và học lịch sử ở trường trung học phổ thông hiện nay
• 2.6.2. Thực trạng vận dụng phương pháp trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh trong trường trung học phổ thông
• 2.6.2.1. Mục đích, đối tượng, phương pháp điều tra
• 2.6.2.2. Kết quả điều tra, khảo sát
• 2.6.2.3. Những vấn đề cần giải quyết và giải pháp khắc phục
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: SỬ DỤNG PHỐI HỢP CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
• 3.1. Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của chương trình lịch sử bậc trung học phổ thông
• 3.1.1. Nội dung cơ bản của chương trình lịch sử trung học phổ thông
• 3.2. Những yêu cầu cơ bản khi vận dụng phương pháp dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông
• 3.2.1. Vận dụng phương pháp dạy học phù hợp với đặc trưng nội dung của bộ môn
• 3.2.2. Phương pháp dạy học phải kích thích được nhu cầu hứng thú học tập của học sinh
• 3.2.3. Kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp dạy học, trong đó có một phương pháp chủ đạo
• 3.2.4. Phương pháp dạy học phải phát huy được tính tích cực, sáng tạo của học sinh trong nhận thức
• 3.2.5. Tận dụng được ưu thế của công nghệ thông tin, kĩ thuật dạy học hiện đại trong dạy học
• 3.2.6. Giáo viên phải giỏi về kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm và hiểu rõ học sinh
• 3.3. Các phương pháp dạy học môn Lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông
• 3.3.1. Nhóm phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực tìm hiểu lịch sử
• 3.3.1.1. Phương pháp sử dụng sử liệu viết
• 3.3.1.2. Phương pháp sử dụng nguồn sử liệu trực quan
• 3.3.1.3. Phương pháp trình bày miệng
• 3.3.2. Nhóm phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực nhận thức và tư duy lịch sử
• 3.3.2.1. Phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề
• 3.3.2.2. Tổ chức HS học tập theo nhóm kết hợp với kĩ thuật dạy học tích cực
• 3.3.2.3. Phương pháp tranh luận
• 3.3.2.4. Phương pháp đóng vai
• 3.3.3. Nhóm phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức và kĩ năng đã học
• 3.3.3.1. Phương pháp dạy học theo dự án
• 3.3.3.2. Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử
• 3.3.3.3. Hướng dẫn học sinh thực hành bộ môn Lịch sử
• 3.3.3.4. Hướng dẫn học sinh kết nối quá khứ với hiện tại và tương lai
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Mục đích, đối tượng, địa bàn và giáo viên thực nghiệm sư phạm
• 4.1.1. Mục đích thực nghiệm
• 4.1.2. Đối tượng, địa bàn, thời gian thực nghiệm
• 4.1.3. Nội dung và phương pháp thực nghiệm
• 4.2. Thực nghiệm sư phạm từng phần
• 4.2.1. Về nhóm phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực tìm hiểu lịch sử
• 4.2.2. Về nhóm phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực nhận thức và tư duy lịch sử
• 4.2.3. Về nhóm phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức và kĩ năng đã học
• 4.3. Thực nghiệm sư phạm toàn phần
• 4.3.1. Kế hoạch dạy học thực nghiệm toàn phần
• 4.3.1.1. Kế hoạch dạy học thực nghiệm toàn phần Bài 11: “Tây Âu hậu kì trung đại”
• 4.3.1.2. Kế hoạch dạy học thực nghiệm toàn phần chủ đề “Hành trình qua miền văn hóa”
• 4.3.2. Tiến trình thực nghiệm
• 4.3.2.1. Tiến trình thực nghiệm Bài 11: Tây Âu hậu kì trung đại ( tiết 1)
• 4.3.2.2. Tiến trình thực nghiệm chủ đề “Hành trình qua miền văn hóa”
• 4.3.3. Tổng hợp và đánh giá kết quả thực nghiệm toàn phần
• 4.3.3.1. Tổng hợp kết quả thực nghiệm
• 4.3.3.2. Tổng hợp đánh giá ý kiến của giáo viên và học sinh
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Năng Lực Học Sinh Qua Dạy Học Lịch Sử

Phát triển năng lực học sinh là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Đặc biệt, môn Lịch sử đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành tư duy phản biện và khả năng phân tích cho học sinh. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng cần thiết cho cuộc sống. Theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, giáo dục cần chuyển từ việc chỉ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học.

1.1. Khái Niệm Về Năng Lực Học Sinh Trong Dạy Học Lịch Sử

Năng lực học sinh trong môn Lịch sử không chỉ bao gồm kiến thức mà còn là khả năng tư duy, phân tích và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Điều này giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử và phát triển tư duy phản biện.

1.2. Vai Trò Của Môn Lịch Sử Trong Giáo Dục

Môn Lịch sử không chỉ cung cấp kiến thức về quá khứ mà còn giúp học sinh hình thành nhân cách, đạo đức và trách nhiệm công dân. Việc học Lịch sử giúp học sinh nhận thức rõ hơn về bản thân và xã hội.

II. Thách Thức Trong Việc Phát Triển Năng Lực Học Sinh Qua Dạy Học Lịch Sử

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc phát triển năng lực học sinh qua dạy học Lịch sử cũng gặp phải nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu đồng bộ trong việc áp dụng các phương pháp dạy học. Nhiều giáo viên vẫn còn sử dụng phương pháp truyền thụ kiến thức một chiều, dẫn đến việc học sinh không phát huy được tính tích cực và sáng tạo.

2.1. Thiếu Đổi Mới Trong Phương Pháp Dạy Học

Nhiều giáo viên chưa áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, dẫn đến việc học sinh không hứng thú với môn học. Điều này ảnh hưởng đến khả năng tiếp thu và phát triển năng lực của học sinh.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Đánh Giá Năng Lực Học Sinh

Việc đánh giá năng lực học sinh trong môn Lịch sử thường gặp khó khăn do thiếu các tiêu chí rõ ràng. Điều này làm cho giáo viên khó khăn trong việc xác định mức độ phát triển năng lực của học sinh.

III. Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Để Phát Triển Năng Lực Học Sinh

Để phát triển năng lực học sinh qua dạy học Lịch sử, cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng làm việc nhóm. Việc sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học cũng là một yếu tố quan trọng.

3.1. Phương Pháp Học Tập Tích Cực

Phương pháp học tập tích cực như thảo luận nhóm, dự án và trải nghiệm thực tế giúp học sinh chủ động hơn trong việc tiếp thu kiến thức. Điều này tạo ra môi trường học tập thú vị và hiệu quả.

3.2. Sử Dụng Công Nghệ Thông Tin Trong Dạy Học

Công nghệ thông tin có thể được sử dụng để tạo ra các bài giảng sinh động và hấp dẫn hơn. Việc sử dụng các phần mềm hỗ trợ dạy học giúp học sinh dễ dàng tiếp cận thông tin và kiến thức.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Các Phương Pháp Dạy Học Lịch Sử

Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực trong thực tiễn đã cho thấy nhiều kết quả khả quan. Nhiều trường học đã tổ chức các hoạt động trải nghiệm, giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử và phát triển năng lực cá nhân. Các nghiên cứu cho thấy học sinh tham gia vào các hoạt động này có kết quả học tập tốt hơn.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Phát Triển Năng Lực Học Sinh

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực đã giúp học sinh phát triển năng lực tư duy và khả năng làm việc nhóm. Điều này được thể hiện qua kết quả học tập và sự hứng thú của học sinh.

4.2. Các Hoạt Động Trải Nghiệm Trong Dạy Học Lịch Sử

Các hoạt động trải nghiệm như tham quan bảo tàng, tổ chức các buổi thảo luận về các sự kiện lịch sử đã giúp học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về môn học. Những hoạt động này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng sống.

V. Kết Luận Về Phát Triển Năng Lực Học Sinh Qua Dạy Học Lịch Sử

Phát triển năng lực học sinh qua dạy học Lịch sử là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng cần thiết cho cuộc sống. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự đồng bộ trong việc áp dụng các phương pháp dạy học và đánh giá năng lực học sinh.

5.1. Tương Lai Của Dạy Học Lịch Sử

Tương lai của dạy học Lịch sử cần tiếp tục đổi mới và phát triển. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh phát triển toàn diện hơn.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Cải Thiện

Cần có các giải pháp cụ thể để cải thiện việc dạy học Lịch sử, bao gồm đào tạo giáo viên, phát triển chương trình học và tăng cường cơ sở vật chất.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học mang tên "Vận dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực học sinh (Qua thực nghiệm chương trình lớp 10)" của tác giả Lê Thị Thu, thuộc chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử (mã số 9.11...), được bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào năm 2021 dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Thị Thế Bình và TS Nguyễn Thị Bích.

Tính cấp thiết của luận án được xác định xuất phát từ chủ trương đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết số 29-NQ/TW (ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Khóa XI), Khoản 1 Điều 29 của Luật Giáo dục năm 2019, và Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể năm 2018. Các văn bản quy phạm này đồng nhất quan điểm chuyển mạnh quá trình dạy học từ trang bị kiến thức rời rạc sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Trong môn Lịch sử cấp Trung học phổ thông (THPT), thực tiễn cho thấy quá trình đổi mới phương pháp dạy học diễn ra chưa đồng bộ, vẫn nặng về truyền thụ kiến thức một chiều. Về mặt lí luận, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận từng khía cạnh đơn lẻ như năng lực tự học hoặc năng lực thực hành bộ môn, chưa có công trình nào giải quyết một cách hệ thống, chuyên biệt việc vận dụng phối hợp các phương pháp dạy học lịch sử nhằm phát triển các thành tố năng lực chuyên biệt của học sinh THPT.

Mục đích nghiên cứu của luận án là khẳng định cơ sở lí luận, đánh giá thực trạng và đề xuất các biện pháp sư phạm nhằm vận dụng hiệu quả, phối hợp hệ thống phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT để phát triển năng lực học sinh.

Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm 6 nội dung cụ thể:

1. Chọn lọc, khảo cứu tài liệu, đánh giá tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài để xác định những vấn đề cần tiếp tục đi sâu giải quyết.
2. Nghiên cứu cơ sở lí luận về vận dụng phương pháp dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực cho học sinh; làm sáng tỏ bản chất của quá trình này.
3. Khảo sát, đánh giá thực trạng vận dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT, chỉ rõ ưu điểm và hạn chế.
4. Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa Lịch sử lớp 10 để xác định nội dung kiến thức làm căn cứ định hướng vận dụng phương pháp dạy học phù hợp.
5. Đề xuất cách thức lựa chọn, sử dụng và phối hợp hiệu quả hệ thống phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT nhằm phát triển năng lực học sinh.
6. Tiến hành thực nghiệm sư phạm từng phần và toàn phần để kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất.

Giả thuyết khoa học của đề tài: Thực tiễn vận dụng phương pháp dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay còn tồn tại nhiều bất cập và hạn chế. Nếu giáo viên vận dụng linh hoạt, phối hợp các phương pháp dạy học theo hệ thống biện pháp mà luận án đề xuất thì sẽ đạt được mục tiêu dạy học và phát triển được năng lực học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường phổ thông.

Đối tượng nghiên cứu là quá trình vận dụng các phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT nhằm phát triển năng lực học sinh.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn:

• Về nội dung: Nghiên cứu hệ thống phương pháp dạy học môn Lịch sử phục vụ giảng dạy chương trình Lịch sử lớp 10 (chương trình hiện hành, có đối sánh với chương trình giáo dục phổ thông năm 2018).
• Về thời gian: Khảo sát thực tiễn dạy học lịch sử trong giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2020.
• Về không gian và địa bàn: Khảo sát thực trạng tại nhiều trường THPT trên phạm vi cả nước; thực nghiệm sư phạm (từng phần và toàn phần) tại 18 trường THPT phân bố ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân tích và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai nhánh lớn:

Nhánh thứ nhất: Các nghiên cứu về phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học lịch sử.

• Nhóm tác giả quốc tế nghiên cứu về phương pháp dạy học đại cương: B. Êxipốp (1971) với lý luận về kích thích tư duy tích cực; T.A. Ilina (1973) về tổ chức hoạt động độc lập; N.G. Alêcxêep (1976) về dạy học nêu vấn đề nhằm phát triển tư duy; I. Lécne (1977) phân chia 5 mức độ dạy học nêu vấn đề (thông báo - thu nhận, tái hiện, diễn giảng nêu vấn đề, tìm tòi từng phần, nghiên cứu); I.F. Kharlamốp (1978) về phát huy tính tích cực hoạt động trí tuệ; B.P. Yêxipốp - M.A. Đaniliốp (Buđanưi, 1980) về tương tác dạy học; I.D. Zverev (1980) và N.V. Savin (1983) về các nguồn nhận thức và động lực dạy học; Yu.K. Babanski (1983) về tương tác giải quyết nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển; Merrill Harmin và Melanie Toth (1998) về dạy học tích cực; Guy Palmade (1999) về phương pháp khám phá; Andreas Schleicher (2012) với quan điểm "Dạy ít - Học nhiều"; D.A. Jacobsen, P. Eggen, D. Kauchak (2009) về phong cách học tập; Laslay về kỹ thuật tổ chức bài học; Madeleine Roy và Jean-Marc Denommé (2000) về sư phạm tương tác; Pickering và Jane E. Pollock (2011) về phương pháp làm việc nhóm.
• Nhóm tác giả trong nước về lý luận dạy học: Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt (1987); Đỗ Ngọc Đạt (1997); Thái Duy Tuyên (1999, 2008); Nguyễn Bá Kim (1999); Đặng Thành Hưng (2002); Lê Nguyên Long (2002); Trần Bá Hoành (2006); Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đinh Thị Kim Thoa, Trần Văn Tính (2009); Hồ Ngọc Đại (2010); Dự án Việt - Bỉ (2010); Phạm Viết Vượng (2012); Nguyễn Văn Đản (2012); Trần Kiều, Trần Đình Châu, Phùng Khắc Bình (2012).
• Nhóm công trình chuyên sâu về phương pháp dạy học lịch sử: N.G. Đairi (1973); G.A. Lâybengrúp (1978); F.P. Korovkin (1978); M.T. Stuđenhikin (1999, 2007); Amy Absher (2012) về dạy học qua hiện vật; Kato Kimichi (2003) về tiếp cận chủ thể và tư duy phê phán; Amanda Lea Mirace (2008) về phương pháp tranh luận lịch sử; Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi (1976, 1990, 2002); Vũ Quang Hiển, Hoàng Thanh Tú (2014); nhóm tác giả Phan Ngọc Liên, Nguyễn Quang Minh (1983).

Nhánh thứ hai: Các nghiên cứu về năng lực và phát triển năng lực học sinh.

• Nước ngoài: Tiêu chuẩn môn Lịch sử Hoa Kỳ (National Standards for History, 1997); Chương trình giáo dục Hàn Quốc (Understanding Korea Education, 2007); Khung năng lực Quebec - Canada (2007) với 3 năng lực lịch sử cốt lõi; Tuyên bố Melbourne về mục tiêu giáo dục của Australia (2008).
• Trong nước: Nguyễn Trọng Khanh (2012); Trần Thị Bích Liễu (2013); Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Tiến Đông (2015); Nguyễn Thị Thế Bình (2014, 2017) với các nghiên cứu về tư liệu gốc và năng lực sư phạm; Nguyễn Mạnh Hưởng (2014) về khai thác kênh hình.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra: Mặc dù các công trình trước đã xác lập cơ sở phương pháp dạy học và đề cập đến một số khía cạnh của dạy học tích cực, nhưng chưa có công trình nào giải quyết một cách toàn diện và tường minh việc phân loại, lựa chọn, quy trình hóa và phối hợp các phương pháp dạy học lịch sử cụ thể nhằm phát triển trực tiếp 3 thành tố năng lực đặc thù của môn Lịch sử ở cấp THPT (chương trình lớp 10) trên cơ sở kết hợp nghiên cứu lý luận với kiểm chứng thực nghiệm quy mô liên vùng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, tư tưởng Hồ Chí Minh, các chủ trương của Đảng và Nhà nước Việt Nam về đổi mới giáo dục.

Về cơ sở lý thuyết, luận án xác định:

• Phương pháp dạy học lịch sử (nghĩa hẹp): Là con đường, cách thức, biện pháp sư phạm tổ chức các hoạt động dạy học của giáo viên nhằm hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh tri thức lịch sử, rèn luyện kỹ năng, hình thành thái độ và phát triển năng lực.
• Năng lực môn Lịch sử: Bao gồm hệ thống năng lực chung (tự học, giải quyết vấn đề và sáng tạo, giao tiếp, hợp tác, thẩm mĩ, tính toán, công nghệ thông tin và truyền thông) và hệ thống 3 năng lực đặc thù bộ môn theo Chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử năm 2018:
  1. Năng lực tìm hiểu lịch sử (NLTHLS).
  2. Năng lực nhận thức và tư duy lịch sử (NLNT & TDLS).
  3. Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học (NLVDKT, KNĐH).

Luận án kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa tài liệu tâm lý học, giáo dục học, lý luận dạy học lịch sử, văn bản pháp quy, chương trình và sách giáo khoa Lịch sử lớp 10.
• Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
  • Phương pháp quan sát sư phạm (dự giờ, ghi chép tiến trình học tập của giáo viên và học sinh).
  • Điều tra bằng phiếu hỏi (khảo sát mẫu giáo viên và học sinh THPT trên toàn quốc).
  • Phương pháp chuyên gia: Tổ chức các buổi hội thảo khoa học (xêmina) và phỏng vấn trực tiếp giáo viên THPT giàu kinh nghiệm.
  • Phương pháp nghiên cứu trường hợp: Tập trung khảo sát đối tượng học sinh lớp 10 cấp THPT.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm từng phần (đối với từng phương pháp đơn lẻ) và thực nghiệm toàn phần (kế hoạch bài dạy phối hợp) tại 18 trường THPT trên cả ba miền.
• Phương pháp toán học thống kê: Xử lý số liệu kiểm tra khảo sát và thực nghiệm (tính điểm trung bình $\bar{X}$, độ lệch chuẩn $S$, hệ số biến thiên $V$, kiểm định sai biệt thống kê) nhằm đánh giá độ tin cậy và mức độ khác biệt giữa nhóm thực nghiệm (TN) và nhóm đối chứng (ĐC).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học theo cấu trúc logic từ phương pháp dạy học nói chung, phương pháp dạy học lịch sử, đến lý luận về năng lực và phát triển năng lực của người học. Luận án chỉ rõ các đóng góp học thuật của các nhà nghiên cứu giáo dục trong và ngoài nước, đồng thời khẳng định việc xây dựng một hệ thống giải pháp phối hợp các phương pháp dạy học nhằm phát triển 3 năng lực chuyên biệt của môn Lịch sử THPT là một hướng nghiên cứu cần thiết, chưa được giải quyết trọn vẹn trong các ấn phẩm đã công bố trước năm 2021.

Chương 2: Vấn đề vận dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực học sinh: Lí luận và thực tiễn

Chương 2 làm rõ khung lý luận về bản chất của việc vận dụng phương pháp dạy học lịch sử theo định hướng phát triển năng lực, đồng thời công bố kết quả điều tra thực trạng.

Về mặt lý luận, tác giả xác định các tiêu chí và chỉ báo đánh giá mức độ phát triển năng lực chuyên biệt môn Lịch sử của học sinh THPT:

Thành tố năng lực	Các chỉ báo hành vi và biểu hiện cốt lõi
Năng lực tìm hiểu lịch sử	- Nhận diện, phân loại và khai thác thông tin từ các nguồn sử liệu (sử liệu viết, sử liệu hiện vật, sử liệu trực quan, truyền miệng). - Khả năng phát hiện vấn đề lịch sử từ tư liệu và trình bày lại dưới dạng lời nói, văn bản hoặc sơ đồ.
Năng lực nhận thức và tư duy lịch sử	- Tái hiện sự kiện, nhân vật, không gian và thời gian lịch sử. - Giải thích nguyên nhân, diễn biến, bản chất, quy luật vận động của lịch sử. - So sánh, phân tích, đánh giá sự kiện; tranh luận và bảo vệ quan điểm lịch sử trên cơ sở khoa học.
Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học	- Sử dụng kiến thức lịch sử để giải thích các hiện tượng xã hội hiện đại. - Thực hành các bài tập lịch sử, xây dựng dự án học tập, tham gia trải nghiệm thực tế. - Rút ra bài học lịch sử cho bản thân và định hướng hành vi xã hội.

Về mặt thực tiễn, luận án tiến hành khảo sát đội ngũ giáo viên và học sinh THPT. Kết quả điều tra thực trạng cho thấy: Phần lớn giáo viên đã nhận thức được yêu cầu chuyển đổi sang dạy học phát triển năng lực nhưng việc triển khai còn mang tính hình thức. Tỷ lệ sử dụng thường xuyên các phương pháp dạy học truyền thống (thuyết trình một chiều, đọc - chép) vẫn ở mức cao; trong khi các phương pháp tích cực như dạy học dự án, tổ chức tranh luận, đóng vai, hoạt động trải nghiệm sử liệu chưa được vận dụng đồng bộ do rào cản về thời gian, cơ sở vật chất và kỹ năng thiết kế bài học của giáo viên.

Chương 3: Sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực học sinh

Chương 3 là phần trọng tâm về giải pháp sư phạm, đề xuất 6 yêu cầu mang tính nguyên tắc và xây dựng hệ thống phương pháp dạy học chia theo 3 nhóm tương ứng với 3 năng lực đặc thù:

Sáu yêu cầu cơ bản khi vận dụng phương pháp dạy học lịch sử:

1. Phù hợp với đặc trưng nội dung môn Lịch sử.
2. Kích thích nhu cầu và hứng thú học tập của học sinh.
3. Kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp, xác định một phương pháp chủ đạo cho từng nội dung/bài học.
4. Phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo trong nhận thức của học sinh.
5. Khai thác ưu thế của công nghệ thông tin và các kỹ thuật dạy học hiện đại (khăn trải bàn, mảnh ghép, sơ đồ tư duy).
6. Đòi hỏi giáo viên vững vàng về chuyên môn, tinh thông nghiệp vụ sư phạm và nắm bắt đặc điểm nhận thức của học sinh.

Hệ thống các phương pháp dạy học và kỹ thuật sư phạm cụ thể:

Nhóm phương pháp	Phương pháp cụ thể	Kỹ thuật và hình thức tổ chức sư phạm
Phát triển năng lực tìm hiểu lịch sử	1. Sử dụng sử liệu viết 2. Sử dụng nguồn sử liệu trực quan 3. Phương pháp trình bày miệng	- Khai thác đoạn trích văn kiện, hồi ký, tài liệu gốc. - Khai thác tranh ảnh lịch sử, bản đồ, lược đồ, hiện vật bảo tàng. - Tường thuật, miêu tả, giải thích lịch sử kết hợp đặt câu hỏi định hướng.
Phát triển năng lực nhận thức và tư duy lịch sử	1. Nêu và giải quyết vấn đề 2. Dạy học hợp tác nhóm 3. Phương pháp tranh luận 4. Phương pháp đóng vai	- Tạo tình huống có vấn đề, thiết kế câu hỏi nghịch lý lịch sử. - Kết hợp kỹ thuật khăn trải bàn, sơ đồ mạng tư duy, kỹ thuật mảnh ghép. - Tổ chức mô hình "phiên tòa lịch sử", tranh luận giữa các luồng quan điểm. - Hóa thân vào nhân vật lịch sử để tái hiện bối cảnh ra quyết định.
Phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học	1. Dạy học theo dự án 2. Hoạt động trải nghiệm 3. Thực hành bộ môn 4. Kết nối quá khứ với hiện tại	- Xây dựng bài tập nghiên cứu nhóm, báo cáo đa phương tiện. - Học tập tại thực địa di tích lịch sử, bảo tàng địa phương. - Lập bảng so sánh, vẽ biểu đồ kinh tế - xã hội, vẽ trục thời gian. - Liên hệ bài học lịch sử với các vấn đề chính trị, văn hóa, chủ quyền hiện tại.

Chương này cũng thiết kế các giáo án chi tiết minh họa cho chương trình Lịch sử lớp 10, điển hình là kế hoạch bài dạy Bài 11: "Tây Âu hậu kì trung đại" và chủ đề tích hợp "Hành trình qua miền văn hóa".

Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

Chương 4 trình bày quy trình và kết quả thực nghiệm sư phạm tại 18 trường THPT đại diện cho 3 miền (trong đó thực nghiệm toàn phần chuyên sâu được tiến hành tại 4 trường THPT: THPT Nguyễn Khuyến - Nam Định, THPT Trần Phú - Hải Dương, THPT Nguyễn Bình - Quảng Ninh, THCS & THPT Nguyễn Tất Thành - Hà Nội).

Quy trình thực nghiệm tiến hành qua 2 bước:

1. Thực nghiệm từng phần: Kiểm chứng hiệu quả của từng phương pháp riêng lẻ (sử dụng sử liệu trực quan, trình bày miệng, tranh luận, dạy học dự án, trải nghiệm).
2. Thực nghiệm toàn phần: Tiến hành dạy trọn vẹn các bài học và chủ đề lịch sử lớp 10 theo kế hoạch bài dạy phối hợp phương pháp.

Kết quả kiểm tra đánh giá sau thực nghiệm cho thấy nhóm thực nghiệm (TN) đạt kết quả học tập và mức độ phát triển năng lực cao hơn nhóm đối chứng (ĐC) một cách rõ rệt. Điểm kiểm tra trung bình của nhóm TN ở cả 4 trường thực nghiệm toàn phần luôn cao hơn nhóm ĐC; tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi ở nhóm TN tăng lên, tỷ lệ điểm trung bình và yếu giảm; độ phân tán điểm số (độ lệch chuẩn $S$ và hệ số biến thiên $V$) của nhóm TN ổn định hơn, phản ánh sự đồng đều trong việc tiếp nhận và phát triển năng lực của học sinh. Kiểm định thống kê xác nhận sự khác biệt giữa hai nhóm là có ý nghĩa khoa học ($p < 0,05$).

Đồng thời, phiếu khảo sát ý kiến phản hồi của giáo viên và học sinh sau thực nghiệm ghi nhận thái độ hào hứng, tính chủ động, khả năng tự thu thập tư liệu và năng lực tranh luận, giải quyết vấn đề lịch sử của học sinh có sự tiến bộ rõ nét.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ bản chất của việc vận dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT theo định hướng tiếp cận năng lực, phù hợp với tinh thần Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018.
• Xây dựng hệ thống tiêu chí, chỉ báo cụ thể để nhận diện và đánh giá 3 thành tố năng lực đặc thù của môn Lịch sử cấp THPT (năng lực tìm hiểu lịch sử; năng lực nhận thức và tư duy lịch sử; năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học).
• Phân loại và cấu trúc hóa hệ thống phương pháp dạy học môn Lịch sử tương ứng với mục tiêu phát triển từng năng lực thành phần, xác định rõ các yêu cầu sư phạm khi vận dụng phối hợp các phương pháp này.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Khảo sát và phản ánh bức tranh thực trạng về việc sử dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử tại các trường THPT từ năm 2013 đến năm 2020, chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến sự thiếu đồng bộ trong quá trình đổi mới phương pháp.
• Thiết kế hệ thống kế hoạch bài dạy mẫu (chương trình Lịch sử lớp 10) thể hiện rõ quy trình sư phạm, cách thức kết hợp phương pháp dạy học truyền thống với phương pháp dạy học tích cực và các kỹ thuật dạy học hiện đại.
• Cung cấp dữ liệu thực nghiệm sư phạm định lượng và định tính tại 18 trường THPT trên toàn quốc, chứng minh tính khả thi và hiệu quả giáo dục của hệ thống phương pháp được đề xuất.

Khuyến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với giáo viên Lịch sử: Cần chủ động chuyển đổi từ vai trò truyền thụ kiến thức sang vai trò người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn hoạt động nhận thức; tăng cường sử dụng tư liệu gốc, đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học (học nhóm, tranh luận, dự án, trải nghiệm di sản).
• Đối với các cấp quản lý giáo dục và nhà trường: Đổi mới đồng bộ khâu kiểm tra, đánh giá theo hướng đo lường năng lực thay vì kiểm tra khả năng ghi nhớ sự kiện; tạo điều kiện về cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và không gian trải nghiệm lịch sử cho học sinh.
• Đối với công tác đào tạo giáo viên: Các trường Đại học Sư phạm cần cập nhật giáo trình, rèn luyện kỹ năng thực hành sư phạm và năng lực tổ chức dạy học tích cực cho sinh viên chuyên ngành Sư phạm Lịch sử.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do giới hạn về nguồn lực và thời gian nghiên cứu, thực nghiệm sư phạm của luận án chủ yếu tập trung vào chương trình môn Lịch sử lớp 10 (bậc học đầu cấp THPT) và khảo sát trên một số chủ đề, bài học đại diện. Việc vận dụng các phương pháp này đối với toàn bộ các nội dung thuộc chương trình lớp 11 và lớp 12 chưa được triển khai thực nghiệm trọn vẹn trong khuôn khổ luận án.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được xác định là:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu và thực nghiệm hệ thống phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực học sinh cho toàn bộ chương trình Lịch sử lớp 11 và lớp 12 theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
• Đi sâu nghiên cứu việc xây dựng công cụ kiểm tra, đánh giá định lượng chuyên biệt cho từng mức độ của năng lực lịch sử trong các dạng bài học chủ đề và chuyên đề học tập lựa chọn.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn cho các đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Lí luận và Phương pháp dạy học Lịch sử, Giáo dục học: Tham khảo khung cơ sở lý thuyết, mô hình cấu trúc năng lực lịch sử và quy trình thực nghiệm sư phạm.
• Giáo viên môn Lịch sử tại các trường THPT: Tham khảo trực tiếp quy trình sư phạm, các kỹ thuật dạy học tích cực (khăn trải bàn, mảnh ghép, đóng vai, tranh luận) và hệ thống giáo án thực nghiệm mẫu bài học lớp 10 để ứng dụng vào giảng dạy thực tế.
• Cán bộ quản lý giáo dục, chuyên viên chỉ đạo bộ môn: Tham khảo các tiêu chí đánh giá thực trạng và định hướng đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá theo chương trình giáo dục phổ thông mới.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia năng lực đặc thù môn Lịch sử thành những thành tố nào? Luận án căn cứ theo Chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử năm 2018 để xác định 3 năng lực đặc thù thành phần: (1) Năng lực tìm hiểu lịch sử, (2) Năng lực nhận thức và tư duy lịch sử, và (3) Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học.

2. Nhóm phương pháp nào được đề xuất để phát triển năng lực nhận thức và tư duy lịch sử cho học sinh? Nhóm phương pháp bao gồm: Phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề; tổ chức học tập hợp tác theo nhóm kết hợp kỹ thuật dạy học tích cực (khăn trải bàn, mảnh ghép, sơ đồ tư duy); phương pháp tranh luận lịch sử; và phương pháp đóng vai (hóa thân nhân vật lịch sử).

3. Địa bàn và quy mô thực nghiệm sư phạm của luận án được tiến hành ở đâu? Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại 18 trường THPT phân bố ở cả 3 miền Bắc, Trung, Nam. Trong đó, thực nghiệm toàn phần chuyên sâu được thực hiện tại 4 trường: THPT Nguyễn Khuyến (Nam Định), THPT Trần Phú (Hải Dương), THPT Nguyễn Bình (Quảng Ninh) và THCS & THPT Nguyễn Tất Thành (Hà Nội).

4. Nội dung bài học cụ thể nào trong chương trình lớp 10 được tác giả chọn để thực nghiệm toàn phần? Tác giả đã lựa chọn xây dựng kế hoạch dạy học thực nghiệm toàn phần đối với Bài 11: "Tây Âu hậu kì trung đại" (tiết 1) và chủ đề tích hợp "Hành trình qua miền văn hóa".

5. Điểm cốt lõi trong đổi mới vai trò của giáo viên được luận án nhấn mạnh là gì? Bản chất của việc đổi mới phương pháp là chuyển từ lối truyền thụ kiến thức một chiều sang việc giáo viên giữ vai trò thiết kế, tổ chức, định hướng và điều khiển, để học sinh chủ động tìm tòi, khám phá, chiếm lĩnh tri thức và vận dụng vào thực tiễn, từ đó phát triển năng lực.

Kết luận

Luận án của tác giả Lê Thị Thu đã giải quyết một cách có hệ thống vấn đề vận dụng phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT nhằm phát triển năng lực học sinh, lấy chương trình lớp 10 làm địa bàn thực nghiệm. Công trình đã làm rõ cơ sở lý luận, xây dựng khung năng lực chuyên biệt của bộ môn, đánh giá thực trạng dạy học lịch sử giai đoạn 2013–2020 và đề xuất hệ thống giải pháp phối hợp phương pháp dạy học tương ứng với từng thành tố năng lực. Kết quả thực nghiệm tại 18 trường THPT trên cả ba miền đã kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp sư phạm được đề xuất. Công trình đóng góp nguồn tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, đào tạo giáo viên và thực hiện đổi mới giáo dục phổ thông môn Lịch sử.