phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục nghiên cứu, luận văn gồm có 03 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở khoa học của đề tài Chƣơng 2: Thiết kế tài liệu dạy học tự chọn môn Tiếng Việt cho học sinh lớp 1 theo định hƣớng phát triển năng lực. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 8 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Khái niệm về năng lực Năng lực là thuật ngữ đƣợc sử dụng trong cả khoa học và ngôn ngữ hàng ngày. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) cho biết rằng: năng lực là khả năng đáp ứng một cách hiệu quả những yêu cầu phức hợp trong một bối cảnh cụ thể.
Có nhiều quan điểm đánh giá về năng lực nhƣng theo chƣơng trình giáo dục phổ thông 2018 thì: “Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, …thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” Chúng ta có thể hiểu về năng lực là: - Là sự kết hợp giữa năng lực hiện có của ngƣời học và quá trình học tập, rèn luyện. - Tích hợp kiến thức, kỹ năng và các đặc điểm cá nhân khác nhƣ sở thích và ý chí. - Năng lực đƣợc hình thành và phát triển thông qua các hoạt động và đƣợc thể hiện trong các hoạt động thực tế là sự thành công. Năng lực của một ngƣời đƣợc đánh giá bằng phƣơng pháp và kết quả hoạt động của ngƣời đó trong việc giải quyết các vấn đề của cuộc sống.
- Năng lực bao gồm các yếu tố cơ bản nhƣ kiến thức, kỹ năng, thái độ, hành vi, có bản chất sinh học, bản chất tâm lý và bản chất xã hội. Chƣơng trình giáo dục phổ thông tổng thể đề cấp đến vấn đề hình thành và phát triển năng lực cho học sinh và hƣớng đến phát triển những năng lực cốt lõi sau: - Các năng lực chung đƣợc hình thành và phát triển trong tất cả các môn học và hoạt động trên lớp. Tự quản lý và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo. 9 - Năng lực cụ thể đƣợc hình thành và phát triển chủ yếu thông qua các môn học và hoạt động giáo dục cụ thể.
Kỹ năng nói, kỹ năng toán học, kỹ năng khoa học, kỹ năng và năng lực kỹ thuật, Công nghệ thông tin, kỹ năng thẩm mỹ, kỹ năng thể chất. Bên cạnh việc hình thành và phát triển các năng lực cốt lõi, giáo dục phổ thông còn giúp phát hiện và phát huy năng khiếu của học sinh. Trong đó, năng lực đặc thù và năng lực chung có mối quan hệ với nhau, và năng lực chung là nền tảng cơ bản để nắm vững các năng lực đặc thù. Nhƣ vậy, trong những điều kiện thuận lợi nhất định, những khả năng đặc thù ảnh hƣởng đến sự hình thành và phát triển những năng lực chung.
Những năng lực cơ bản này không phải là bẩm sinh, mà phải đƣợc phát triển và phát huy ở con ngƣời thông qua giáo dục. Khả năng điều phối mọi hoạt động của một ngƣời bắt nguồn từ năng lực tự chủ, tự quản, tự điều chỉnh của mỗi cá nhân, đƣợc phát triển qua quá trình hình thành và sống của mỗi ngƣời. Năng lực của con ngƣời không tồn tại, mà đƣợc hình thành và phát triển thông qua quá trình học tập và rèn luyện thƣờng xuyên. Năng lực: là thuộc tính cá nhân đƣợc hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con ngƣời huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác nhƣ hứng thú, niềm tin, ý chí, thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể.
Khái niệm về dạy học phát triển năng lực Nhƣ chúng ta đều biết và thừa nhận rằng mỗi học sinh là một cá thể độc lập, có sự khác biệt về trình độ, năng lực, nhu cầu, sở thích và nền tảng xuất thân. Dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực thừa nhận thực tế này và tìm ra đƣợc những cách tiếp cận phù hợp nhằm phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất với mỗi học sinh thay vì giáo dục chủ yếu trang bị kiến thức nhƣ ở mô hình dạy học truyền thống. Theo đó, dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực là mô hình dạy học hƣớng tới mục tiêu phát triển tối đa phẩm chất và năng lực của ngƣời học 10 thông qua cách thức tổ chức các hoạt động học tập độc lập, tích cực, sáng tạo của học sinh dƣới sự tổ chức, hƣớng dẫn và hỗ trợ hợp lý của giáo viên. Trong mô hình này, ngƣời học có thể thể hiện sự tiến bộ bằng cách chứng minh năng lực của mình.
Điều đó có nghĩa là ngƣời học phải chứng minh mức độ nắm vững và làm chủ các kiến thức và kỹ năng (đƣợc gọi là năng lực); huy động tổng hợp mọi nguồn lực (kinh nghiệm, kiến thức, kĩ năng, hứng thú, niềm tin, ý chí,…) trong một môn học hay bối cảnh nhất định, theo tốc độ của riêng mình. - Đặc điểm của dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực Dạy học phát triển năng lực có 04 đặc điểm chính: Thứ nhất, dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực đƣợc thiết kế theo hƣớng phân hóa dựa trên hứng thú, nhu cầu và nền tảng kiến thức, sở thích cũng nhƣ thế mạnh của học sinh. Phƣơng pháp này cho phép ngƣời học cá nhân hóa, đa dạng hóa việc học để đáp ứng nhu cầu của bản thân theo hƣớng có lợi cho họ. Tức là, ngoài số giờ lên lớp theo quy định, học sinh có quyền lựa chọn môn học, hình thức học ở bất kỳ đâu và bất cứ thời điểm nào (học online, học nhóm,…) để giúp học sinh phát triển tối đa năng lực vốn có của mình.
Phƣơng pháp học này mang đến sự tự do, linh hoạt cho học sinh, loại bỏ sự bất bình đẳng trong quá trình học tập. Học sinh đƣợc coi là trung tâm của quá trình học và luôn cảm thấy thoải mái, dễ chịu. Thứ hai, dạy học theo hƣớng phát triển năng lực định hƣớng để học sinh có thể tiếp thu kiến thức cần thiết và nâng cao khả năng thực hành, vận dụng kiến thức đã học đƣợc. Kiến thức, kỹ năng và cách ứng xử là những “tài nguyên” để các em thực hiện nhiệm vụ cụ thể để hình thành và phát triển năng lực.
Thứ ba, dạy học phát triển năng lực xác định và đo lƣờng năng lực đầu ra của học sinh dựa trên mức độ làm chủ kiến thức môn học. Học sinh thể hiện sự tiến bộ của mình thông qua việc chứng minh năng lực mà không dựa trên khoảng thời gian cố định nhƣ học kỳ hay cấp học. 11 Thứ tƣ, dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực giúp ngƣời học có thể chọn cách tiếp nhận các tài liệu học tập kể cả thời điểm và nhịp độ học tập. Điều này khuyến khích khả năng làm việc độc lập và tự chủ của học sinh, phát triển tối đa các kỹ năng để đạt đƣợc mục tiêu học tập.
- Dạy học theo hƣớng phát triển năng lực tạo ra những giờ học thú vị, sôi động và cuốn hút học sinh vào các hoạt động tìm tòi, khám phá kiến thức. Từ đó phát triển các kỹ năng học tập của học sinh một cách toàn diện để giải quyết vấn đề, tự học và hợp tác cùng tƣ duy sáng tạo. Dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực giúp cách giờ giảng dạy trở nên hiệu quả hơn, giáo viên đáp ứng đƣợc nhu cầu học của từng học sinh và đảm bảo mọi học sinh đề tận dụng giờ học một cách tối đa. - Dạy học gắn với hƣớng dẫn tự học Tự học chính là con đƣờng phát triển nội sinh, phát triển năng lực bản thân.
Ngày này, việc dạy học đòi hỏi định hƣớng cho học sinh cách tƣ học để học suốt đời. Trong dạy học phát triển năng lực, cần hƣớng dẫn cho học sinh tự học, tự khám phá để chiếm lĩnh kiến thức là một yêu cầu quan trọng và là cơ sở hình thành và phát triển năng lực tự chủ và tự học cho học sinh. Để làm đƣợc điều này, giáo viên cần định hƣớng nội dung, giao nhiệm vụ và đặt câu hỏi để học sinh suy nghĩ, khám phá và tự chiếm lĩnh kiến thức nhằm đạt đƣợc mục tiêu bài học. Kiến thức đƣợc lĩnh hội theo cách này sẽ giúp học sinh nắm chắc hơn, tránh tình trạng học vẹt, học thuộc lòng.
Giáo viên giao nhiệm vụ, đặt câu hỏi và gợi mở cách tìm kiếm thông tin là chìa khóa lớp học phát triển theo mô hình phát triển năng lực và cũng thể hiện năng lực của giáo viên. - Dạy học gắn với thực tiễn Mục tiêu của dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực là hƣớng cho học sinh vận dụng kiến thức đã học vào trong cuộc sống. Việc đƣa bài học vào cuộc sống là yêu cầu quan trọng trong dạy học phát triển năng lực. Giáo viên ngoài việc giảng dạy các kiến thức trong sách giáo khoa, cần đƣa thêm các kiến thức 12 từ thực tiễn vào cuộc sống để học sinh nhận thấy đƣợc giá trị thực của học tập.
Ngoài ra, giáo viên có thể giao các bài tập vận dụng hực hành, tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho học sinh ngoài giờ học để học sinh liên hệ, vận dụng kiến thức với thực tế cuộc sống đang diễn ra tại địa phƣơng, cộng đồng hoặc chính bản thân mình. Từ các quan niệm trên mà có thể thấy: Phát triển năng lực của HS là quá trình GV tổ chức, điều khiển, hƣớng dẫn HS có thể tăng lên về số lƣợng các năng lực cụ thể cần thiết của HS phù hợp với điều kiện và hoạt động của HS và quan trọng hơn là sự tăng lên ở mức độ cao hơn, trình độ cao hơn của các năng lực cụ thể của HS theo yêu cầu điều kiện mới, giúp HS thích ứng tốt hơn và hoàn thành tốt hoạt động học. Vậy điều kiện để phát triển năng lực cho HS trong các nhà trƣờng thì cần phải: - Thực hiện chƣơng trình giảng dạy theo định hƣớng phát triển, chƣơng trình giảng dạy đƣợc thiết kế theo phƣơng pháp dựa trên kết quả. - Thực hành phƣơng pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực, chú ý phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề theo điều kiện sống.