Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Mục tiêu Quốc gia về xây dựng Nông thôn mới là chủ trương chiến lược của Đảng và Nhà nước Việt Nam nhằm thay đổi căn bản diện mạo khu vực nông thôn, nơi sinh sống của gần 70% dân số cả nước theo tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW. Tại huyện Hạ Hòa, một huyện trung du miền núi phía Tây Bắc tỉnh Phú Thọ với tổng diện tích tự nhiên 34.146,7 ha gồm 33 đơn vị hành chính (32 xã và 01 thị trấn), việc triển khai quy hoạch xây dựng nông thôn mới đối mặt với nhiều đặc thù phức tạp về địa hình chia cắt, xuất phát điểm kinh tế thấp và nguồn lực hạn chế.

Mục tiêu cốt lõi của công trình nghiên cứu là đánh giá một cách toàn diện, khách quan tình hình thực hiện quy hoạch xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Hạ Hòa giai đoạn 2011 - 2015. Nghiên cứu tập trung nhận diện những kết quả đạt được, phân tích sâu các rào cản và tồn tại mang tính hệ thống trong quản lý đất đai, phân bổ nguồn vốn và tổ chức không gian hạ tầng. Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm tối ưu hóa công tác thực hiện quy hoạch trong các giai đoạn tiếp theo.

Về mặt phạm vi, đề tài khảo sát toàn bộ 32 xã trên địa bàn huyện, đồng thời chọn 02 xã đại diện điển hình là xã Gia Điền (xã điểm hoàn thành xuất sắc) và xã Minh Côi (xã có xuất phát điểm thấp). Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện rõ nét qua việc đo lường tiến độ hoàn thành 383 tiêu chí trên toàn huyện, đạt bình quân 11,96 tiêu chí/xã và ghi nhận 02 xã về đích nông thôn mới vào năm 2015. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác phục vụ đắc lực cho công tác quản trị địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba nền tảng lý thuyết chính: Lý thuyết phát triển nông thôn bền vững, Lý thuyết quy hoạch không gian tích hợp và Lý thuyết thể chế trong hành động tập thể. Các lý thuyết này lý giải mối quan hệ tương hỗ giữa việc tổ chức không gian lãnh thổ, bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên và nâng cao phúc lợi kinh tế - xã hội cho cư dân nông nghiệp.

Khung phân tích của đề tài vận hành thông qua các khái niệm học thuật then chốt:

  • Khái niệm Nông thôn mới: Mô hình phát triển toàn diện cấp xã đạt chuẩn theo 19 tiêu chí thuộc Quyết định số 491/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
  • Quy hoạch xây dựng nông thôn mới: Công cụ quản lý nhà nước định hình phân khu chức năng gồm sử dụng đất, mạng lưới hạ tầng kỹ thuật và điểm dân cư nông thôn theo Thông tư số 09/2010/TT-BXD và Thông tư số 07/2010/TT-BNNPTNT.
  • Tính đa chức năng của nông thôn: Sự kết hợp hài hòa giữa chức năng sản xuất nông nghiệp hàng hóa, bảo tồn cảnh quan văn hóa truyền thống và cân bằng sinh thái môi trường.
  • Sự tham gia của cộng đồng: Cơ chế phát huy vai trò chủ thể của người dân trong việc lập kế hoạch, giám sát và đóng góp nguồn lực xây dựng địa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng hệ thống dữ liệu đa nguồn kết hợp định lượng và định tính:

  • Nguồn dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2011 - 2015 của UBND huyện Hạ Hòa, Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Phòng Tài nguyên và Môi trường, Ban Chỉ đạo Xây dựng Nông thôn mới tỉnh Phú Thọ cùng các văn bản quy phạm pháp luật liên quan.
  • Nguồn dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực địa thông qua phiếu điều tra xã hội học với cỡ mẫu 100 hộ gia đình tại 02 xã nghiên cứu điểm (50 hộ tại xã Gia Điền và 50 hộ tại xã Minh Côi).
  • Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng đại diện cho các nhóm thu nhập, khu vực địa lý và mức độ tham gia vào các phong trào hiến đất, đóng góp ngày công.
  • Phương pháp xử lý và phân tích: Ứng dụng phần mềm Microsoft Excel để thống kê mô tả, tính toán các chỉ số tuyệt đối, tương đối, số bình quân và phân tích so sánh đối chiếu đa chiều. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ yêu cầu phải so sánh chính xác mức độ thay đổi của các chỉ tiêu kỹ thuật trước và sau khi có quy hoạch giai đoạn 2011 - 2015.

Timeline nghiên cứu được triển khai xuyên suốt với các mốc dữ liệu hiện trạng đất đai và kinh tế - xã hội chốt đến ngày 31/12/2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tiến độ hoàn thành tiêu chí có sự bứt phá vượt bậc nhưng mức độ phân hóa giữa các địa phương rất lớn. Đến ngày 31/12/2015, toàn huyện Hạ Hòa đạt tổng cộng 383 tiêu chí, bình quân đạt 11,96 tiêu chí/xã, tăng gấp nhiều lần so với thời điểm trước năm 2011. Có 02 xã cán đích nông thôn mới xuất sắc với 19/19 tiêu chí là Gia Điền và Hiền Lương. Toàn huyện chia thành 02 nhóm rõ rệt: Nhóm thực hiện tốt từ 11 đến 19 tiêu chí gồm 20 xã; Nhóm thực hiện chậm từ 6 đến 10 tiêu chí gồm 12 xã, trong đó Minh Côi mới chỉ đạt 8/19 tiêu chí.

Thứ hai, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và phát triển sản xuất nông nghiệp đạt hiệu quả cao. Năm 2015, tổng giá trị sản xuất toàn huyện đạt 1.206,986 tỷ đồng, đạt 100,70% kế hoạch với mức tăng trưởng 5,20%. Cơ cấu kinh tế có sự dịch chuyển theo hướng tích cực: Nông - lâm - thủy sản chiếm 48,30%, Công nghiệp - Tiểu thủ công nghiệp và xây dựng chiếm 13,10%, Thương mại - dịch vụ chiếm 38,60%. Tổng sản lượng lương thực có hạt đạt 45.743 tấn; năng suất lúa bình quân đạt 53,00 tạ/ha và diện tích chè búp đạt 2.274 ha với sản lượng 19.000 tấn.

Thứ ba, kết cấu hạ tầng thiết yếu và cơ sở an sinh xã hội được nâng cấp rõ rệt. Tỷ lệ phòng học kiên cố toàn huyện đạt 85,80% với 45 trường đạt chuẩn quốc gia. Mạng lưới y tế đáp ứng tốt nhu cầu với 100% trẻ em được tiêm chủng đầy đủ, tỷ lệ tăng dân số tự nhiên kiểm soát ở mức 0,91% và tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em giảm còn 14%.

Thứ tư, nguồn lực xã hội hóa được huy động mạnh mẽ. Giai đoạn 2011 - 2015, toàn tỉnh Phú Thọ huy động được 5.812,205 tỷ đồng cho chương trình nông thôn mới. Tại Hạ Hòa, người dân đã đóng góp tích cực hàng ngàn ngày công và hàng ngàn mét vuông đất, chiếm tỷ trọng tương đương hơn 13% tổng nguồn lực đầu tư toàn xã hội.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch lớn giữa xã Gia Điền (đạt 19/19 tiêu chí) và xã Minh Côi (đạt 8/19 tiêu chí) xuất phát từ năng lực lãnh đạo, tính quyết liệt của Ban chỉ đạo xã và phương thức vận động quần chúng. Tại Gia Điền, bài học thành công nằm ở việc phát huy tối đa dân chủ cơ sở, minh bạch tài chính và khơi dậy tinh thần tự lực của nhân dân. Ngược lại, tại Minh Côi, tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào ngân sách nhà nước còn khá nặng nề, kết hợp với địa hình trũng thấp và quỹ đất công hạn hẹp khiến công tác giải phóng mặt bằng gặp nhiều trở ngại.

Khi đặt trong tương quan so sánh với mặt bằng chung tỉnh Phú Thọ (thu nhập bình quân nông thôn 22,3 triệu đồng/người/năm, tỷ lệ hộ nghèo 7,89%), huyện Hạ Hòa đã có nhiều nỗ lực nhưng vẫn gặp các điểm nghẽn lớn: quy hoạch đất đai bị chồng chéo với các quy hoạch ngành, công tác quản lý mốc giới chưa nghiêm và thị trường bất động sản trầm lắng làm suy giảm nguồn thu từ đấu giá quyền sử dụng đất.

Để tăng tính trực quan học thuật, các chuỗi số liệu thực tế này nên được hiển thị qua hai biểu đồ trọng tâm: Biểu đồ cột chồng thể hiện tỷ lệ hoàn thành 5 nhóm tiêu chí của 32 xã, và Biểu đồ mạng nhện (Radar Chart) so sánh tương quan năng lực triển khai 19 tiêu chí giữa xã điểm Gia Điền và xã xuất phát điểm thấp Minh Côi.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, rà soát, điều chỉnh và hoàn thiện quy hoạch chi tiết xây dựng nông thôn mới. UBND huyện Hạ Hòa chủ trì, phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường cùng UBND 32 xã tiến hành rà soát 100% đồ án quy hoạch cấp xã trước quý IV/2017. Cần gắn kết chặt chẽ quy hoạch sử dụng đất 34.146,7 ha với quy hoạch phát triển hạ tầng và không gian sản xuất hàng hóa tập trung, loại bỏ triệt để tình trạng quy hoạch treo hoặc chồng chéo ranh giới.

Thứ hai, tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp gắn liền với ứng dụng khoa học kỹ thuật. Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn huyện cùng các Hợp tác xã đẩy mạnh xây dựng mô hình cánh đồng một giống, mở rộng vùng thâm canh lúa chất lượng cao đạt năng suất trên 55 tạ/ha và cải tạo 2.274 ha vùng chè an toàn đạt sản lượng trên 20.000 tấn/năm trong giai đoạn 2016 - 2020. Mục tiêu là nâng tỷ lệ xã đạt tiêu chí thu nhập lên trên 75% vào năm 2020.

Thứ ba, đa dạng hóa và tối ưu hóa cơ chế huy động nguồn lực tài chính. HĐND và UBND huyện Hạ Hòa cần ban hành cơ chế đặc thù cho phép các xã giữ lại từ 70% đến 80% tiền thu từ đấu giá quyền sử dụng đất để tái đầu tư hạ tầng. Lồng ghép hiệu quả các Chương trình 135, nguồn vốn trái phiếu Chính phủ và huy động vốn tín dụng ưu đãi, phấn đấu thu hút trên 1.500 tỷ đồng vốn đầu tư xã hội cho giai đoạn 2016 - 2020.

Thứ tư, nâng cao năng lực bộ máy chỉ đạo và đẩy mạnh công tác truyền thông cơ sở. Ban Tuyên giáo Huyện ủy kết hợp Ban Chỉ đạo Nông thôn mới huyện tổ chức tối thiểu 20 lớp tập huấn chuyên sâu hàng năm cho 100% cán bộ cấp thôn, xã. Tăng cường tuyên truyền trên hệ thống truyền thanh để nâng cao nhận thức người dân, bảo đảm tỷ lệ đồng thuận và tham gia đóng góp của cộng đồng đạt trên 90% tại tất cả các xã khó khăn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý nhà nước tại UBND cấp huyện, xã, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn. Luận văn cung cấp case study thực tiễn về cơ chế giải quyết xung đột chỉ tiêu đất đai, kinh nghiệm phân bổ ngân sách và phương thức chỉ đạo chương trình mục tiêu quốc gia trên địa bàn 32 xã miền núi.

Thứ hai, học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên các ngành Quản lý đất đai, Phát triển nông thôn, Kinh tế nông nghiệp. Tài liệu này đóng vai trò như một tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận đánh giá quy hoạch, kỹ thuật thiết kế bảng hỏi khảo sát 100 hộ dân và mô hình xử lý số liệu so sánh định lượng.

Thứ ba, các chuyên gia tư vấn quy hoạch nông thôn và các đơn vị tư vấn xây dựng hạ tầng. Nghiên cứu giúp các chuyên viên quy hoạch nắm bắt được những bất cập thực tiễn khi đưa đồ án từ bản vẽ vào đời sống, từ đó tối ưu hóa công năng của các công trình giao thông, thủy lợi và cơ sở văn hóa thôn bản.

Thứ tư, ban quản lý các dự án phát triển cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ. Luận văn cung cấp bằng chứng thực nghiệm về phương thức kích hoạt sự tham gia của người dân (hiến đất, đóng góp ngày công) và quản lý giám sát cộng đồng trong các dự án đầu tư công ở nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

Đâu là rào cản lớn nhất trong công tác thực hiện quy hoạch nông thôn mới tại huyện Hạ Hòa giai đoạn 2011 - 2015?

Rào cản lớn nhất là việc thu hồi đất và giải phóng mặt bằng bị khống chế bởi chỉ tiêu phân khai quy hoạch sử dụng đất, đi kèm giá bồi thường chưa thỏa đáng. Thêm vào đó, nguồn vốn đầu tư công hạn hẹp trong khi nhu cầu xây dựng hạ tầng kỹ thuật trên diện tích 34.146,7 ha đòi hỏi kinh phí rất lớn.

Nguyên nhân nào giúp xã Gia Điền đạt chuẩn 19/19 tiêu chí trong khi xã Minh Côi chỉ đạt 8/19 tiêu chí?

Sự khác biệt cốt lõi nằm ở năng lực huy động nội lực và mức độ đồng thuận của nhân dân. Xã Gia Điền đã khơi dậy mạnh mẽ sức dân, thực hiện dân chủ công khai và triển khai các mô hình kinh tế hiệu quả, trong khi xã Minh Côi có xuất phát điểm chỉ 2 tiêu chí, người dân còn tư tưởng trông chờ hỗ trợ từ cấp trên.

Công tác quy hoạch sử dụng đất có vai trò chi phối như thế nào đối với các tiêu chí nông thôn mới khác?

Quy hoạch sử dụng đất là tiêu chí đi trước mở đường, định hình không gian cho toàn bộ 8 tiêu chí hạ tầng kinh tế - xã hội và các tiêu chí sản xuất. Nếu quy hoạch đất đai không hợp lý hoặc thiếu đồng bộ, các công trình giao thông, trường học, bãi xử lý rác thải và cụm tiểu thủ công nghiệp sẽ không thể triển khai trên thực địa.

Tỷ lệ tham gia đóng góp của người dân huyện Hạ Hòa vào chương trình được thể hiện qua các hình thức nào?

Người dân tham gia trực tiếp qua ba hình thức chính: hiến đất làm đường giao thông nội đồng và công trình văn hóa, đóng góp ngày công lao động xây dựng kênh mương, và đóng góp tiền mặt đối ứng. Nguồn vốn dân góp này chiếm tỷ trọng tương đương hơn 13% tổng nguồn lực huy động, đóng vai trò quyết định đến thành công của cơ sở.

Mẫu khảo sát 100 hộ dân tại 02 xã có bảo đảm tính đại diện khoa học cho đề tài không?

Mẫu khảo sát hoàn toàn bảo đảm tính đại diện vì được phân bổ theo phương pháp ngẫu nhiên phân tầng tại 02 xã đối chiếu: xã Gia Điền đại diện cho nhóm 20 xã thực hiện tốt (11 - 19 tiêu chí) và xã Minh Côi đại diện cho nhóm 12 xã thực hiện khó khăn (6 - 10 tiêu chí), phản ánh chân thực các mặt thuận lợi và thách thức.

Kết luận

  • Sau 5 năm triển khai giai đoạn 2011 - 2015, huyện Hạ Hòa đã đạt tổng số 383 tiêu chí nông thôn mới, đạt bình quân 11,96 tiêu chí/xã và công nhận 02 xã đạt chuẩn toàn diện 19/19 tiêu chí.
  • Cơ cấu kinh tế huyện chuyển dịch tích cực theo hướng sản xuất hàng hóa với giá trị đạt 1.206,986 tỷ đồng, kết cấu hạ tầng điện, đường, trường, trạm được kiên cố hóa trên 85%.
  • Nghiên cứu đã làm rõ những mâu thuẫn giữa quy hoạch xây dựng nông thôn mới với chỉ tiêu phân khai đất đai, tình trạng thiếu hụt vốn đầu tư và sự phân hóa kết quả giữa các xã.
  • Đề tài đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược bao gồm điều chỉnh quy hoạch chi tiết, tái cơ cấu nông nghiệp, cơ chế tài chính giữ lại 70-80% tiền đấu giá đất và nâng cao năng lực cán bộ cho giai đoạn 2016 - 2020.
  • Các cấp chính quyền địa phương và các nhà nghiên cứu cần khẩn trương áp dụng khung giải pháp này để hoàn thiện mục tiêu nông thôn mới bền vững trên toàn bộ 33 đơn vị hành chính của huyện trong tương lai.