Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI THIẾU TRÁCH NHIỆM GÂY THIỆT HẠI NGHIÊM TRỌNG ĐẾN TÀI SẢN CỦA NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm và ý nghĩa của việc quy định tội thiếu trách nhiệm gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản của Nhà nước trong luật hình sự Việt Nam 1. Khái niệm về sở hữu nhà nước, tài sản của Nhà nước Sở hữu là một phạm trù kinh tế mang yếu tố khách quan, xuất hiện và phát triển song song cùng với sự phát triển của xã hội loài ngƣời. Khi nói về sở hữu thì các hình thức sở hữu luôn là vấn đề đƣợc quan tâm bởi hình thức sở hữu là sự phản ánh ra bên ngoài nội dung của một chế độ sở hữu nhất định mà trong một xã hội dù dƣới bất kì một hình thức tổ chức thể chế nào cũng phải xác định một chế độ sở hữu nhất định.
Từ sự “định hƣớng” của Hiến pháp năm 1992 về chế độ sở hữu và các hình thức sở hữu, Chƣơng XIII, Bộ luật dân sự năm 2005 thì Nhà nƣớc ta có 06 hình sở hữu, bao gồm sở hữu Nhà nƣớc; sở hữu tập thể; sở hữu tƣ nhân; sở hữu chung; sở hữu của các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị- xã hội; sở hữu của tổ chức chính trị xã hội- nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội-nghề nghiệp. Mỗi hình thức sở hữu có các chế độ pháp lý đặc trƣng và có vai trò nhất định, trong đó sở hữu Nhà nƣớc giữ vai trò chủ đạo trong các hình thức sở hữu, là nền tảng của sự phát triển kinh tế - xã hội. Chế độ sở hữu và hình thức sở hữu cũng đƣợc Hiến pháp năm 2013 ghi nhận cụ thể. Theo quy định tại Điều 220 đến Điều 207 BLDS năm 2005 thì Nhà nƣớc là chủ sở hữu đối với tài sản của chế độ sở hữu toàn dân, Nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là ngƣời đại diện cho nhân dân quản lý, nắm giữ những tƣ liệu sản xuất.
Nhà nƣớc thực hiện quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt đối với tài sản đó. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Một vấn đề quan trọng của sở hữu nhà nƣớc đó là quyền sở hữu Nhà nƣớc. Quyền sở hữu Nhà nƣớc hiểu theo nghĩa khách quan là tổng hợp các quy phạm pháp luật nhằm: - Xác nhận việc chiếm hữu của Nhà nƣớc đối với những Tƣ liệu sản xuất chủ yếu, quan trọng nhất. - Quy định về nội dung và trình tự thực hiện các quyền năng chiếm hữu, sử dụng và định đoạt đối với tài sản Nhà nƣớc.
- Xác định phạm vi, quyền hạn của các cơ quan Nhà nƣớc, các doanh nghiệp do Nhà nƣớc thành lập trong việc quản lý nghiệp vụ những tài sản do Nhà nƣớc giao theo quy định của pháp luật để thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ kinh doanh, quản lý hoặc hoạt động công ích. Theo nghĩa chủ quan, quyền sở hữu Nhà nƣớc đƣợc hiểu là toàn bộ những hành vi mà Nhà nƣớc - với tƣ cách chủ sở hữu - thực hiện các quyền năng cụ thể về chiếm hữu, sử dụng và định đoạt đối với tài sản của mình Nhà nƣớc “là chủ” đối với các tƣ liệu sản xuất chủ yếu và cũng tự quy định các quyền năng, nhƣng không có nghĩa là quyền hạn của Nhà nƣớc là vô tận đối với tài sản mà Nhà nƣớc là chủ sở hữu. Nhà nƣớc cũng nhƣ các chủ thể khác chỉ thực hiện quyền của chủ sở hữu trong phạm vi pháp luật cho phép. Nhà nƣớc là chủ sở hữu đối với tài sản thuộc chế độ sở hữu Nhà nƣớc, Nhà nƣớc tham gia quan hệ quyền sở hữu với tƣ cách là chủ thể đặc biệt và là chủ thể duy nhất đối với các tƣ liệu sản xuất.
Nhà nƣớc đại diện cho nhân dân nắm và quản lý toàn bộ tài sản thuộc sở hữu toàn dân đồng thời nắm toàn bộ quyền lực chính trị. Nhà nƣớc giao tài sản cho các doanh nghiệp Nhà nƣớc, cơ quan Nhà nƣớc, đơn vị vũ trang quyền quản lí, sử dụng đúng mục đích theo quy định của pháp luật và thực hiện quyền kiểm tra, giám sát việc quản lý, sử dụng tài sản đó. Tài sản của Nhà nƣớc rất đa dạng, tại Điều 17 Hiến pháp năm 1992, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Điều 53 Hiến pháp năm 2013 và Điều 200 Bộ luật dân sự năm 2005 liệt kê khá rõ những loại tài sản này: Hiến pháp 1992: Đất đai, rừng núi, sông hồ, nguồn nƣớc, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi ở vùng biển, thềm lục địa và vùng trời, phần vốn và tài sản do Nhà nƣớc đầu tƣ vào các xí nghiệp, công trình thuộc các ngành và lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học, kỹ thuật, ngoại giao, quốc phòng, an ninh cùng các loại tài sản khác mà pháp luật quy định là của Nhà nƣớc, đều thuộc sở hữu toàn dân [23, Điều 17]. Hiến pháp năm 2013: Đất đai, tài nguyên nƣớc, tài nguyên khoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên khác và các tài sản do Nhà nƣớc đầu tƣ, quản lý là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nƣớc đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý [28, Điều 53].
BLDS năm 2005: Tài sản thuộc hình thức sở hữu Nhà nƣớc bao gồm đất đai, rừng tự nhiên, rừng trồng có nguồn vốn từ ngân sách Nhà nƣớc, núi, sông hồ, nguồn nƣớc, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi tự nhiên ở vùng biển, thềm lục địa và vùng trời, phần vốn và tài sản do Nhà nƣớc đầu tƣ vào doanh nghiệp, công trình thuộc các ngành và lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học, kỹ thuật, ngoại giao, quốc phòng, an ninh cùng các tài sản khác do pháp luật quy định [26, Điều 200]. Khái niệm về tài sản của Nhà nƣớc cũng đƣợc quy định cụ thể tại Nghị định số 14/1998/NĐ-CP ngày 06-03-1998 của Thủ tƣớng Chính phủ: Tài sản Nhà nƣớc là những tài sản đƣợc hình thành từ nguồn ngân sách Nhà nƣớc hoặc có nguồn gốc từ ngân sách Nhà nƣớc, tài sản đƣợc xác lập quyền sở hữu của Nhà nƣớc theo quy định của 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp luật, đất đai, rừng, núi, sông, hồ, nguồn nƣớc, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi ở vùng biển, thềm lục địa và vùng trời. Tài sản Nhà nƣớc khu vực hành chính sự nghiệp là những tài sản Nhà nƣớc giao cho các cơ quan Nhà nƣớc, các đơn vị sự nghiệp, các đơn vị lực lƣợng vũ trang, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp quản lý và sử dụng gồm: a) Đất đai; b) Nhà, công trình xây dựng khác gắn liền với đất đai; c) Các tài sản khác gắn liền với đất đai; d) Các phƣơng tiện giao thông vận tải, trang thiết bị làm việc và các tài sản khác. Tài sản thuộc kết cấu hạ tầng phục vụ lợi ích công cộng, lợi ích quốc gia bao gồm: a) Hệ thống các công trình giao thông vận tải; b) Hệ thống các công trình thủy lợi; c) Hệ thống chiếu sáng, cấp thoát nƣớc; d) Các công trình văn hoá; đ) Các công trình kết cấu hạ tầng khác.
Tài sản Nhà nƣớc tại doanh nghiệp. Tài sản đƣợc xác lập sở hữu của Nhà nƣớc theo qui định của pháp luật, bao gồm: a) Tài sản là tang vật, phƣơng tiện vi phạm pháp luật bị tịch thu sung quĩ Nhà nƣớc và tiền phạt do vi phạm pháp luật; b) Tài sản bị chôn dấu, chìm đắm đƣợc tìm thấy; tài sản bị đánh rơi, bỏ quên, vắng chủ, vô chủ và các tài sản khác theo qui định của pháp luật là tài sản Nhà nƣớc; c) Tài sản do tổ chức, cá nhân trong và ngoài nƣớc biếu, tặng, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đóng góp và các hình thức chuyển giao quyền sở hữu tài sản khác cho Nhà nƣớc, tài sản viện trợ của Chính phủ, tổ chức phi Chính phủ nƣớc ngoài và các tổ chức quốc tế khác. Tài sản dự trữ Nhà nƣớc. Đất đai, rừng, núi, sông, hồ, nguồn nƣớc, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi ở vùng biển, thềm lục địa và vùng trời (sau đây gọi chung là đất đai, tài nguyên thiên nhiên khác) [29].
Khái niệm về tội Thiếu trách nhiệm gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản của Nhà nước Chế định quan trọng và chủ yếu trong LHS chính là chế định về tội phạm. Tội phạm nói chung đƣợc các nhà làm luật ghi nhận và đƣợc quy định tại Điều 8 BLHS năm 1999, đƣợc sửa đổi bổ sung năm 2009 với khái niệm nhƣ sau: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội đƣợc quy định trong BLHS, do ngƣời có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa [25, Điều 8]. Xuất phát từ khái niệm chung về tội phạm mang tính định hƣớng này, khái niệm tội phạm đƣợc các nhà khoa học khái quát là “là hành vi nguy hiểm cho xã hội, trái pháp luật hình sự (tức là hành vi bị LHS cấm), do người có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện một cách có lỗi (cố ý hoặc vô ý)” 3, tr. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo quan điểm của tác giả luận văn cho rằng, tội phạm có 5 dấu hiệu đặc trƣng bao gồm: tính nguy hiểm cho xã hội; tính trái pháp luật hình sự; tính có năng lực trách nhiệm hình sự; tính đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và tính có lỗi.
Với cách tiếp cận này thì tội thiếu trách nhiệm gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản của Nhà nƣớc cũng có 05 đặc trƣng cơ bản đó là: hành vi thiếu trách nhiệm gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản của Nhà nƣớc là hành vi nguy hiểm cho xã hội; hành vi đó bị LHS cấm, nếu thực hiện hành vi này là trái với pháp luật hình sự; hành vi này phải do ngƣời có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện; ngƣời thực hiện hành vi phạm tội phải đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và cuối cùng hành vi thiếu trách nhiệm gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản phải là hành vi có lỗi với lỗi vô ý.