Chương 1 Khái quát về luật tục của một số dân tộc ít người ở Việt Nam 1. Khái niệm luật tục Hiện nay, khái niệm về Luật tục có nhiều quan niệm khác nhau của các nhà luật học, văn hoá dân gian, dân tộc học… Theo quan niệm của các nhà nghiên cứu luật học: Luật tục là những phương ngôn, ngạn ngữ diễn đạt bằng lời nói có vần điệu, chứa đựng các quy tắc xử sự, thể hiện, phản ánh quy chuẩn phong tục, tập quán, ý chí, nguyện vọng của cộng đồng bảo đảm thực hiện trong cộng đồng dân tộc ít người, được cộng đồng bảo đảm thực hiện. [45] Đói với các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian, các quan niệm của họ lại đi sâu phân tích làm rõ nội hàm của luật tục. Thuật ngữ Luật tục hay tập quán pháp ở Việt Nam có thể gọi với nhiều tên gọi khác nhau, như là "Luật địa phương", "Luật dân gian".
Đây là một hiện tượng xã hội phổ quát của nhân loại ở thời kỳ phát triển tiền công nghiệp và còn tồn tại đến ngày nay với những mức độ khác nhau ở nhiều tộc người trên thế giới, nhất là các tộc người châu á và châu Phi. Luật tục về cơ bản là một hình thức của tri thức bản địa, tri thức địa phương về cách ứng xử và quản lý cộng đồng còn tồn tại ở hầu khắp các dân tộc ở nước ta, không kể đó là dân tộc gì, ít người hay đa số [53]. Luật tục là một thuật ngữ chuyển dịch từ "droit coutumier" (tiếng Pháp) và "Customary Laws" (tiếng Anh). Luật tục còn được gọi là "Folk Laws" (luật 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân gian).
Chúng bao hàm một ý nghĩa chung. Đây là một loại luật được nhân dân sử dụng, lưu truyền trong dân gian, bắt nguồn từ phong tục, gắn liền với phong tục tập quán và khác biệt với luật pháp do Nhà nước ban hành. Nội dung của các điều khoản trong Luật tục được toàn thể cộng đồng xây dựng nên. Hội đồng thi hành Luật tục do nhân dân trực tiếp cử ra và cũng chính tập thể cộng đồng trực tiếp kiểm soát việc thi hành Luật tục, ngăn ngừa những sai phạm và khuyến khích ứng xử tốt [38].
Luật tục là một tác phẩm dân gian có giá trị trong kho tàng văn hoá dân tộc, là sự quy định phép ứng xử của mọi người trong cộng đồng, là sự trừng phạt những tội phạm, là những quy ước về trách nhiệm đối với người đứng đầu và người già, là những điều cần phải làm, là bổn phận của mỗi người trong xã hội, và là những quy tắc để bảo vệ đất đai, rừng núi, nguồn nước, gia súc. của cả cộng đồng [12]. Luật tục còn gọi là luật dân gian hay luật truyền thống, cũng như các hình thức pháp luật khác thường động chạm đến các lĩnh vực phân chia tài nguyên và quyền lực, bình đẳng và công bằng, trật tự xã hội và hành vi chuẩn mực. Một bộ phận của Luật tục mà trước đây ít được chú ý tới là mối quan hệ giữa Luật tục và quản lý tài nguyên thiên nhiên và đặc biệt là quản lý đất đai.
Nguyên nhân gây ra tình trạng này là do chính phủ thường rất tích cực trong việc xây dựng một bộ luật chính thức để kiểm soát việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên trong khuôn khổ một quốc gia. Sức mạnh pháp lý và sự hiện hữu của pháp luật thường làm lu mờ một thực tế là Luật tục liên quan đến tài nguyên thiên nhiên có tồn tại hoặc nó có thể ảnh hưởng mạnh đến người dân địa phương. Luật tục chỉ là một trong nhiều hệ thống giá trị. Một trong các cách đơn giản để khái niệm hoá luật pháp là phân chia nó thành các hệ thống luật pháp chính: Luật thành văn, luật tôn giáo, Luật tục, luật địa phương hiện hành.
Sự 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phân loại này không có giới hạn hoàn toàn rõ ràng. Một số các quan hệ xã hội chỉ nằm trong giới hạn của một hệ thống luật - như tham gia bầu cử các cấp chính quyền, trong khi các lĩnh vực xã hội khác lại có thể bị tác động cả bởi bốn hệ thống, như vấn đề thừa kế. Các hệ thống luật pháp này luôn biến đổi và đan chéo nhau. Hơn nữa Luật tục hiện hành có thể ảnh hưởng đến việc hình thành pháp luật và pháp luật có thể dẫn đến những sửa đổi trong Luật tục.
Có những Luật tục được nhà nước công nhận chính thức trong khi những Luật tục khác không được thưà nhận. Và giữa Luật tục và luật tôn giáo cũng có mối quan hệ như vậy. Nhà nước thường cho rằng pháp luật của mình đứng trên hết các loại luật lệ khác, nhưng ở địa phương, Luật tục hoặc luật tôn giáo, hoặc sự kết hợp cả hai luật này có thể tác động lớn hơn trong việc tổ chức cuộc sống thường ngày của người dân. Luật tục cần phải được nghiên cứu trong bối cảnh đa luật lệ và lĩnh vực nhân chủng học luật pháp đã phát triển tới mức sẵn sàng để nghiên cứu mối tác động tương hỗ giữa các hình thức luật pháp này [25].
Ngoài ra, còn nhiều ý kiến khác về khái niệm Luật tục, nhưng trên cơ sở các quan điểm khác nhau đó, sau một thời gian dài tìm hiểu, nghiên cứu, thảo luận, thông qua tại nhiều cuộc hội thảo quốc tế cũng như trong nước và các cuộc thảo luận chuyên đề, các nhà khoa học nước ta tạm thời chấp nhận khái niệm Luật tục của PGS.TS Ngô Đức Thịnh như sau: "Luật tục là một hình thức của tri thức bản địa, được hình thành trong lịch sử lâu dài qua kinh nghiệm ứng xử với môi trường và xã hội, được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau và truyền từ đời này qua đời khác bằng trí nhớ qua thực hành sản xuất và thực hành xã hội, nó hướng đến việc hướng dẫn các quan hệ xã hội, quan hệ con người với thiên nhiên. Những chuẩn mực ấy của Luật tục được cả cộng đồng thừa nhận và thực hiện, nhờ đó đã tạo ra sự thống nhất và cân 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bằng trong mỗi cộng đồng. Luật tục như hình thức phát triển cao của phong tục, tục lệ và là hình thức sơ khai của luật pháp" [58]. Từ các quan niệm trên, chúng ta có thể nhận thấy, đối tượng điều chỉnh của Luật tục là những quan hệ xã hội tồn tại khách quan của đời sống cộng đồng, Luật tục có phạm vi điều chỉnh rộng, bao quát toàn bộ các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Như lĩnh vực tổ chức và quản lý cộng đồng xã hội, lĩnh vực ổn định trật tự an ninh và bảo đảm lợi ích cộng đồng; việc tuân thủ phong tục, tập quán; các quan hệ dân sự, hôn nhân gia đình; lĩnh vực giáo dục nếp sống văn hoá tín ngưỡng; lĩn vực quản lý sử dụng đất đai, bảo vệ sản xuất, tài nguyên môi trường. Và cần được khẳng định luật tục là một bộ phận, một hình thức biểu hiện của phong tục tập quán. Phong tục, tập quán là những thói quen trong suy nghĩ, ứng xử của cộng đồng địa phương hoặc tộc người, được xem là khuôn mẫu, quy tắc chi phối hành vi của các thành viên trong cộng đồng, hình thành, phát triển, khẳng định trong quá trình phát triển của xã hội. Trong phong, tục tập quán có chứa đựng các quy phạm xã hội dưới dạng quy ước, quy định điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong cộng đồng tộc người.
Tính cưỡng chế của phong tục, tập quán được thể hiện hoặc ở sự tác động về mặt dư luận, niềm tin, tín ngưỡng của cá nhân của cộng đồng hoặc ở các hình phạt, các biện pháp xử lý do cộng đồng áp dụng đối với người có hành vi vi phạm. Như vậy, Luật tục là một hệ thống các quy tắc xử sự mang tính dân gian, quy định về mối quan hệ ứng xử của con người đối với môi trường tự nhiên và con người với con người trong cộng đồng, thể hiện ý chí của toàn thể cộng đồng, được thực hiện một cách tự giác, theo thói quen, nhưng vẫn có tính cưỡng chế và bắt buộc đối với những ai không tuân theo. Luật tục là những quy định của quần chúng trong cộng đồng đặt ra để điều hoà mối quan 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hệ của tập thể cộng đồng một cách tự nguyện và dân chủ, không phải là luật lệ do một tầng lớp người đặt ra và thực thi để bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị. Nguồn gốc, nội dung và đặc điểm của Luật tục 1.
Nguồn gốc của Luật tục Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác Lê Nin, từ xưa, trong xã hội nguyên thuỷ chưa có pháp luật, nhưng xã hội cũng cần đến trật tự, ổn định để tồn tại và phát triển. Do đó đã xuất hiện những quy tắc xử sự chung. Đây chính là các quy phạm xã hội bao gồm tập quán và các tín điều tôn giáo. Tập quán xuất hiện một cách tự phát, dần dần được cộng đồng chấp nhận và trở thành quy tắc xử sự chung mang tính chất đạo đức và xã hội [60, 209].
Theo quan điểm của thuyết tiến hoá luận, con người là sản phẩm của tự nhiên hay còn được coi là một sinh vật trong giới tự nhiên. Nhưng, ngay từ lúc sinh ra, con người cũng đồng thời là một sinh vật mang tính xã hội hay thường gọi là "sinh vật xã hội". Như vậy, trong bản thân con người tồn tại phần con và phần người (bản năng và ý thức). Để điều chỉnh cuộc đấu tranh giữa phần bản năng và ý thức, loài người ngay từ khi sinh ra đã cần đến những "luật định" mang tính chất nguyên tắc để duy trì sự tồn vong của mình.
Những "luật định" đó dần dần đã được thể chế hoá bằng cơ chế tổ chức, có hội đồng để thực hiện việc khen ngợi hoặc xử phạt với đủ sức mạnh để mọi người tuân theo dưạ trên một quyền lực được cả cộng đồng thừa nhận. Xét đến cùng, Luật tục sinh ra cùng với loài người và được bắt nguồn từ cuộc đấu tranh gay gắt giữa bản năng và ý thức để con người ngày càng phát triển hơn. Cuộc đấu tranh đó diễn ra trên phạm vi rất rộng của đời sống xã hội loài người mà tựu chung là thế ứng xử giữa con người với tự nhiên và giữa con người với chính tất cả mối quan hệ giữa con người và con người. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.