đặt vấn đề giáo dục, cải tạo họ. Năng lực nhận thức điều khiển hành vi của con người không thể có ngay từ khi họ mới sinh ra, nó được hình thành từng bước theo thời gian trong quá trình sống và hoạt động của chủ thể, khi chủ thể đạt tới độ tuổi nhất định. Như vậy, năng lực trách nhiệm hình sự và độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự là hai điều kiện của chủ thể tội phạm, hai dấu hiệu bắt buộc của chủ thể tội phạm. Tuy nhiên, ngoài hai dấu hiệu bắt buộc và phổ biến này của chủ thể, một số tội phạm đòi hỏi chủ thể phải có những dấu hiệu bắt buộc khác, trường hợp này được gọi là chủ thể đặc biệt.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong luật hình sự, cùng với khái niệm chủ thể của tội phạm còn có khái niệm nhân thân người phạm tội. Đây là hai khái niệm gần gũi nhau nhưng nội dung không đồng nhất. Chủ thể của tội phạm là tổng hợp những dấu hiệu bắt buộc phải có thuộc về nhân thân người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà thiếu chúng thì không cấu thành tội phạm. Nhân thân người phạm tội là tổng hợp tất cả những khía cạnh xã hội đặc trưng tạo thành cá nhân, có ý nghĩa giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự.
Từ những phân tích trên đây có thể rút ra khái niệm về chủ thể tội phạm như sau: Chủ thể của tội phạm là con người cụ thể đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, là tội phạm khi đã đạt độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và có năng lực trách nhiệm hình sự. Các dấu hiệu của chủ thể của tội phạm 1. Năng lực trách nhiệm hình sự a) Năng lực trách nhiệm hình sự Năng lực trách nhiệm hình sự là khả năng của một người ở thời điểm thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhận thức được tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi mà mình thực hiện và điều khiển được hành vi đó. Cùng với sự phát triển thể chất, trí tuệ, sự giáo dục và tích lũy kinh nghiệm sống, khi đạt đến độ tuổi nhất định, người ta mới nhận thức được đầy đủ các đòi hỏi của chuẩn mực xã hội và điều khiển được hành vi của mình theo các chuẩn mực đó.
Quy định độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, nhà nước chính thức thừa nhận một người khi đạt đến độ tuổi ấy mới có năng lực trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, năng lực nhận thức và điều khiển hành vi của một người có thể bị giảm sút hoặc bị loại trừ hoàn toàn nếu hoạt động của cơ quan thần kinh trung ương bị rối loạn do nguyên nhân bệnh tật. Luật hình sự Việt Nam không trực tiếp quy định thế nào là có năng lực trách nhiệm hình sự mà quy định tình trạng đối lập là không có năng lực 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trách nhiệm hình sự. Một người coi là có năng lực trách nhiệm hình sự nếu khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đã đạt tới độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của luật hình sự và không thuộc những trường hợp không có năng lực trách nhiệm hình sự.
Quy định độ tuổi bắt đầu chịu trách nhiệm hình sự tạo ra cơ sở pháp lý thống nhất để xác định trách nhiệm hình sự, là sự xác nhận của nhà nước về phẩm chất tâm lý phổ biến ấy ở mỗi người. Trong quá trình áp dụng luật hình sự, chỉ khi nào xuất hiện những căn cứ nghi ngờ về năng lực trách nhiệm hình sự, các cơ quan có trách nhiệm mới cần kiểm tra. Việc xác định năng lực trách nhiệm hình sự không đòi hỏi bắt buộc với từng trường hợp cụ thể. b) Tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự Một người ở thời điểm thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội ở trong trạng thái không nhận thức hoặc không điều khiển được hành vi của mình do mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm rối loạn hoạt động tâm thần là người trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự.
Tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự là tình tiết loại trừ khả năng thừa nhận một người là chủ thể của tội phạm mặc dù họ đã thực hiện hành vi về khách quan gây thiệt hại cho xã hội, do đó hành vi mà người đó thực hiện không cấu thành tội phạm. Khoản 1 Điều 13 Bộ luật hình sự quy định: Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự; đối với người này phải áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh [31]. Nguyên nhân trực tiếp của tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự là do bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm rối loạn hoạt động tâm thần. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Do hoạt động thần kinh đã bị rối loạn, người thực hiện hành vi gây thiệt hại cho xã hội mất khả năng nhận thức một cách đúng đắn về thế giới xung quanh, không kiểm soát được các xử sự của mình để hướng các xử sự diễn ra phù hợp với yêu cầu xã hội.
Xử sự của người mắc bệnh tâm thần là kết quả của tình trạng bệnh tật và tri giác sai lệch, hành vi nguy hiểm cho xã hội mà người mắc bệnh tâm thần thực hiện là kết quả của sự tổn thương về lý trí và ý chí cho nên gây thiệt hại cho xã hội trong tình trạng đó không bị coi là có lỗi và không có cơ sở để lên án cũng như áp dụng hình phạt đối với họ. Tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự được xác định dựa trên hai dấu hiệu: dấu hiệu về y học và dấu hiệu về tâm lý. 1) Dấu hiệu y học Dấu hiệu y học của người trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự là sự mắc bệnh tâm thần kinh niên hoặc rối loạn tâm thần tạm thời hoặc một bênh khác làm rối loạn hoạt động tâm thần. Bệnh tâm thần kinh niên có các dạng cụ thể khác nhau dẫn đến tình trạng bệnh tật lâu dài, bệnh trạng liên tục.
Rối loạn tâm thần tạm thời thể hiện ở sự rối loạn xuất hiện đột ngột, diễn ra trong khoảng thời gian ngắn làm rối loạn nhận thức, quên hoàn toàn hoặc từng phần các sự kiện đã diễn ra trong thời gian xuất hiện bệnh. Tình trạng bệnh khác là tình trạng không liên quan đến rối loạn tâm thần kinh niên hoặc tạm thời nhưng được coi là tương đương như các tình trạng đó. 2) Dấu hiệu tâm lý Dấu hiệu tâm lý của người trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự thể hiện: về lý trí, người đó không đánh giá được ý nghĩa xã hội của hành vi của mình, không nhận thức được các yêu cầu xã hội liên quan đến hành vi đã thực hiện trong khoảng thời gian thực hiện hành vi. Về ý chí, người trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự không có khả 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năng điều chỉnh hành vi của mình.
Năng lực điều khiển hành vi thể hiện hướng dẫn hành vi diễn ra phù hợp với các chuẩn mực, yêu cầu của xã hội hoặc ngược lại, hướng hành vi diễn ra trái với yêu cầu và lợi ích chung của xã hội. Dấu hiệu y học và dấu hiệu tâm lý là những điều kiện cần và đủ để xác định một người ở trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự. Dấu hiệu y học (mắc bệnh) có vai trò như là nguyên nhân và dấu hiệu tâm lý (mất năng lực nhận thức và năng lực điều khiển hành vi) là hậu quả. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp mắc bệnh tâm thần đã làm mất đi hoàn toàn năng lực nhận thức hoặc năng lực điều khiển hành vi.
Có trường hợp mắc bệnh tâm thần đã làm mất đi hoàn toàn năng lực nhận thức hoặc năng lực điều khiển hành vi, cũng có trường hợp năng lực này chỉ mất đi từng giai đoạn, không mang tính liên tục, và cũng có trường hợp mắc bệnh tâm thần nhưng không làm mất năng lực nhận thức hoặc năng lực điều khiển hành vi. Khi xuất hiện căn cứ nghi ngờ về năng lực trách nhiệm hình sự ở một người đã thực hiện hành vi gây thiệt hại cho xã hội, các cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định với sự giúp đỡ của giám định tâm thần tư pháp. Hoạt động giám định tâm thần tư pháp đưa ra kết luận người thực hiện hành vi đó có mắc bệnh không, tính chất, mức độ và ảnh hưởng của bệnh (trong trường hợp mắc bệnh) đối với năng lực nhận thức và năng lực điều khiển hành vi của họ như thế nào, cũng như tình trạng bệnh tật khi thực hiện hành vi gây thiệt hại cho xã hội. Thông thường một người mất năng lực nhận thức ý nghĩa xã hội của hành vi thì cũng mất năng lực điều khiển hành vi.
Song cũng có khi năng lực nhận thức còn tồn tại nhưng không có năng lực điều khiển hành vi, không có khả năng kiềm chế không thực hiện những hành vi trái với chuẩn mực xã hội do bị mắc bệnh. Cả hai tình trạng này đều thuộc nội dung của tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trường hợp do mắc bệnh tâm thần, năng lực nhận thức hoặc năng lực hành vi bị giảm sút nhưng không mất hoàn toàn, một người đã thực hiện tội phạm trong tình trạng ấy thì được xác định là có năng lực trách nhiệm hình sự hạn chế, có ảnh hưởng đến mức độ của lỗi, vì vậy luật hình sự xác định là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Tuổi chịu trách nhiệm hình sự Chủ thể của tội phạm phải là người đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, đủ tuổi do pháp luật hình sự quy định tại thời điểm thực hiện tội phạm để có thể có khả năng nhận thức được đầy đủ tính chất thực tế và tính chất pháp lý của hành vi do mình thực hiện, cũng như có khả năng điều khiển được hành vi ấy.
Điều 12 Bộ luật hình sự quy định: "1. Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm. Người từ đủ 14 tuổi trở lên, nhưng chưa đủ 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng" [31].