Lời mở đầu Công ước UNESCO viết rằng "Chiến tranh nảy sinh trong tinh thần của con người vậy thì phải nuôi dưỡng ý thức bảo vệ hòa bình ngay trong tinh thần của con người" và "Một nền hòa bình chỉ xây dựng trên các hiệp định kinh tế và chính trị của các chính phủ thì không thể lôi cuốn sự tham gia nhất trí, lâu dài và chân thành của các dân tộc và vì thế hòa bình cần phải được xây dựng trên cơ sở đoàn kết trí tuệ và tinh thần của nhân loại" 5. Vì thế mục đích của UNESCO là: "Góp phần duy trì hòa bình và an ninh quốc tế bằng cách thắt chặt sự hợp tác giữa các quốc gia về giáo dục, khoa học và văn hóa để đảm bảo sự tôn trọng của tất cả các nước về công lý, pháp luật, quyền con người và tự do cơ bản cho tất cả mọi người không phân biệt chủng tộc, nam nữ, ngôn ngữ, tôn giáo mà Hiến chương LHQ đã công nhận đối với tất cả các dân tộc". Trong giai đoạn hiện nay bên cạnh các lĩnh vực truyền thống theo công ước thành lập, UNESCO mở rộng thêm một số lĩnh vực hoạt động quan trọng đó là thông tin - truyền thông. Có thể nói "Ngày nay UNESCO hoạt động như một trung tâm thí điểm các ý tưởng và định chuẩn nhằm thúc đẩy việc ký kết các thỏa thuận quốc tế về các vấn đề đạo đức đang nổi lên.
UNESCO cũng hoạt động như một trung tâm sàng lọc thông tin phục vụ cho việc truyền bá và chia sẻ thông tin, kiến thức giúp các nước thành viên trong quá trình xây dựng năng lực thể chế và cá nhân trên các lĩnh vực khác nhau. Tóm lại UNESCO thúc đẩy hợp tác quốc tế giữa các nước thành viên trên lĩnh vực giáo dục, khoa học, văn hóa và truyền thông"6. Thông qua mục đích và hoạt động thực tiễn trong mấy chục năm qua UNESCO có các chức năng cơ bản sau: a. UNESCO là một cơ sở thí nghiệm các ý tưởng (laboratory of ideas), với "nhiệm vụ trí tuệ của nó là đoán định những vấn đề đang nổi lên quan 5 Ủy ban quốc gia UNESCO của Việt Nam (1978), "UNESCO là gì?", tr.
6 Ủy ban quốc gia UNESCO Việt Nam (1995), "Nửa thế kỷ tồn tại và phát triển của UNESCO-Quan hệ giữa Việt Nam và UNESCO", Hà Nội, tr. 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trọng nhất là các lĩnh vực hoạt động của mình và đề ra những chiến lược và chính sách phù hợp để giải quyết những vấn đề đó"7. UNESCO là một tổ chức định hình quy chuẩn (standard - setter), xây dựng những văn kiện quy chuẩn thu thập được sức cố kết và hỗ trợ quốc tế, và nhất là những văn kiện sẽ được hội nhập vào pháp luật và quy tắc quốc gia. UNESCO là một trung tâm thông tin (clearing house), "UNESCO đóng một vai trò quan trọng trong việc tập hợp, chuyển giao, truyền bá, chia sẻ các thông tin, tri thức và những kinh nghiệm thực tiễn tốt nhất"8.
UNESCO là một tổ chức xây dựng năng lực (capacity - builder), tạo dựng năng lực cho con người và cho các thiết chế trong các lĩnh vực giáo dục, khoa học, văn hóa, truyền thông. UNESCO là nhân tố xúc tác cho hợp tác quốc tế (catalyst for international cooperation) không những giữa các nước thành viên mà cả giữa những tổ chức phi chính phủ. Cơ cấu tổ chức UNESCO có 3 cơ quan chính là Đại hội đ ng, Hội đ ng chấp hành và Ban Thư ký - Đại hội đồng. Đại hội đ ng là cơ quan quyền lực cao nhất, g m đại biểu các nước thành viên.
Hội đ ng quyết định đường lối chính sách, kết nạp thành viên mới, bầu hội đ ng chấp hành và tổng giám đốc, thông qua chương trình và biểu quyết ngân sách. Ngôn ngữ làm việc tại Đai hội đ ng là 6 ngôn ngữ của LHQ g m: Ả Rập, Trung Quốc, Anh, Pháp, Nga, Tây Ban Nha. - Hội đồng chấp hành. Hội đ ng chấp hành là cơ quan thay m t Đại hội đ ng trong thời gian giữa hai kỳ họp Đại hội đ ng, có nhiệm vụ: giám sát thực hiện chương trình và quản lý ngân sách; duy trì quan hệ tham khảo ý kiến với LHQ, t a án quốc 7 Kiochiro Matsuura (2005), "Vai trò của UNESCO trong thế kỷ XXI", Nxb KHXH, Hà Nội, tr.
8 Matsuura (2005), "Vai trò của UNESCO trong thế kỷ XXI", Nxb KHXH, Hà Nội, tr. 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tế và các tổ chức quốc tế khác thuộc LHQ; lập chương trình nghị sự và chuẩn bị cho Đại hội đ ng, nghiên cứu và dự thảo chương trình và ngân sách do tổng giám đốc đệ trình và đưa dự thảo này ra Đại hội đ ng với những ý kiến cần thiết; đề nghị kết nạp thành viên mới, giới thiệu người ứng cử vào chức vụ tổng giám đốc. Ban thư ký là cơ quan thường trực, bảo đảm hoạt động thường xuyên của UNESCO, thi hành quyết định của Đại hội đ ng và Hội đ ng chấp hành nhất là việc thực hiện các chương trình đã được Đại hội đ ng thông qua. Tổng giám đốc là viên chức cao nhất của UNESCO do Đại hội đ ng bầu ra với nhiệm kỳ 6 năm (có thể tái cử).
Tổng giám đốc có nhiệm vụ đảm bảo hoạt động thường xuyên của UNESCO, dự thảo chương trình và ngân sách, thực hiện chương trình và quản lý ngân sách, chịu trách nhiệm về mọi sáng kiến và quyết định trong phạm vi quyền hạn của mình. Tại Đại Hội Đ ng UNESCO lần thứ 35, bà Irina Bokova, người Bungari đã được bổ nhiệm với số phiếu bầu 166. Đây là vị nữ Tổng giám đốc đầu tiên trong lịch sử UNESCO9. Tại kỳ họp Đại hội đ ng UNESCO lần thứ 37, tháng 11/2013 tại Paris, Pháp, bà Irina Bokova đã tiếp tục tái đắc cử Tổng giám đốc UNESCO nhiệm kỳ 2013-2017.
- Văn phòng khu vực. Theo chính sách phi tập trung hóa nên ngoài trụ sở chính của UNESCO ở Pari, UNESCO c n có 73 văn ph ng khu vực với hơn 700 nhân viên ở nhiều quốc gia khu vực trên thế giới. Văn ph ng khu vực có nhiệm vụ triển khai các nội dung chương trình của UNESCO theo đ c thù tình hình của khu vực và các quốc gia mà nó phụ trách. Ở Châu Á, có văn ph ng khu vực tại Băng cốc Thái Lan (Phụ trách giáo dục, văn hóa); tại Jakarta - Inđônêxia (phụ trách về khoa học); Văn 9 Vụ Văn hóa Đối ngoại và UNESCO, Báo cáo thường kỳ họp Đại Hội Đ ng UNESCO lần thứ 35, 10/2009.
14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ph ng tại New Đêli (phụ trách về truyền thông) và một số các văn ph ng quốc gia khác. Vai trò của UNESCO Từ sau chiến tranh lạnh kết thúc nhất là từ đầu thế kỷ XXI, mỗi cá nhân, mỗi cộng đ ng, quốc gia đã và đang chịu tác động rất sâu sắc của quá trình toàn cầu hóa. Với một tốc độ thay đổi đáng kinh ngạc - toàn cầu hóa, cộng thêm thành những tựu trong cuộc cách mạng công nghệ và truyền thông, làm cho thế giới dường như nhỏ bé hơn. Thời gian và không gian không c n là rào cản như xưa nữa.
Tuy nhiên quá trình này chỉ mang lại lợi ích cho một nhóm người tương đối nhỏ bé. C n m t trái của nó ngày càng rõ nét, như nó làm rộng khoảng cách chênh lệch giữa các quốc gia và trong nội bộ từng quốc gia. Chính vì thế UNESCO đã triển khai một hành động bền vững và đ ng bộ nhằm "Nhân đạo hóa quá trình toàn cầu hóa". Tại Đại hội UNESCO ở Pari năm 2001, tổ chức này đã đ t nhiệm vụ "Nhân đạo hóa quá trình toàn cầu hóa" lên hàng đầu của chương trình nghị sự những năm tới.
Tại đây đã nhất trí rằng chủ đề thống nhất của "Chiến lược trung hạn 2002 - 2007" của UNESCO sẽ là: Góp phần vào h a bình và phát triển con người trong kỷ nguyên toàn cầu hóa thông qua giáo dục, khoa học, văn hóa, truyền thông. Tuy nhiên, vai tr của UNESCO chỉ thể hiện ở việc "cung cấp và tư vấn những thử nghiệm và kinh nghiệm thành công cũng như thất bại để các nước thành viên tự trao đổi, phân tích đúng sai nhằm áp dụng vào thực tế nước mình", ngoài ra "UNESCO cũng đảm nhiệm việc cung cấp, giới thiệu chuyên gia giỏi trong nhiều lĩnh vực chuyên môn để giúp các nước thành viên thực hiện các chương trình, dự án hợp tác về kinh tế, khoa học và văn hóa"10. UNESCO không áp đ t các mô hình của mình để buộc các nước thành viên phải chấp nhận một cách máy móc. 10 Ủy ban UNESCO Việt Nam (1995), "Nửa thế kỷ tồn tại và phát triển của UNESCO - Quan hệ giữa Việt Nam và UNESCO", Hà Nội, tr.
15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trong lĩnh vực giáo dục UNESCO đã thực hiện nhiều sáng kiến và các chương trình chiến lược dài hạn nhằm thúc đẩy sự nghiệp xóa mù chữ, phổ cập giáo dục tiểu học đối với các nước đang phát triển ở Châu Phi, Châu Á và các nước Mỹ La Tinh. Những năm 80, 90 của thế kỷ trước UNESCO thực hiện các chương trình giáo dục cho mọi người. Hiện nay, ưu tiên của UNESCO trong giáo dục đó là xúc tiến giáo dục cơ sở với chất lượng tốt cho hết thảy mọi người đúng như chủ trương giáo dục tại "Diễn đàn giáo dục thế giới" họp tại Dakar, Sênêgan tháng 4/2000. Thực tế chứng minh rằng "Toàn cầu hóa không vận hành để phục vụ cho 113 triệu trẻ em không được truy cập bậc sơ học, 880 triệu người lớn đang mù chữ và rất nhiều triệu phụ nữ và trẻ em gái vì nạn phân biệt giới mà không tranh thủ được cơ hội giáo dục và cơ may trong cuộc sống"11.
Diễn đàn giáo dục tại Dakar, đã đạt được sự nhất trí cao của cộng đ ng quốc tế về các mục tiêu và mục đích đ c thù của nền giáo dục, vì thế mà ngu n viện trợ sẽ được trực tiếp chuyển tới các nước Châu Phi Nam Sahara và Nam Á, các nước chậm phát triển nhất ở các khu vực khác, cũng như các quốc gia đang lâm vào khủng hoảng ho c vừa mới thoát khỏi khủng hoảng. Trong lĩnh vực khoa học tự nhiên Vai tr của UNESCO thể hiện trong việc bảo vệ ngu n tài nguyên, đ c biệt là tài nguyên nước và hệ sinh thái. Trên thực tế hiện nay, nước là loại tài nguyên đang bị suy giảm một cách nghiêm trọng, do tình trạng ch t phá rừng và nhiều nguyên nhân khác. Trong khi đó nhu cầu nước của thế giới lại tăng.