Tiếng Cười Trong Thơ Tú Mỡ: Khám Phá Nghệ Thuật Và Ý Nghĩa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu văn học việt nam tiếng cười trong thơ tú mỡ, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực văn học.

• Tác giả: Hoàng Tuyết Nhung
• Người hướng dẫn: GS.TS Lê Văn Lân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Tiếng Cười Trong Thơ Tú Mỡ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đóng góp mới của luận văn
• Phương pháp nghiên cứu
• Cấu trúc của luận văn
• 1. Chương 1: GIỚI THUYẾT CHUNG VỀ TIẾNG CƯỜI. TIẾNG CƯỜI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HỌC
• 1.1. Khái niệm về tiếng cười
• 1.2. Các phương thức biểu hiện và các cấp độ của tiếng cười
• 1.3. Tác dụng của tiếng cười
• 1.4. Nghệ thuật gây cười
• 1.5. Tiếng cười trong văn học Việt Nam
• 1.5.1. Tiếng cười trong văn học dân gian
• 1.5.2. Tiếng cười trong văn học thành văn
• 2. Chương 2: HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO VÀ ĐỐI TƯỢNG TIẾNG CƯỜI TRONG THƠ TÚ MỠ
• 2.1. Hành trình sáng tạo thơ Tú Mỡ
• 2.2. Đối tượng tiếng cười trong thơ Tú Mỡ
• 2.2.1. Đối tượng tiếng cười trong thơ Tú Mỡ trước Cách mạng tháng Tám năm 1945
• 2.2.1.1. Quan lại, nghị viên và trí thức nịnh Tây
• 2.2.1.2. Những hủ tục, mê tín dị đoan, thói hư tật xấu, những trò lố lăng trong xã hội
• 2.2.1.3. Thực dân Pháp
• 2.2.2. Đối tượng tiếng cười trong thơ Tú Mỡ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945
• 2.2.2.1. Thực dân, đế quốc và bọn tướng tá, binh lính
• 2.2.2.2. Việt gian và bọn bù nhìn
• 2.2.2.3. Tiếng cười trong nội bộ
• 3. Chương 3: NGHỆ THUẬT GÂY TIẾNG CƯỜI TRONG THƠ TÚ MỠ
• 3.1. Vận dụng các hình thức nghệ thuật dân tộc
• 3.1.1. Vận dụng các hình thức nghệ thuật dân gian
• 3.1.1.1. Vận dụng tục ngữ, thành ngữ, ca dao, ngụ ngôn, truyện cười, tiếu lâm
• 3.1.1.2. Vận dụng các điệu chèo, hát xẩm
• 3.1.2. Vận dụng sáng tạo các thể thơ truyền thống
• 3.1.2.1. Vận dụng thể thơ lục bát, song thất lục bát, hát nói
• 3.1.2.2. Vận dụng thể thất ngôn bát cú và thất ngôn tứ tuyệt liên hoàn
• 3.1.2.3. Sử dụng thể văn tế và phú
• 3.1.2.4. Sử dụng thể thơ yết hậu
• 3.1.2.5. Sử dụng thể thơ tự do
• 3.2. Các biện pháp nghệ thuật gây cười
• 3.2.1. Hình ảnh thơ
• 3.2.2. Tương phản đối lập
• 3.2.3. Phóng đại
• 3.2.4. Sử dụng từ láy
• 3.2.5. Lối kết thúc bất ngờ và đề cao để hạ thấp
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tiếng cười trong thơ Tú Mỡ

Tiếng cười trong thơ Tú Mỡ không chỉ đơn thuần là một hiện tượng sinh lý mà còn là một hiện tượng tâm lý xã hội. Nó phản ánh những mâu thuẫn trong cuộc sống, từ đó tạo ra những tác phẩm nghệ thuật sâu sắc. Thơ Tú Mỡ mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam, thể hiện sự tinh tế trong việc sử dụng tiếng cười để phê phán xã hội.

1.1. Khái niệm tiếng cười trong văn học Việt Nam

Tiếng cười trong văn học Việt Nam được hiểu là một hình thức thể hiện của cái Hài, phản ánh những mâu thuẫn trong xã hội. Nó không chỉ là sự giải trí mà còn là một phương tiện để phê phán và chỉ trích.

1.2. Vai trò của tiếng cười trong thơ Tú Mỡ

Tiếng cười trong thơ Tú Mỡ đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện tư tưởng và nghệ thuật của tác giả. Nó giúp người đọc nhận thức rõ hơn về những vấn đề xã hội và con người.

II. Những thách thức trong việc phân tích tiếng cười trong thơ Tú Mỡ

Phân tích tiếng cười trong thơ Tú Mỡ gặp nhiều thách thức do sự đa dạng trong cách thể hiện và ý nghĩa của nó. Các tác phẩm của ông thường chứa đựng nhiều lớp nghĩa, đòi hỏi người nghiên cứu phải có cái nhìn sâu sắc.

2.1. Đối tượng tiếng cười trong thơ Tú Mỡ

Đối tượng tiếng cười trong thơ Tú Mỡ rất phong phú, từ những hủ tục, mê tín dị đoan đến những vấn đề xã hội nóng bỏng. Điều này tạo ra sự đa dạng trong cách thể hiện và ý nghĩa của tiếng cười.

2.2. Những khó khăn trong việc nhận diện tiếng cười

Việc nhận diện tiếng cười trong thơ Tú Mỡ không hề đơn giản. Nhiều khi, tiếng cười được ẩn giấu sau những hình ảnh và ngôn từ tinh tế, đòi hỏi người đọc phải có sự nhạy bén.

III. Phương pháp phân tích tiếng cười trong thơ Tú Mỡ

Để phân tích tiếng cười trong thơ Tú Mỡ, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau, từ phân tích ngữ nghĩa đến so sánh với các tác phẩm khác. Điều này giúp làm rõ hơn giá trị nghệ thuật và tư tưởng của tác giả.

3.1. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa

Phân tích ngữ nghĩa giúp làm rõ các lớp nghĩa của tiếng cười trong thơ Tú Mỡ. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tác phẩm mà còn về bối cảnh xã hội mà tác giả sống.

3.2. Phương pháp so sánh với các tác phẩm khác

So sánh với các tác phẩm khác trong văn học Việt Nam giúp làm nổi bật những đặc điểm riêng của tiếng cười trong thơ Tú Mỡ. Điều này cũng giúp nhận diện những ảnh hưởng và sự phát triển của thể loại này.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tiếng cười trong thơ Tú Mỡ

Tiếng cười trong thơ Tú Mỡ không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giáo dục và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ. Nó giúp người đọc nhận thức rõ hơn về cuộc sống và con người.

4.1. Giá trị giáo dục của tiếng cười

Tiếng cười trong thơ Tú Mỡ có giá trị giáo dục cao, giúp người đọc nhận thức về những vấn đề xã hội và con người. Nó khuyến khích sự tư duy và phản biện.

4.2. Tác động đến tâm lý người đọc

Tiếng cười trong thơ Tú Mỡ có tác động tích cực đến tâm lý người đọc, giúp họ cảm thấy thoải mái và lạc quan hơn trong cuộc sống. Điều này rất quan trọng trong bối cảnh xã hội hiện nay.

V. Kết luận về tiếng cười trong thơ Tú Mỡ

Tiếng cười trong thơ Tú Mỡ là một yếu tố nghệ thuật độc đáo, phản ánh sâu sắc những mâu thuẫn trong xã hội. Nó không chỉ mang lại tiếng cười mà còn là một phương tiện để phê phán và chỉ trích xã hội.

5.1. Tương lai của nghiên cứu tiếng cười trong thơ Tú Mỡ

Nghiên cứu tiếng cười trong thơ Tú Mỡ vẫn còn nhiều tiềm năng. Các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục khai thác và làm rõ hơn những giá trị nghệ thuật và tư tưởng của tác giả.

5.2. Ý nghĩa của tiếng cười trong văn học hiện đại

Tiếng cười trong văn học hiện đại vẫn giữ vai trò quan trọng. Nó không chỉ giúp giải trí mà còn là một phương tiện để phản ánh và phê phán xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình vận động của nền văn học Việt Nam thế kỷ 20, nhà thơ Tú Mỡ (tên thật là Hồ Trọng Hiếu, 1900–1976) giữ một vị trí đặc biệt quan trọng với tư cách là cây bút trào phúng xuất sắc nhất của Tự Lực Văn Đoàn và là ngọn cờ đầu của dòng thơ châm biếm hiện đại. Với sự nghiệp cầm bút bền bỉ kéo dài hơn 40 năm, ông đã đóng góp cho kho tàng văn học dân tộc một di sản đồ sộ, nổi bật là bộ ba tập "Giòng nước ngược" gồm 320 thi phẩm đặc sắc cùng hàng trăm bài thơ phục vụ đắc lực cho hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài bắt nguồn từ thực trạng tiếp nhận văn học nhiều năm qua: phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây chỉ nhìn nhận Tú Mỡ một cách tản mạn như một cây bút đả kích thời sự hoặc người viết thơ thiếu nhi đơn thuần, chưa có sự khảo sát toàn diện và hệ thống về thi pháp tiếng cười xuyên suốt hai giai đoạn trước và sau Cách mạng tháng Tám năm 1945. Mục tiêu cụ thể của luận văn là giải mã bản chất thẩm mỹ của Cái Hài, hệ thống hóa hành trình sáng tạo, phân loại cụ thể các nhóm đối tượng bị châm biếm và làm sáng tỏ nghệ thuật gây cười mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc trong thơ Tú Mỡ.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian văn học Việt Nam từ những năm 1930 đến sau năm 1975, trong đó tập trung khảo sát định lượng 320 tác phẩm trong 3 tập "Giòng nước ngược" và các tập thơ kháng chiến tiêu biểu giai đoạn 1945–1970. Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật sâu sắc khi hệ thống hóa 100% diện mạo trào phúng Tú Mỡ, cung cấp cơ sở dữ liệu tin cậy giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu thi pháp tác giả và gia tăng hiệu quả giảng dạy chuyên đề văn học trào phúng trong chương trình giáo dục phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống phân tích dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết mỹ học Mác - Lênin và mỹ học cổ điển phương Tây về phạm trù Cái Hài, kết hợp hài hòa với quan điểm nghiên cứu tiếng cười truyền thống của học giả Văn Tân. Về bản chất, Cái Hài nảy sinh từ mâu thuẫn trái tự nhiên giữa hiện tượng và bản chất, giữa nội dung xấu xa và hình thức giả tạo bên ngoài cố làm ra vẻ cao cả.

Khung lý thuyết của luận văn tập trung vào 5 khái niệm then chốt:

• Khái niệm trào phúng: Phương thức nghệ thuật dùng tiếng cười mỉa mai, bóng gió để châm biếm, đả kích những hiện tượng tiêu cực và thói hư tật xấu trong xã hội.
• Năm phương thức biểu hiện tiếng cười: Bao gồm khôi hài (mua vui giải trí), trào phúng (khuyên răn, giáo dục), mỉa mai (khinh bỉ sâu cay), châm biếm (phê phán kín đáo từ thế yếu) và đả kích (tấn công trực diện, công khai).
• Ba cấp độ thẩm mỹ của tiếng cười: Cấp độ khôi hài giễu nhại, cấp độ trào phúng mỉa mai và cấp độ châm biếm đả kích.
• Tính dân tộc trong nghệ thuật gây cười: Sự kế thừa mạch ngầm văn học dân gian từ ca dao, tục ngữ, truyện cười đến nghệ thuật sân khấu chèo cổ.
• Yếu tố tự sự - trữ tình trong thơ châm biếm: Sự kết hợp giữa nghệ thuật biếm họa tạo hình và cảm xúc nhân văn đôn hậu ẩn sau tiếng cười.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn tiến hành khảo sát trên cỡ mẫu gồm 320 bài thơ thuộc 3 tập "Giòng nước ngược" xuất bản trong giai đoạn 1934–1945 trích từ bộ "Tú Mỡ toàn tập" gồm 3 tập hoàn chỉnh, kết hợp khảo sát chọn lọc 7 tập thơ tiêu biểu giai đoạn kháng chiến 1945–1970 như "Nụ cười kháng chiến" (1952), "Bút chiến đấu" (1960), "Đòn bút" (1962). Phương pháp chọn mẫu bao quát toàn bộ các tác phẩm đã xuất bản giúp bảo đảm tính đại diện tuyệt đối và phản ánh trung thực quy luật vận động nghệ thuật của tác giả.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu được áp dụng gồm:

• Phương pháp lịch sử - xã hội: Đặt tác phẩm vào bối cảnh lịch sử cụ thể của xã hội thực dân nửa phong kiến và không khí sục sôi của hai cuộc kháng chiến vệ quốc.
• Phương pháp thống kê - phân loại: Thu thập, định lượng và phân loại 320 tác phẩm vào 8 nhóm đối tượng cụ thể để tìm ra quy luật chuyển dịch đề tài.
• Phương pháp phân tích thi pháp học: Mổ xẻ các tầng bậc ngôn từ, thể thơ, hình ảnh và thủ pháp kết cấu kịch tính nhằm tạo hiệu ứng gây cười.
• Phương pháp so sánh liên văn bản: Đối sánh thơ Tú Mỡ với các tiền bối trào phúng như Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Tú Xương và văn học dân gian.
• Phương pháp hệ thống: Nhìn nhận toàn bộ sự nghiệp sáng tác của Tú Mỡ như một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất và vận động không ngừng.

Timeline nghiên cứu được triển khai đồng bộ từ khâu xử lý tư liệu văn bản đến hoàn thiện phân tích, bảo vệ thành công tại Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng trên toàn bộ 320 bài thơ thuộc 3 tập "Giòng nước ngược" mang lại 4 phát hiện học thuật mang tính bước ngoặt:

Thứ nhất, có sự chuyển dịch rõ rệt về trọng tâm đối tượng châm biếm qua các giai đoạn sáng tác. Ở Tập 1 (111 bài, chiếm 35% tổng số sáng tác), đối tượng bị phê phán nhiều nhất là thói hư tật xấu và trò lố lăng xã hội với 35 bài (chiếm 31%). Sang Tập 2 (113 bài, chiếm 35%), ngòi bút tác giả tập trung công kích mạnh mẽ hủ tục và mê tín dị đoan với 29 bài (chiếm 26%). Đến Tập 3 (96 bài, chiếm 30%), mũi nhọn đả kích dồn thẳng vào tầng lớp quan lại và nghị viên bù nhìn với 49 bài (chiếm tỷ lệ áp đảo 51%).

Thứ hai, nhóm đối tượng quan lại, nghị viên và trí thức nịnh Tây là mảng đề tài cốt lõi, chiếm tới 25% tổng số tác phẩm của cả 3 tập (81 bài trên tổng số 320 bài). Tác giả đã vạch trần bản chất đục khoét, tham nhũng và trò hề chính trị của các viện dân biểu tay sai bằng những nét biếm họa chân thực, sâu cay.

Thứ ba, sự nghiệp thơ Tú Mỡ được phân định thành hai chặng đường rõ nét: trước năm 1945, tiếng cười mang tính chất thế sự, lấy lẽ phải thông thường làm chuẩn mực phê phán; sau năm 1945, tiếng cười chuyển hóa thành vũ khí chiến đấu chính diện trên tư thế của người làm chủ non sông, tấn công dồn dập vào thực dân, đế quốc và bè lũ bán nước.

Thứ tư, tác giả đã vận dụng xuất sắc 7 thủ pháp gây cười truyền thống: sử dụng yếu tố phóng đại, chơi chữ nói lái, phản ngữ tương phản, đề cao để hạ thấp, tạo tình huống bất ngờ, lối kết thúc giàu kịch tính và tích hợp nhuần nhuyễn các làn điệu dân gian (lục bát, song thất lục bát, hát nói, hát xẩm, điệu hề chèo).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự bùng nổ đề tài quan lại và nghị viên ở Tập 3 (tăng vọt lên 51% so với mức 13.5% ở Tập 1) bắt nguồn từ sự khủng hoảng chính trị sâu sắc của chế độ thực dân nửa phong kiến đầu thập niên 1940. Khi các chiêu bài mị dân và thể chế nghị viện bù nhìn lộ rõ tính chất phản động, Tú Mỡ đã nâng tiếng cười từ mức độ khôi hài thế sự lên cấp độ đả kích chính trị trực diện.

Khi so sánh với các đỉnh cao trào phúng trung đại, nếu tiếng cười Tú Xương sắc sảo như mảnh vỡ thủy tinh và tiếng cười Nguyễn Khuyến đượm vẻ u hoài ẩn giấu, thì tiếng cười Tú Mỡ lại mang cốt cách bình dân, sảng khoái và gần gũi với quần chúng lao động. Tiếng cười ấy thừa hưởng trọn vẹn sự hóm hỉnh của chú Tễu, mẹ Đốp trong sân khấu chèo truyền thống nhưng được hiện đại hóa bằng tư duy thời sự và phong cách báo chí sắc bén.

Dữ liệu nghiên cứu trong luận văn được mô hình hóa qua Bảng thống kê đối tượng tiếng cười và hoàn toàn có thể trực quan hóa bằng biểu đồ cột thể hiện sự tăng trưởng vượt bậc của các chủ đề chính trị, cùng biểu đồ tròn phản ánh cơ cấu đề tài đa dạng trong thơ ca tiền chiến, chứng minh tính quy luật trong quá trình chuyển biến tư tưởng nghệ thuật của nhà thơ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu toàn diện về di sản thơ trào phúng Tú Mỡ, luận văn đưa ra 4 nhóm khuyến nghị hành động cụ thể:

Thứ nhất, đổi mới phương pháp giảng dạy văn học trào phúng tại các trường trung học phổ thông và đại học. Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng tổ chuyên môn Ngữ văn các trường cần tích hợp các bài giảng chuyên đề về nghệ thuật gây cười dân gian và hiện đại của Tú Mỡ, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ hiểu sâu về thể loại trào phúng của học sinh, sinh viên đạt trên 85% trong giai đoạn 2026–2028.

Thứ hai, số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu trực tuyến toàn văn về tác phẩm của Tú Mỡ và Tự Lực Văn Đoàn. Viện Văn học phối hợp với các trường đại học khối khoa học xã hội và nhân văn chủ trì triển khai trong vòng 24 tháng, hoàn thiện kho ngữ liệu số mở phục vụ cộng đồng học thuật trong và ngoài nước.

Thứ ba, tái bản có chú giải khoa học bộ tác phẩm "Tú Mỡ toàn tập" bao gồm trọn vẹn các sáng tác tiền chiến và kháng chiến. Các nhà xuất bản văn học uy tín cần chủ trì thẩm định văn bản và ấn hành tối thiểu 5.000 bản cung cấp cho hệ thống thư viện toàn quốc trước năm 2027.

Thứ tư, phát huy giá trị của thơ ca trào phúng trong công tác truyền thông và đấu tranh xã hội đương đại. Hội Nhà văn Việt Nam và các câu lạc bộ thơ trào phúng cần định kỳ 2 năm một lần tổ chức các cuộc thi sáng tác châm biếm, vận dụng các thủ pháp tương phản, chơi chữ và kết thúc bất ngờ của Tú Mỡ để đấu tranh đẩy lùi tham nhũng, lãng phí và các hiện tượng suy thoái đạo đức xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Giảng viên và giáo viên Ngữ văn: Nguồn tài liệu tham khảo chuẩn xác để xây dựng giáo án, bài giảng chuyên sâu về dòng văn học hiện thực phê phán, Tự Lực Văn Đoàn và thi pháp trào phúng Việt Nam thế kỷ 20.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về Cái Hài, phương pháp thống kê định lượng tác phẩm văn học và mô hình tiếp cận thi pháp tác giả từ góc độ thể loại.
• Nhà nghiên cứu lịch sử báo chí và người sáng tác trào phúng: Cung cấp kinh nghiệm thực tiễn về cách thức biến văn học và báo chí thành công cụ đấu tranh tư tưởng sắc bén, cùng kỹ thuật vận dụng chất liệu văn hóa dân gian vào tác phẩm châm biếm đương đại.
• Sinh viên ngành Báo chí, Truyền thông và Văn hóa học: Tài liệu hỗ trợ đắc lực trong việc rèn luyện tư duy phản biện, kỹ năng sử dụng ngôn từ linh hoạt, hóm hỉnh và nghệ thuật nắm bắt các mâu thuẫn xã hội phục vụ sáng tạo nội dung truyền thông.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đánh giá vị trí lịch sử văn học của Tú Mỡ như thế nào? Luận văn khẳng định Tú Mỡ là tác giả tiêu biểu nhất của dòng thơ trào phúng Việt Nam thế kỷ 20. Ông là người đầu tiên sử dụng nghệ thuật trào phúng làm cảm hứng sáng tác chủ đạo xuyên suốt cả sự nghiệp hơn 40 năm, kết hợp nhuần nhuyễn giữa tinh hoa văn học dân gian và báo chí hiện đại.

Điểm khác biệt lớn nhất giữa thơ Tú Mỡ trước và sau năm 1945 là gì? Trước năm 1945, thơ Tú Mỡ tập trung vào trào phúng thế sự với 320 bài thơ đả kích quan lại, hủ tục, lối sống lố lăng trên báo Phong Hóa và Ngày Nay. Sau năm 1945, thơ ông chuyển hóa thành "binh pháp trào phúng", trực tiếp tiến công kẻ thù xâm lược với tư thế hiên ngang của người chiến thắng.

Những thể thơ truyền thống nào được Tú Mỡ vận dụng xuất sắc nhất? Tác giả vận dụng thành thạo và sáng tạo các thể thơ dân tộc như lục bát, song thất lục bát, hát nói, văn tế, phú, thất ngôn bát cú liên hoàn và thơ yết hậu. Sự kết hợp giữa các làn điệu hát xẩm, điệu hề chèo và thể thơ cổ điển đã tạo nên phong vị dân gian vô cùng đậm đà.

Vì sao chủ đề nghị viên và quan lại lại chiếm tới 51% trong tập 3 của Giòng nước ngược? Sự gia tăng đột biến này phản ánh bối cảnh chính trị căng thẳng tại Việt Nam giai đoạn 1941–1945. Bộ máy cai trị tay sai và Viện dân biểu lộ rõ bản chất bù nhìn, thúc đẩy ngòi bút tác giả chuyển từ châm biếm thói hư tật xấu sang đả kích chính trị trực diện, vạch trần tội ác của giai cấp thống trị.

Tiếng cười trong thơ Tú Mỡ có giá trị ứng dụng như thế nào trong đời sống hiện nay? Tiếng cười Tú Mỡ không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn là vũ khí sắc bén chống lại tham nhũng, quan liêu, thói xu nịnh và mê tín dị đoan trong đời sống hiện đại. Tinh thần trào phúng lành mạnh của ông góp phần xây dựng nhân sinh quan tiến bộ và lành mạnh cho xã hội.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện hành trình sáng tạo và diện mạo thẩm mỹ của tiếng cười trong thơ Tú Mỡ qua hai giai đoạn lịch sử trước và sau năm 1945.
• Thống kê định lượng 320 bài thơ trong 3 tập "Giòng nước ngược", chỉ rõ sự tiến hóa đề tài với đỉnh cao là mảng thơ đả kích quan lại, nghị viên chiếm 25% tổng số tác phẩm.
• Hệ thống hóa 7 biện pháp nghệ thuật gây cười đặc sắc mang đậm phong vị dân gian, khẳng định sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa truyền thống và tinh thần báo chí hiện đại.
• Đánh giá thỏa đáng vị trí tiên phong của Tú Mỡ trong việc đưa trào phúng trở thành dòng thơ chính luận, chiến đấu phục vụ đắc lực cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.
• Cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho việc bảo tồn, tái bản tác phẩm và đổi mới phương pháp giảng dạy văn học trào phúng trong nhà trường giai đoạn 2026–2030.

Công trình là tài liệu học thuật giá trị, mở ra hướng tiếp cận mới về thi pháp học tác giả và khẳng định sức sống bất diệt của dòng văn học trào phúng dân tộc. Quý độc giả, giảng viên và các nhà nghiên cứu hãy tham khảo chi tiết toàn văn luận văn để khai thác sâu hơn hệ thống ngữ liệu và các phát hiện khoa học đặc sắc này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cuốn Tiếng cười Việt Nam bằng lối nói hình ảnh: “Tiếng cười của con người khác với tiếng hót của chim hay tiếng hí của ngựa. Nó không chỉ là một hiện tượng sinh lý mà nhiều khi còn là một hiện tượng tâm lí xã hội. Cười là hiện tượng khi thấy trong mình khoan khoái hoặc về thể chất, hoặc về tinh thần, và cũng cười khi thấy sự vật đáng cười nữa” [41, 10]. Có lẽ dân tộc nào cũng thế, cười không chỉ là biểu hiện vẻ đẹp trên nét mặt (Miệng cười như thể hoa ngâu – ca dao) mà còn là biểu hiện của một nội dung tinh thần nhất định.

Do đó mới có các kiểu cười nụ, cười tươi, cười tủm, cười nhạt, cười gượng, cười thầm, cười hềnh hệch, cười ngặt nghẽo, cười gằn, cười khẩy, cười nửa miệng, cười ra nước mắt. Chúng tôi bám sát yêu cầu của luận văn, chỉ nghiên cứu tiếng cười với tư cách là một hiện tượng tâm lý xã hội phát sinh ra từ những mâu thuẫn của sự vật, cụ thể là mâu thuẫn giữa hình thức và nội dung, giữa hiện tượng và bản chất của sự vật. Tất nhiên, không phải mâu thuẫn trái tự nhiên nào, mâu thuẫn giữa nội dung và hình thức nào hay mâu thuẫn giữa hiện tượng và bản chất nào của sự vật cũng đáng cười và khiến người ta buồn cười. Cái mâu thuẫn không đáng cười là cái mâu thuẫn tất nhiên của sự vật, chiều hướng tiến triển của mâu thuẫn này sẽ thúc đẩy sự vật biến đổi để tiến thành cái khác.

Cái mâu thuẫn làm cho người ta phải cười là cái mâu thuẫn trái tự nhiên, cái mâu thuẫn giữa nội dung và hình thức, giữa cái thực và cái giả, giữa cái không che giấu và cái che giấu, giữa cái bản chất 15 và hiện tượng. Đó là cái mâu thuẫn ngược đời, quái gở, đáng lẽ không nên có mà lại cứ có. Cái mâu thuẫn trái với quy luật tự nhiên và xã hội ấy nó phải có ý nghĩa xấu xa, thì việc khám phá ra mâu thuẫn ấy mới làm cho người ta buồn cười và cười được. Chúng tôi cho rằng việc trích dẫn câu ca dao sau sẽ làm sáng rõ lý luận trên: Chuột trù chê cú rằng hôi Cú lại trả lời: Cả họ mày thơm.

Chuột trù hay cú thì đều là hai loài hôi cả. Trời sinh ra thế, chẳng ai cười làm gì, người ta cũng thấy bình thường như việc hoa bưởi, hoa nhài thơm thì ướp chè, thế thôi. Chuột trù chê cú hôi đã bộc lộ một mâu thuẫn: kẻ hay chê người lại đang chê bai kẻ khác ở cái điểm mà bản thân còn yếu hơn, xấu hơn họ. Câu trả lời của cú hay hơn nữa: “Cả họ mày thơm”.

Nghĩa là, cái chuyện cú hôi là chuyện tất nhiên, trời sinh, chẳng có gì xấu xa cả; chỉ có kẻ nào không tự biết thân biết phận, tự cao tự đại, đã xấu hay làm ra vẻ tốt mới đáng lên án, đáng cười. Mâu thuẫn giữa cái “thơm thật” và “thơm giả” ở đây đã vạch rõ bộ mặt thật của cả họ chuột trù. Và như thế thì không cần nhiều lời hay một tài liệu khoa học nào đưa ra để phản bác chuột trù nữa. Tiếng cười bật ra đã bịt mõm cả họ chuột trù rồi! Tất nhiên, hiện tượng mâu thuẫn giữa chuột trù với cú ở đây chỉ hiện tượng trong xã hội con người, và bài ca dao đã lột mặt nạ rởm đời của kẻ hay chê bai người khác, mà lại chê ở cái điểm mà bản thân mình lại không bằng người ta.

Ở đời nhiều việc như thế, bởi nó xuất phát từ thói xấu là hay tự cao và thói không muốn người khác hơn bản thân mình! Nói tóm lại, tiếng cười gắn bó mật thiết với phạm trù cái Hài. Tiếng cười là hình thức thể hiện của cái Hài. Tiếng cười trong thơ ca trào phúng là một yếu tố chủ quan của cái Hài. Với ý nghĩa là một phạm trù thẩm mỹ, cái Hài cho chúng ta hiểu đúng bản chất của nó về phương diện nghệ thuật khi nhận định về cái Xấu căn cứ vào quy luật của cái Đẹp.

Cái Xấu trở thành đối tượng của tiếng cười khi tự nó 16 không biết mình là xấu, không chịu chấp nhận mình là xấu, mà cố tình khoác lên mình một cái vỏ đẹp đẽ để che đậy. Khi cái Đẹp giả mạo bên ngoài bị bóc tuột, cái Xấu bên trong bị phơi bày, thì mâu thuẫn ấy bộc lộ cái Hài, và khi đó tiếng cười bật ra. Cái Hài là một bộ phận của cái- Xấu- nhưng- lại- không- đành- phận- xấu. Nó núp bóng cái Đẹp, cố làm ra đẹp, nhưng bị cái Đẹp chân chính đào thải.

Cái thấp kém, ươn hèn, xấu xa tự nó chưa có tính chất hài, mà nó chỉ mang tính hài khi nó làm ra vẻ cao cả. Hê-ghen chỉ rõ yếu tố tạo nên cái Hài là mâu thuẫn giữa cái quan trọng giả và cái quan trọng thật. Tiếng cười biểu hiện đánh giá chủ quan của mỗi người về cái Hài đó. Bởi thế, nghiên cứu về tiếng cười trong thơ Tú Mỡ có một nội dung quan trọng là nghiên cứu nghệ thuật trào phúng trong thơ Tú Mỡ, trong đó chúng tôi nhấn mạnh nghệ thuật tạo nên tiếng cười trong thơ ông.

Nghệ thuật trào phúng là một phương pháp bộc lộ những sai lầm của đối tượng, qua đó cải tạo đối tượng. Trong quá trình đó, tiếng cười bật ra bày tỏ thái độ phê phán hay khinh ghét, chứ không đơn thuần là tiếng cười dễ dãi. Tiếng cười trong thơ trào phúng thường chứa đựng những triết lý và những bài học sâu sắc. Có nhiều người cho rằng những câu ca dao sau có nội dung giễu cợt đơn thuần để người nông dân mua vui dưới gốc đa, mái đình mà thôi: Lỗ mũi mười tám gánh lông, Chồng yêu, chồng bảo: râu rồng trời cho.

Đêm nằm thì ngáy o o, Chồng yêu, chồng bảo: ngáy cho vui nhà. Đi chợ thì hay ăn quà, Chồng yêu, chồng bảo: về nhà đỡ cơm. Trên đầu những rác cùng rơm, Chồng yêu, chồng bảo: hoa thơm rắc đầu. Chắc rằng chẳng có người chồng nào muốn bày tỏ tình yêu với vợ bằng cách liệt kê các tật xấu của người vợ ra để kể như thế, mặc dầu kể bằng một lối thật “yêu”.

Chúng tôi cho rằng bài ca dao đó dựa vào tình cảm vợ chồng 17 chân thành để gửi đến người vợ lời nhắc nhở thẳng thắn. Người vợ nào bị nhắc nhở như thế chẳng phật lòng, và lại vui lòng xem xét lại những tật xấu ấy để sửa hoặc. thanh minh! Vấn đề là, bài ca dao đã mượn tiếng cười nhẹ nhàng để ý tứ chê những thói quen không tốt của người phụ nữ trong gia đình. Và đây là bài ca dao trào phúng.

Tiếng cười không thể thiếu và chưa bao giờ vắng bóng trong văn học Việt Nam. Ở nước ta, tiếng cười trong văn chương trào phúng bắt nguồn từ văn học dân gian. Thật dễ dàng tìm thấy tiếng cười trong các tác phẩm ca dao, hò, vè, truyện tiếu lâm, truyện cười, truyện Trạng, các vai hề chèo,. Đến cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX, với các sáng tác của Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương, văn học trào phúng mới chính thức khơi dòng.

Vấn đề này sẽ được chúng tôi diễn giải sâu hơn ở phần 1. Theo Arixtotle: Cái đáng cười là cái xấu. Mâu thuẫn ngược đời và quái gở giữa nội dung và hình thức làm cho người ta phải buồn cười, nhưng nếu mâu thuẫn này lại quái gở đến mức quá kịch liệt thì cái hài sẽ biến thành cái bi, tiếng cười sẽ nhường chỗ cho tiếng than khóc, hay sẽ thay bằng một sự ngạc nhiên. Vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính có nhiều lớp chèo mà mâu thuẫn lên đến mức quá kịch liệt.

Đó là khi Thị Kính định cắt sợi râu mọc ngược của Thiện Sĩ thì bị nghi ngờ là giết chồng (!), sau đó bị vu oan trắng trợn; đó là khi Thị Mầu vu vạ cho tiểu Kính Tâm (vốn là Thị Kính giả trai đi nương nhờ cửa phật) làm cho thị có thai. Các mâu thuẫn trái tự nhiên đó không bật ra tiếng cười mà phát triển liên tiếp biến cái Hài thành cái Bi. Người xem chèo không khỏi thương xót thân phận Thị Kính hiền đức đáng thương và rồi ngợi ca đức độ của Phật bà Quan Âm. Tóm lại, cười là một hiện tượng sinh lý hoàn toàn của cá nhân do sự vui sướng, sự thỏa mãn về thể xác hay về tinh thần gây ra, nhưng nhiều khi cũng là một hiện tượng của tâm lý xã hội phát sinh ra từ những mâu thuẫn của sự vật, cụ thể là mâu thuẫn giữa hình thức và nội dung, giữa hiện tượng và bản chất của sự vật.

Các phương thức biểu hiện và các cấp độ của tiếng cười Tiếng cười có nhiều cung bậc và biểu hiện một nội dung tinh thần nhất định. Vì thế, tùy theo mục đích và yêu cầu của tiếng cười mà nó diễn ra theo phương thức này hay phương thức khác để đạt đến một ý nghĩa nào đấy. Căn cứ vào đó, chúng tôi tổng hợp thành năm phương thức biểu hiện tiếng cười như sau: Thứ nhất, là phương thức khôi hài, biểu hiện tiếng cười mua vui giải trí, cười để mà vui nhộn. Đây là tiếng cười hiền lành vô thưởng vô phạt.

Có thể bắt gặp phương thức này trong các truyện làng cười. Đây “là những câu chuyện mang dáng dấp của một câu nói ứng khẩu trong đời sống đời thường của người dân” [2,54]. Truyện Vần củ suốt đêm của làng cười Đồng Sài (Quế Võ, Bắc Ninh) kể theo phương thức khôi hài. Truyện kể về bốn tên ăn trộm đi đào trộm khoai, chỉ đào được một củ và tảng sáng đã bị lính tuần bắt vì củ khoai to quá, chúng.

vần đi không được! Thứ hai, là phương thức trào phúng - với ý nghĩa là khuyên đời, giáo dục. Theo Lỗ Tấn, thì trào phúng chẳng có gì khác là nói ra một sự thật mà không ai nói ra. Cái sự thật mà Lỗ Tấn nhắc đến tất nhiên phải chứa đựng mâu thuẫn, mâu thuẫn ấy phải được vạch trần sự quái gở, và nó được nhắc đi nhắc lại một số lần, nếu thường xuyên gặp quá thì nó trở thành bình thường và hết khả năng làm cho người ta cười. Tiếng cười có khi để chê bai, nhưng chê bai là để giáo dục.

Tiếng cười có thể hướng đến đối tượng là chính bản thân mình, bạn mình, hoặc cười kẻ thù. Cho nên Nguyễn Khuyến Tự trào: Ta cũng chẳng giàu, cũng chẳng sang Chẳng gầy chẳng béo, chỉ làng nhàng. …Nghĩ mình cũng gớm cho mình nhỉ! Thế cũng bia xanh, cũng bảng vàng! Trên đây, mục đích của việc cười mình là tự nhắc nhở những điều mình đã làm và chưa làm được.