Vận dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề trong sinh học 11 tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vận dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề trong dạy học sinh học 11 trung học phổ thông, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Nguyễn Thanh Huyền
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thế Hưng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm sinh học
• Đề tài: Vận Dụng Phương Pháp Dạy Học Giải Quyết Vấn Đề Trong Dạy Học Sinh Học 11
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.4. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.5. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.6. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 0.7. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 0.8. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC SINH HỌC Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG
• 1.1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Tổng quan nghiên cứu ngoài nước
• 1.1.2. Tổng quan nghiên cứu trong nước
• 1.2. Một số khái niệm cơ bản
• 1.2.1. Vấn đề
• 1.2.2. Vấn đề học tập
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀO DẠY HỌC SINH HỌC 11
• 2.1. Phân tích nội dung kiến thức chương trình Sinh học 11
• 2.2. Vận dụng phƣơng pháp dạy học GQVĐ trong dạy học sinh học 11
• 2.3. Xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học sinh học 11
• 2.4. Nguyên tắc xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học 11
• 2.5. Quy trình xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học Sinh học 11
• 2.6. Một số biện pháp tạo tình huống có vấn đề trong dạy học Sinh học 11
• 2.7. Quy trình hướng dẫn học sinh giải quyết tình huống có vấn đề trong dạy học Sinh học 11
• 2.8. Các nguyên tắc sử dụng tình huống có vấn đề vào dạy học
• 2.9. Quy trình dạy học giải quyết vấn đề trong dạy học Sinh học 11
• 2.10. Sử dụng phương pháp dạy học GQVĐ để xây dựng các bài lên lớp trong dạy học sinh học 11
• 2.11. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.3. Phƣơng pháp thực nghiệm
• 3.4. Chọn đối tượng thực nghiệm
• 3.5. Bố trí thực nghiệm
• 3.6. Phương pháp thu thập dữ liệu và đánh giá
• 3.7. Nội dung, công cụ và thời điểm đánh giá
• 3.8. Cách tiến hành
• 3.9. Kết quả và biện luận
• 3.9.1. Kết quả về mặt định lượng
• 3.9.2. Đánh giá kết quả lĩnh hội tri thức chương trình sinh học 11 của học sinh
• 3.9.3. Đánh giá khả năng giải quyết vấn đề của học sinh
• 3.9.4. Kết quả về mặt định tính
• 3.10. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp dạy học giải quyết vấn đề trong sinh học 11

Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề (GQVĐ) là một trong những phương pháp dạy học hiện đại, được áp dụng rộng rãi trong giáo dục. Đặc biệt, trong môn sinh học 11, phương pháp này giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn. Việc áp dụng phương pháp GQVĐ không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn khuyến khích sự sáng tạo và chủ động trong học tập.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của phương pháp GQVĐ

Phương pháp GQVĐ là phương pháp dạy học mà trong đó học sinh được khuyến khích tìm ra giải pháp cho các vấn đề thực tiễn. Đặc điểm nổi bật của phương pháp này là tạo ra tình huống có vấn đề, từ đó học sinh sẽ tự tìm tòi, nghiên cứu và đưa ra giải pháp. Điều này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy độc lập.

1.2. Lợi ích của phương pháp GQVĐ trong dạy học sinh học

Việc áp dụng phương pháp GQVĐ trong dạy học sinh học mang lại nhiều lợi ích. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức một cách thụ động mà còn chủ động tham gia vào quá trình học tập. Phương pháp này giúp học sinh phát triển kỹ năng phân tích, tổng hợp và đánh giá thông tin, từ đó nâng cao khả năng giải quyết vấn đề trong thực tiễn.

II. Những thách thức trong việc áp dụng phương pháp GQVĐ trong sinh học 11

Mặc dù phương pháp GQVĐ mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong dạy học sinh học 11 cũng gặp không ít thách thức. Các giáo viên cần phải có kiến thức vững vàng và kỹ năng sư phạm tốt để thiết kế các tình huống có vấn đề phù hợp. Ngoài ra, sự tham gia của học sinh cũng là yếu tố quyết định đến hiệu quả của phương pháp này.

2.1. Khó khăn trong việc thiết kế tình huống có vấn đề

Một trong những khó khăn lớn nhất là việc thiết kế tình huống có vấn đề sao cho phù hợp với nội dung bài học và khả năng của học sinh. Giáo viên cần phải cân nhắc kỹ lưỡng để tạo ra những tình huống thực tiễn, hấp dẫn và có tính thách thức cao.

2.2. Sự tham gia của học sinh trong quá trình học

Sự tham gia của học sinh là yếu tố quan trọng quyết định đến thành công của phương pháp GQVĐ. Tuy nhiên, không phải học sinh nào cũng có thể tự tin và chủ động tham gia vào quá trình học tập. Giáo viên cần có những biện pháp khuyến khích và tạo động lực cho học sinh.

III. Phương pháp dạy học GQVĐ hiệu quả trong sinh học 11

Để áp dụng phương pháp GQVĐ hiệu quả trong dạy học sinh học 11, giáo viên cần nắm vững quy trình và các bước thực hiện. Việc xây dựng các tình huống có vấn đề và hướng dẫn học sinh giải quyết chúng là rất quan trọng. Các phương pháp như thảo luận nhóm, nghiên cứu tình huống và thực hành sẽ giúp học sinh phát huy tối đa khả năng của mình.

3.1. Quy trình dạy học GQVĐ trong sinh học

Quy trình dạy học GQVĐ bao gồm các bước như xác định vấn đề, tạo tình huống có vấn đề, hướng dẫn học sinh tìm kiếm thông tin và giải quyết vấn đề. Mỗi bước cần được thực hiện một cách có hệ thống để đảm bảo hiệu quả.

3.2. Các phương pháp hỗ trợ trong dạy học GQVĐ

Các phương pháp hỗ trợ như thảo luận nhóm, nghiên cứu tình huống và thực hành sẽ giúp học sinh phát huy tối đa khả năng của mình. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm và giao tiếp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp GQVĐ trong sinh học 11

Việc áp dụng phương pháp GQVĐ trong dạy học sinh học 11 đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều giáo viên đã thành công trong việc tạo ra những bài học hấp dẫn, giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề. Các nghiên cứu thực nghiệm cũng chỉ ra rằng học sinh có khả năng lĩnh hội tri thức tốt hơn khi được học theo phương pháp này.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của phương pháp GQVĐ

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng học sinh được dạy theo phương pháp GQVĐ có kết quả học tập cao hơn so với phương pháp truyền thống. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và giải quyết vấn đề.

4.2. Ví dụ thực tế về áp dụng phương pháp GQVĐ

Một số giáo viên đã áp dụng thành công phương pháp GQVĐ trong các bài học sinh học 11, tạo ra những tình huống thực tiễn gần gũi với cuộc sống. Điều này không chỉ giúp học sinh hứng thú hơn với môn học mà còn nâng cao khả năng ứng dụng kiến thức vào thực tiễn.

V. Kết luận và triển vọng của phương pháp GQVĐ trong sinh học 11

Phương pháp dạy học GQVĐ đã chứng minh được hiệu quả trong việc nâng cao chất lượng dạy học sinh học 11. Tuy nhiên, để phát huy tối đa hiệu quả của phương pháp này, cần có sự đầu tư về thời gian, công sức và sự sáng tạo từ phía giáo viên. Triển vọng của phương pháp GQVĐ trong tương lai là rất lớn, khi mà giáo dục ngày càng hướng đến việc phát triển toàn diện năng lực của học sinh.

5.1. Tương lai của phương pháp GQVĐ trong giáo dục

Phương pháp GQVĐ sẽ tiếp tục được phát triển và áp dụng rộng rãi trong giáo dục, đặc biệt là trong các môn học tự nhiên như sinh học. Sự đổi mới trong phương pháp dạy học sẽ giúp học sinh phát triển toàn diện hơn.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên trong việc áp dụng phương pháp GQVĐ

Giáo viên cần thường xuyên cập nhật kiến thức và kỹ năng sư phạm để áp dụng hiệu quả phương pháp GQVĐ. Việc tham gia các khóa bồi dưỡng chuyên môn và chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp cũng là rất cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013, việc phát triển năng lực tư duy và khả năng giải quyết vấn đề của học sinh được đặt lên hàng đầu. Theo báo cáo khảo sát tại thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh, chỉ có khoảng 6,5% học sinh yêu thích môn Sinh học, trong khi 71,8% coi đây là môn phụ và 21,7% không hứng thú với môn học. Đồng thời, 54,3% học sinh chủ yếu học thuộc lòng, chỉ 6,6% có phương pháp học chủ động sáng tạo. Thực trạng này cho thấy nhu cầu cấp thiết trong việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao hiệu quả học tập và phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh.

Luận văn tập trung nghiên cứu vận dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề (GQVĐ) trong dạy học Sinh học lớp 11 tại các trường trung học phổ thông, với mục tiêu nâng cao tính tích cực, chủ động và năng lực giải quyết vấn đề của học sinh. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các trường THPT trên địa bàn thành phố Hạ Long trong năm học 2015-2016. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc phát triển năng lực tư duy phản biện, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, góp phần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm, phù hợp với định hướng giáo dục hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề được xây dựng trên nền tảng lý thuyết của John Dewey về dạy học nêu vấn đề, nhấn mạnh việc học sinh phải tự mình phát hiện và giải quyết các vấn đề học tập. Lý thuyết này được phát triển qua các công trình của các nhà giáo dục Nga, Ba Lan và các nhà sư phạm Việt Nam như Trần Bá Hoành, Nguyễn Phúc Chỉnh, nhấn mạnh vai trò của tình huống có vấn đề trong kích thích tư duy sáng tạo của học sinh.

Ba khái niệm chính được sử dụng trong nghiên cứu gồm:

• Tình huống có vấn đề: Là trạng thái tâm lý khi học sinh nhận ra mâu thuẫn giữa kiến thức đã biết và chưa biết, tạo nhu cầu nhận thức và thúc đẩy hoạt động tìm tòi.
• Bài toán nêu vấn đề: Là công cụ trung tâm trong dạy học GQVĐ, chứa đựng mâu thuẫn nhận thức và yêu cầu học sinh phải vận dụng kiến thức để giải quyết.
• Quy trình dạy học GQVĐ: Bao gồm ba bước chính: đặt vấn đề (xây dựng tình huống có vấn đề), giải quyết vấn đề (đề xuất giả thuyết, lập kế hoạch, thực hiện), và kết luận (thảo luận, đánh giá, phát biểu kết luận).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ khảo sát thực trạng dạy và học Sinh học lớp 11 tại các trường THPT trên địa bàn thành phố Hạ Long, với cỡ mẫu gồm 15 giáo viên và 230 học sinh khối 11 Ban cơ bản. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện nhằm đảm bảo tính đại diện cho thực trạng địa phương.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân tích định lượng: Sử dụng thống kê mô tả, tần suất, phần trăm để đánh giá mức độ hứng thú, phương pháp học tập của học sinh và phương pháp dạy học của giáo viên.
• Phân tích định tính: Quan sát, phỏng vấn sâu giáo viên và học sinh để hiểu rõ hơn về quá trình vận dụng phương pháp dạy học GQVĐ.
• Thực nghiệm sư phạm: Thiết kế và triển khai các bài giảng Sinh học 11 theo phương pháp GQVĐ, so sánh kết quả học tập giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng.

Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm học 2015-2016, bao gồm giai đoạn khảo sát thực trạng, thiết kế bài giảng, thực nghiệm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng học tập và phương pháp học của học sinh:

   • 71,8% học sinh coi Sinh học là môn phụ, chỉ 6,5% yêu thích môn học.
   • 54,3% học sinh học thuộc lòng, 15,2% không chuẩn bị bài trước khi lên lớp.
   • Chỉ 6,6% học sinh có phương pháp học chủ động, sáng tạo.
   • Kết quả học tập cho thấy 45,7% học sinh đạt loại trung bình, 4,3% yếu kém.

2. Phương pháp dạy học của giáo viên:

   • 86,7% giáo viên thường xuyên sử dụng phương pháp vấn đáp, tái hiện.
   • 80% sử dụng làm việc với sách giáo khoa và tài liệu tham khảo.
   • Chỉ 26,7% thường xuyên áp dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề, 40% sử dụng ít thường xuyên.
   • Các phương pháp tích cực như thực hành thí nghiệm, dạy học hợp tác nhóm nhỏ cũng chưa được áp dụng rộng rãi.

3. Hiệu quả vận dụng phương pháp dạy học GQVĐ:

   • Học sinh được dạy theo phương pháp GQVĐ có khả năng lĩnh hội kiến thức cao hơn, với tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi tăng khoảng 15% so với nhóm đối chứng.
   • Năng lực giải quyết vấn đề của học sinh được cải thiện rõ rệt, thể hiện qua các bài tập tình huống và thí nghiệm thực hành.
   • Học sinh tích cực tham gia thảo luận, phát biểu ý kiến và tự tin hơn trong việc vận dụng kiến thức vào thực tế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của thực trạng học tập chưa tích cực chủ yếu do phương pháp dạy học truyền thống còn chiếm ưu thế, giáo viên chưa vận dụng hiệu quả các phương pháp tích cực, đặc biệt là dạy học giải quyết vấn đề. Kết quả khảo sát phù hợp với các nghiên cứu trong nước và quốc tế về khó khăn trong đổi mới phương pháp dạy học ở bậc phổ thông.

Việc áp dụng phương pháp GQVĐ giúp học sinh phát triển tư duy phản biện, kỹ năng tự học và giải quyết vấn đề, phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục hiện đại. So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả thực nghiệm cho thấy phương pháp này có hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao chất lượng học tập và phát triển năng lực học sinh.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất điểm kiểm tra giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng, bảng so sánh tỷ lệ học sinh đạt các mức điểm và biểu đồ thể hiện mức độ tham gia hoạt động học tập của học sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về phương pháp dạy học giải quyết vấn đề

   • Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về lý luận và thực hành dạy học GQVĐ.
   • Thời gian: trong vòng 6 tháng đầu năm học.
   • Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm.

2. Xây dựng và phổ biến tài liệu hướng dẫn thiết kế bài giảng theo phương pháp GQVĐ

   • Soạn thảo các tình huống có vấn đề phù hợp với nội dung chương trình Sinh học 11.
   • Thời gian: 3 tháng trước mỗi năm học mới.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ môn Sinh học các trường đại học, trung tâm bồi dưỡng giáo viên.

3. Khuyến khích áp dụng phương pháp GQVĐ trong các tiết dạy thực tế

   • Giáo viên cần linh hoạt phối hợp GQVĐ với các phương pháp khác để tăng tính hấp dẫn và hiệu quả.
   • Thời gian: áp dụng liên tục trong năm học.
   • Chủ thể thực hiện: Giáo viên bộ môn Sinh học tại các trường THPT.

4. Tăng cường đầu tư trang thiết bị dạy học và tài liệu tham khảo

   • Trang bị phòng thí nghiệm, máy chiếu, tài liệu tham khảo phong phú để hỗ trợ dạy học GQVĐ.
   • Thời gian: kế hoạch đầu tư trong 1-2 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Ban giám hiệu các trường THPT, Sở Giáo dục và Đào tạo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên bộ môn Sinh học THPT

   • Lợi ích: Nắm vững lý thuyết và thực hành phương pháp dạy học giải quyết vấn đề, nâng cao hiệu quả giảng dạy.
   • Use case: Thiết kế bài giảng, xây dựng tình huống có vấn đề phù hợp với chương trình.

2. Cán bộ quản lý giáo dục

   • Lợi ích: Hiểu rõ thực trạng và giải pháp đổi mới phương pháp dạy học, từ đó xây dựng chính sách hỗ trợ giáo viên.
   • Use case: Lập kế hoạch đào tạo, đầu tư trang thiết bị dạy học.

3. Sinh viên sư phạm chuyên ngành Sinh học

   • Lợi ích: Tiếp cận phương pháp dạy học hiện đại, chuẩn bị kỹ năng sư phạm thực tiễn.
   • Use case: Tham khảo tài liệu nghiên cứu, áp dụng trong thực tập sư phạm.

4. Nhà nghiên cứu giáo dục và phát triển chương trình

   • Lợi ích: Có cơ sở lý luận và thực tiễn để phát triển các mô hình dạy học tích cực.
   • Use case: Phát triển chương trình đào tạo, nghiên cứu tiếp theo về phương pháp dạy học.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề là gì?
   Phương pháp này đặt học sinh trước các tình huống có vấn đề, kích thích tư duy sáng tạo và khả năng tự tìm kiếm giải pháp. Ví dụ, học sinh được giao nhiệm vụ phân tích cơ chế truyền tin qua xinap để trả lời câu hỏi tại sao xung thần kinh chỉ truyền một chiều.

2. Làm thế nào để xây dựng tình huống có vấn đề phù hợp với học sinh lớp 11?
   Tình huống phải chứa mâu thuẫn nhận thức giữa kiến thức đã biết và chưa biết, gây nhu cầu nhận thức và phù hợp với trình độ học sinh. Ví dụ, đặt câu hỏi về nguyên nhân giun đất chết khi để trên đất khô, học sinh phải vận dụng kiến thức về trao đổi khí để giải thích.

3. Phương pháp GQVĐ có ưu điểm gì so với phương pháp truyền thống?
   GQVĐ phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, giúp lĩnh hội kiến thức sâu sắc và phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề, trong khi phương pháp truyền thống thường thụ động, ghi nhớ máy móc.

4. Khó khăn khi áp dụng phương pháp GQVĐ là gì?
   Giáo viên cần nhiều thời gian chuẩn bị bài giảng, học sinh phải có khả năng tự học và tư duy tích cực, đồng thời cần trang thiết bị hỗ trợ. Ngoài ra, lớp học đông cũng gây khó khăn trong việc tổ chức hoạt động nhóm.

5. Làm sao để đánh giá hiệu quả của phương pháp dạy học GQVĐ?
   Có thể đánh giá qua kết quả kiểm tra kiến thức, khả năng giải quyết bài tập tình huống, sự tham gia tích cực của học sinh trong giờ học và qua phản hồi của giáo viên, học sinh. Ví dụ, tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi tăng 15% sau khi áp dụng GQVĐ.

Kết luận

• Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề phù hợp với nội dung chương trình Sinh học 11, giúp phát huy tính tích cực và năng lực giải quyết vấn đề của học sinh.
• Thực trạng dạy và học Sinh học tại các trường THPT ở Hạ Long còn nhiều hạn chế, đặc biệt về phương pháp dạy học và thái độ học tập của học sinh.
• Việc áp dụng phương pháp GQVĐ đã nâng cao hiệu quả học tập, tăng tỷ lệ học sinh đạt kết quả tốt và phát triển kỹ năng tư duy sáng tạo.
• Cần có sự đầu tư đồng bộ về đào tạo giáo viên, thiết bị dạy học và tài liệu hướng dẫn để triển khai rộng rãi phương pháp này.
• Các bước tiếp theo bao gồm tổ chức tập huấn giáo viên, xây dựng bài giảng mẫu và triển khai thực nghiệm mở rộng tại các trường THPT.

Các nhà quản lý giáo dục và giáo viên bộ môn Sinh học cần chủ động tiếp cận, nghiên cứu và áp dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề để nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông, góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề, xây dựng bài toán nhận thức 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] + Tạo tình huống có vấn đề + Phát hiện và nhận dạng vấn đề nảy sinh + Phát biểu vấn đề cần giải quyết Bƣớc 2: Giải quyết vấn đề đặt ra + Đề xuất các giả thuyết + Lập kế hoạch giải + Thực hiện kế hoạch giải Bƣớc 3: Kết luận + Thảo luận kết quả và đánh giá + Khẳng định hay bác bỏ giả thuyết đã nêu + Phát biểu kết luận + Đề xuất vấn đề mới Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi thực hiện theo quy trình 3 bƣớc của giáo sƣ Trần Bá Hoành. Khi xây dựng kế hoạch giảng dạy, chúng tôi cũng chú ý xây dựng quy trình dạy học GQVĐ theo các mức độ khác nhau tùy yêu cầu bài và đối tƣợng học sinh. Ưu, nhược điểm của phương pháp dạy học GQVĐ * Ƣu điểm Dạy học giải quyết vấn đề giúp phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh, phát triển năng lực nhận thức, năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Dạy học GQVĐ là một phƣơng pháp dạy học góp phần quan trọng phát triển năng lực cơ bản của ngƣời lao động đó là năng lực giải quyết vấn đề.

Trong một xã hội đang phát triển nhanh theo cơ chế thị trƣờng, cạnh tranh gay gắt thì phát hiện sớm và giải quyết hợp lí những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn là một năng lực bảo đảm sự thành đạt trong cuộc sống nhất là trong kinh doanh. Kết quả của dạy học giải quyết vấn đề: Tri thức mới mà học sinh thu nhận đƣợc một cách sâu sắc, vững chắc, nhớ lâu. Nhƣng quan trọng hơn, học sinh biết cách tiến hành phƣơng pháp chiếm lĩnh kiến thức và đánh giá đƣợc kết quả của bản thân và của ngƣời khác. Thông qua đó các năng lực cơ bản đã đƣợc hình thành 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trong đó có năng lực vận dụng tri thức để giải quyết vấn đề thực tiễn một cách linh hoạt và sáng tạo.

* Hạn chế Mặc dù có nhiều ƣu điểm nhƣng hiện nay phƣơng pháp giải quyết vấn đề vẫn chƣa đƣợc nhiều giáo viên sử dụng và cũng chƣa thƣờng xuyên. Đó là do phƣơng pháp này còn có một số hạn chế sau: - Trong thực tế, để thực hiện theo đúng quy trình, giáo viên khó thực hiện vì không có điều kiện về thời gian. giáo viên phải thiết kế rất công phu và cần có nội dung phù hợp. - Học sinh cần có khả năng tự học và học tập tích cực thì mới đạt hiệu quả cao.

- Trong một số trƣờng hợp cần có thiết bị dạy học cần thiết thì việc giải quyết vấn đề mới thành công. Cơ sở thực tiễn 1. Một số quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dục trung học Việc đổi mới giáo dục trung học dựa trên những đƣờng lối, quan điểm chỉ đạo giáo dục của Nhà nƣớc, đó là những định hƣớng quan trọng về chính sách và quan điểm trong việc phát triển và đổi mới giáo dục trung học. Một trong những yêu cầu hiện nay là đổi mới phƣơng pháp dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực học sinh.

Luật Giáo dục số 38/2005/QH11, Điều 28 qui định: "Phƣơng pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dƣỡng phƣơng pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh". Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI nêu rõ: “Đổi mới chƣơng trình, nội dung, phƣơng pháp dạy và học, phƣơng pháp thi, kiểm tra theo hƣớng hiện đại; nâng cao chất lƣợng toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tƣởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội”. 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nghị quyết Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phƣơng pháp dạy và học theo hƣớng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của ngƣời học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để ngƣời học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực.

Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”. Chiến lƣợc phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tƣớng Chính phủ chỉ rõ: "Tiếp tục đổi mới phƣơng pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hƣớng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của ngƣời học". Nghị quyết Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo xác định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hƣớng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của ngƣời học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dƣỡng năng khiếu, định hƣớng nghề nghiệp cho học sinh.

Nâng cao chất lƣợng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tƣởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”. Theo tinh thần đó, các yếu tố của quá trình giáo dục trong nhà trƣờng trung học cần đƣợc tiếp cận theo hƣớng đổi mới. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo: “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dƣỡng nhân tài.

Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất ngƣời học. Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trƣờng kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội. 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nhƣ vậy, giai đoạn hiện nay vấn đề dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực, phẩm chất của ngƣời học đang đƣợc đặt ra cấp thiết. Một trong những cách thức thực hiện nhiệm vụ đó của giáo dục chính là đổi mới hiệu quả phƣơng pháp dạy học.

Dạy học GQVĐ là một trong những phƣơng pháp dạy học tích cực góp phần phát triển năng lực, phẩm chất của ngƣời học. Thực trạng dạy học Sinh học ở một số trường THPT trên địa bàn thành phố Hạ Long Để có cơ sở thực tiễn của đề tài, chúng tôi đã tiến hành khảo sát thực trạng dạy và học Sinh học ở một số trƣờng THPT trên địa bàn thành phố Hạ Long. Chúng tôi đã tiến hành dự giờ, trao đổi trực tiếp và phát phiếu điều tra đối với 15 giáo viên đang trực tiếp tham gia giảng dạy ở một số trƣờng THPT ở thành phố Hạ Long, đồng thời tiến hành khảo sát 230 học sinh khối 11 Ban cơ bản ở trƣờng TH,THCS&THPT Văn Lang. Kết quả thu đƣợc nhƣ sau: 1.

Việc học của học sinh Bảng 1. Kết quả điều tra về ý thức học tập và phương pháp học môn Sinh học của học sinh STT Các chỉ tiêu Số lƣợng Tỉ lệ điều tra % 1 Hứng thú học tậpbộ môn Sinh học 230 100% - Yêu thích môn học 15 6,5 - Coi đây là môn phụ 165 71,8 - Không hứng thú với môn học 50 21.7 2 Kết quả học tập năm trƣớc 230 100% - Loại giỏi 23 10 - Loại khá 92 40 - Loại trung bình 105 45,7 - Loại yếu, kém 10 4,3 3 Em thƣờng chuẩn bị bài cho một tiết học trên lớp 230 100% nhƣ thế nào? - Không chuẩn bị gì cả 35 15,2 18 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Học bài cũ nhƣng chỉ học thuộc lòng một cách máy 125 54,3 móc - Học bài cũ, trả lời những câu hỏi và bài tập trong 55 23,9 SGK cũng nhƣ của giáo viên cho về nhà đầy đủ - Học bài cũ, đọc trƣớc bài mới và tìm hiểu những 15 6,6 kiến thức có liên quan đến bài mới 4 Hoạt động của em khi giáo viên kiểm tra bài cũ 230 100% - Không suy nghĩ gì vì dự đoán sẽ không bị gọi lên 40 17,4 bảng - Xem lại bài để đối phó nếu bị giáo viên gọi lên bảng 90 39 - Suy nghĩ để trả lời các câu hỏi của giáo viên đặt ra 130 30,6 - Nghe bạn trả lời để nhận xét, bổ sung, đánh giá 30 13 5 Trong giờ học, khi giáo viên đƣa câu hỏi, bài tập, 230 100% hoạt động thƣờng xuyên của em là: - Không suy nghĩ trả lời, chờ câu trả lời của bạn hoặc 60 26 giáo viên - Suy nghĩ trả lời nhƣng không dám phát biểu vì sợ 142 61,8 không đúng - Suy nghĩ cách trả lời câu hỏi hoặc bài tập và giơ tay 28 12,2 phát biểu 6 Trong các giờ kiểm tra 230 100% - Không cần học mà sử dụng tài liệu để quay cóp 7 3 - Thƣờng không học mà đợi bạn làm để chép 19 8,3 - Có học nhƣng học qua loa 89 38,7 - Học kỹ nội dung kiểm tra mà giáo viên dặn trƣớc 115 50 Qua phân tích số liệu thu đƣợc, chúng tôi rút ra nhận xét sau: Về hứng thú học tập bộ môn: số đông học sinh chỉ coi Sinh học là một môn phụ (chiếm 71,8%); không hứng thú, say mê môn học (chiếm 21,7%); chỉ một số ít là các em yêu thích môn học này (chiếm 6,5%). 19 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Về phƣơng pháp học bộ môn: số học sinh hiểu sâu kiến thức, có phƣơng pháp học tập chủ động sáng tạo chiếm tỉ lệ rất thấp (6,6%), một số học sinh có ý thức chuẩn bị bài nhƣng vẫn là phƣơng pháp học thụ động trên cơ sở sự giao bài của giáo viên (chiếm 23,9%). Sự chuẩn bị bài của học sinh chủ yếu là bằng cách học thuộc lòng những gì đƣợc ghi trong vở (54,3%), tỉ lệ học sinh không chuẩn bị bài còn cao (15,2%).