Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA VIỆN KIỂM SÁT TRONG PHIÊN TÒA SƠ THẨM DÂN SỰ 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, ĐIỀU KIỆN, Ý NGHĨA VỀ VAI TRÒ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG PHIÊN TÒA SƠ THẨM DÂN SỰ 1. Khái niệm Mỗi một cơ quan nhà nƣớc có một vị trí, vai trò trong bộ máy nhà nƣớc. Theo đại từ điển tiếng việt thì vai trò đƣợc hiểu là chức năng, tác dụng của cái gì đó của ai trong sự vận động, phát triển của nhóm, tập thể nói chung.
Ở nƣớc ta mỗi cơ quan nhà nƣớc gắn với một vai trò nhất định trong việc thực hiện quyền lực nhà nƣớc. Nhà nƣớc ta là nhà nƣớc pháp quyền, quản lý xã hội bằng pháp luật và không ngừng tăng cƣờng pháp chế xã hội chủ nghĩa nhất là trong hoạt động xét xử của các cơ quan Tòa án. Song không phải lúc nào hoạt động của Tòa án cũng chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Đây cũng là một trong những mặt hạn chế dẫn đến chất lƣợng xét xử các vụ án dân sự thiếu hiệu quả.
Vì thế cần phải có một cơ quan có vai trò kiểm sát hoạt động xét xử của Tòa án. Khi đề cập đến vai trò của Viện kiểm sát nhân dân, thực chất là đề cập đến thẩm quyền và trách nhiệm kiểm sát hoạt động tƣ pháp nói chung và kiểm sát hoạt động xét xử các vụ án dân sự nói riêng. Theo quy định tại Điều 1, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002 thì Viện kiểm sát nhân dân thực hiện kiểm sát các hoạt động tƣ pháp theo quy định của Hiến pháp và pháp luật, góp phần bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ tài sản của Nhà nƣớc, của tập thể, bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, 9 tự do, danh dự và nhân phẩm của công dân, bảo đảm để mọi hành vi xâm phạm lợi ích của Nhà nƣớc, của tập thể, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân đều phải đƣợc xử lý theo pháp luật. Trong đó tham gia phiên tòa sơ thẩm là một hoạt động kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân.
Tuy nhiên, khoa học pháp lý về tố tụng dân sự đến nay chƣa có một khái niệm chính thống về vai trò của Viện kiểm sát nhân dân tham gia trong phiên tòa xét xử sơ thẩm các vụ án dân sự. Để có đƣợc khái niệm về việc Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động xét xử sơ thẩm các vụ án dân sự của Tòa án, cần phải nghiên cứu xem xét mục đích, phạm vi và vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong phiên tòa sơ thẩm các vụ án dân sự. Mục đích Viện kiểm sát nhân dân tham gia phiên tòa xét xử sơ thẩm các vụ án dân sự, trƣớc hết phải có mục đích chung, tƣơng tự nhƣ mục đích kiểm sát quá trình Tòa án tiến hành thụ lý và giải quyết vụ án. Đó là mục đích góp phần xác định sự thật khách quan của vụ án, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của đƣơng sự, bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa.
Ngoài ra hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân trong phiên tòa sơ thẩm còn có mục đích cụ thể là kiểm sát hoạt động tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm, kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Thẩm phán, Hội đồng xét xử, việc chấp hành pháp luật của những ngƣời tham gia tố tụng. Đồng thời còn có quyền đƣợc phát biểu quan điểm về việc tuân theo pháp luật của Tòa án, việc chấp hành pháp luật của những ngƣời tham gia tố tụng, thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị khắc phục hành vi vi phạm pháp luật, bảo đảm pháp luật đƣợc chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Hiện nay, đang tồn tại các hình thức hoạt động giám sát, kiểm sát… Sự tồn tại các hoạt động này gắn liền một chủ thể của một cơ quan nhà nƣớc nhất định: hình thức giám sát thuộc Quốc hội dùng để chỉ một hoạt động có tính bao quát. Trong bộ máy Nhà nƣớc ta giám sát thể hiện chức năng của cơ quan 10 quyền lực đối với hoạt động bộ máy nhà nƣớc nhằm bảo đảm tuân thủ pháp luật, kỷ luật trong quản lý nhà nƣớc.
Điều 83 Hiến pháp năm 1992 quy định “Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước” và khoản 2 Điều 84 Hiến pháp năm 1992 cũng quy định, Quốc hội có những nhiệm vụ và quyền hạn “Thực hiện quyền giám sát tối cao việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật…”. Còn hoạt động kiểm sát thuộc Viện kiểm sát nhân dân, Kiểm sát đƣợc sử dụng trong khoa học pháp lý là dùng để chỉ hoạt động bảo đảm pháp chế của Viện kiểm sát nhân dân nhằm kiểm sát việc tuân theo pháp luật. Nhƣ vậy, Kiểm sát là một dạng giám sát đặc thù chỉ gắn với duy nhất một chủ thể đó là Viện kiểm sát nhân dân. Tại khoản 1 Điều 21 Bộ luật tố tụng dân sự quy định, “Viện kiểm sát nhân dân kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự, thực hiện các quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị theo quy định của pháp luật nhằm bảo đảm giải quyết vụ việc dân sự được kịp thời, đúng pháp luật”.
Bản chất hoạt động kiểm sát trong phiên tòa sơ thẩm dân sự là theo dõi, yêu cầu ngƣời tiến hành tố tụng lý do đƣa ra các quyết định, yêu cầu chấm dứt và khắc phục hành vi vi phạm. Cũng hƣớng tới việc “phát hiện kịp thời vi phạm pháp luật” và “loại trừ việc vi phạm pháp luật của những người tiến hành tố tụng hoặc những người tham gia tố tụng dân sự tại phiên tòa sơ thẩm dân sự”. Hoạt động kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân là một quyền năng mà pháp luật cho phép chỉ có Viện kiểm sát nhân dân mới có khi thực hiện chức năng kiểm sát tại phiên tòa sơ thẩm dân sự, đồng thời đây cũng là nghĩa vụ của Viện kiểm sát nhân dân. Chỉ có Viện kiểm sát nhân dân mới có thể tiến hành các hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong phiên tòa sơ thẩm dân sự một cách trực tiếp, cụ thể, do có đủ cơ sở điều kiện về vị trí pháp lý đặc biệt với chức năng, quyền hạn, Viện kiểm sát nhân có quyền và nghĩa vụ áp dụng các biện pháp cần thiết để tác động trực tiếp đến các chủ thể tham gia tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm dân sự, nhằm bảo 11 đảm cho việc giải quyết vụ án dân sự đƣợc theo đúng quy định của pháp luật, bảo đảm cho pháp luật đƣợc chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất trong quá trình giải quyết vụ án dân sự.
“Phiên tòa sơ thẩm dân sự là giai đoạn tố tụng quan trọng nhất của giai đoạn xét xử sơ thẩm và quá trình tố tụng dân sự”[22]. Bởi tại phiên tòa sơ thẩm dân sự Tòa án nhân dân giải quyết tất cả các vấn đề mà các đƣơng sự yêu cầu. Bởi vậy, tại phiên tòa sơ thẩm dân sự Hội đồng xét xử phải xem xét, đánh giá toàn bộ nội dung của vụ án, trực tiếp nghe ý kiến trình bày của các đƣơng sự và những ngƣời tham gia tố tụng khác, đánh giá tính hợp pháp của các tài liệu, chứng cứ. Chất lƣợng của bản án phụ thuộc vào hoạt động xét xử tại phiên tòa sơ thẩm.
Để kịp thời phát hiện và khắc phục sai sót, vi phạm pháp luật cần phải có vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong phiên tòa sơ thẩm dân sự. Pháp luật tố tụng dân sự quy định quyền và nghĩa vụ của Viện kiểm sát nhân dân trong phiên tòa sơ thẩm dân sự tạo ra một phƣơng thức kiểm sát đặc trƣng khác với hoạt động giám sát của các cơ quan nhà nƣớc khác. Phƣơng thức kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong phiên tòa sơ thẩm dân sự là thực hiện kiểm sát trực tiếp đối với các hoạt động tố tụng của những ngƣời tiến hành tố tụng, những ngƣời tham gia tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm dân sự. Hoạt động kiểm sát của Viện kiểm sát tại phiên tòa sơ thẩm dân sự là kiểm sát liên tục, Viện kiểm sát tham gia từ giai đoạn khai mạc phiên tòa cho đến trƣớc khi Hội đồng xét xử nghị án.
Kiểm sát đƣợc thể hiện bằng phƣơng thức là kiểm sát trực tiếp về tƣ cách pháp lý của các chủ thể tiến hành tố tụng, chủ thể tham gia tố tụng, kiểm sát từng giai đoạn trong quá trình xét xử của Tòa án. Việc kiểm sát trực tiếp của Viện kiểm sát nhân dân trong phiên tòa sơ thẩm dân sự thể hiện sự có mặt trực tiếp, kịp thời kiến nghị những ngƣời tiến hành tố tụng có hành vi vi phạm về nguyên tắc thủ tục tố tụng tại phiên tòa. 12 Phạm vi kiểm sát của Viện kiểm sát trong phiên tòa sơ thẩm dân sự là kiểm sát hoạt động xét xử các vụ án dân sự của Tòa án. Viện kiểm sát kiểm sát hoạt động tố tụng của Thẩm phán, Hội đồng xét xử, kiểm sát việc chấp hành pháp luật của những ngƣời tham gia tố tụng… từ thời điểm khai mạc phiên tòa cho đến khi kết thúc bằng bản án của Tòa án, khi Tòa án nghị án xong.
Khi kiểm sát hoạt động tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm dân sự, trƣớc hết Viện kiểm sát nhân dân thay mặt Nhà nƣớc thực hiện chức năng giám sát hoạt động xét xử của Tòa án. Ngoài ra vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong phiên tòa sơ thẩm dân sự còn đƣợc thể hiện trách nhiệm bảo vệ công lý, kiểm sát việc áp dụng đúng đắn pháp luật để giải quyết vụ án một cách khách quan, dân chủ, công bằng, góp phần bảo vệ nền pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các đƣơng sự. Qua đó chúng ta có thể thấy, kiểm sát hoạt động xét xử trong phiên tòa sơ thẩm dân sự của Viện kiểm sát nhân dân là thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Thẩm phán, Hội đồng xét xử, Thƣ ký tòa án; kiểm sát việc chấp hành pháp luật của những ngƣời tham gia tố tụng, nhằm phát hiện kịp thời những hành vi vi phạm pháp luật của các chủ thể, góp phần bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa mọi hành vi vi phạm pháp luật, các biểu hiện tiêu cực trong thực thi quyền lực Nhà nƣớc, bảo đảm pháp luật đƣợc chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất.