Vai trò của nữ cán bộ trong công tác giảng dạy và nghiên cứu khoa học tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh vai trò của nữ cán bộ trong công tác giảng dạy và nghiên cứu khoa học tại đại học quốc gia hà, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Tuyết Nga
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Thị Quý
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Vai trò của nữ cán bộ trong công tác giảng dạy và nghiên cứu khoa học tại Đại học Quốc gia Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Ý nghĩa lý luận
• 0.3. Ý nghĩa thực tiễn
• 0.4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.5. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
• 0.5.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.5.2. Khách thể nghiên cứu
• 0.5.3. Phạm vi nghiên cứu
• 0.6. Phương pháp luận và phương pháp thu thập thông tin
• 0.6.1. Phương pháp luận
• 0.6.2. Phương pháp trưng cầu ý kiến
• 0.6.3. Phỏng vấn sâu
• 0.6.4. Phương pháp phân tích tài liệu
• 0.6.5. Phương pháp quan sát
• 0.7. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.8. Khung lý thuyết
• 0.9. Các biến số
• 0.10. Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Những lý thuyết sử dụng trong nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở thực tiễn của đề tài nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: VAI TRÒ CỦA NỮ CÁN BỘ VÀ NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN VAI TRÒ CỦA NỮ CÁN BỘ TRONG CÔNG TÁC GIẢNG DẠY VÀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
• 2.1. Vài nét về công tác giảng dạy và nghiên cứu khoa học tại ĐHQGHN
• 2.2. Nữ cán bộ giảng dạy và nghiên cứu khoa học tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn và Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội
• 2.3. Những yếu tố tác động đến vai trò của nữ cán bộ trong công tác giảng dạy và nghiên cứu khoa học
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của nữ cán bộ trong giảng dạy tại ĐHQGHN

Nữ cán bộ tại Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) đóng vai trò quan trọng trong công tác giảng dạy và nghiên cứu khoa học. Sự tham gia của họ không chỉ nâng cao chất lượng giáo dục mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ nữ giảng viên tại ĐHQGHN đã tăng lên đáng kể trong những năm qua, cho thấy sự thay đổi tích cực trong nhận thức về vai trò của phụ nữ trong giáo dục.

1.1. Đặc điểm của nữ cán bộ giảng dạy tại ĐHQGHN

Nữ cán bộ giảng dạy tại ĐHQGHN có trình độ chuyên môn cao và kinh nghiệm phong phú. Họ thường đảm nhận các môn học quan trọng và tham gia vào nhiều hoạt động nghiên cứu khoa học. Sự đa dạng trong chuyên môn của họ giúp tạo ra môi trường học tập phong phú cho sinh viên.

1.2. Những thành tựu nổi bật của nữ cán bộ trong giảng dạy

Nữ cán bộ đã có nhiều đóng góp quan trọng trong việc biên soạn giáo trình, tổ chức các hội thảo khoa học và hướng dẫn sinh viên nghiên cứu. Những thành tựu này không chỉ nâng cao uy tín của ĐHQGHN mà còn khẳng định vị thế của nữ giới trong lĩnh vực giáo dục.

II. Thách thức đối với nữ cán bộ trong công tác giảng dạy và nghiên cứu

Mặc dù có nhiều thành tựu, nữ cán bộ tại ĐHQGHN vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức trong công tác giảng dạy và nghiên cứu. Những thách thức này không chỉ đến từ môi trường làm việc mà còn từ các yếu tố xã hội và gia đình.

2.1. Định kiến giới trong môi trường giáo dục

Định kiến giới vẫn tồn tại trong nhiều lĩnh vực, bao gồm cả giáo dục. Nữ cán bộ thường phải đối mặt với những kỳ vọng không công bằng từ xã hội và gia đình, điều này ảnh hưởng đến khả năng phát triển nghề nghiệp của họ.

2.2. Cân bằng giữa công việc và gia đình

Nữ cán bộ thường phải gánh vác trách nhiệm gia đình bên cạnh công việc giảng dạy và nghiên cứu. Việc này tạo ra áp lực lớn và ảnh hưởng đến hiệu suất làm việc của họ. Cần có các chính sách hỗ trợ để giúp họ cân bằng giữa công việc và cuộc sống.

III. Phương pháp nâng cao vai trò của nữ cán bộ trong giảng dạy

Để nâng cao vai trò của nữ cán bộ trong giảng dạy và nghiên cứu, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Các chính sách hỗ trợ từ nhà nước và trường học là rất cần thiết.

3.1. Chính sách hỗ trợ từ nhà nước

Nhà nước cần ban hành các chính sách khuyến khích sự tham gia của nữ cán bộ trong giáo dục, bao gồm các chương trình đào tạo và phát triển nghề nghiệp. Điều này sẽ giúp nâng cao năng lực và vị thế của họ trong môi trường giáo dục.

3.2. Tạo môi trường làm việc thân thiện

Cần xây dựng một môi trường làm việc thân thiện và hỗ trợ cho nữ cán bộ, bao gồm việc tạo điều kiện thuận lợi cho họ tham gia vào các hoạt động nghiên cứu và giảng dạy. Sự hỗ trợ từ đồng nghiệp và lãnh đạo cũng rất quan trọng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu về vai trò của nữ cán bộ tại ĐHQGHN đã chỉ ra rằng sự tham gia của họ không chỉ nâng cao chất lượng giảng dạy mà còn góp phần vào sự phát triển của các chương trình nghiên cứu khoa học. Những kết quả này cần được ứng dụng rộng rãi trong các trường đại học khác.

4.1. Kết quả nghiên cứu về sự đóng góp của nữ cán bộ

Nghiên cứu cho thấy nữ cán bộ đã có những đóng góp đáng kể trong việc thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học. Họ không chỉ tham gia vào các dự án cấp trường mà còn có mặt trong các dự án quốc tế, khẳng định vị thế của mình trong cộng đồng học thuật.

4.2. Ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Các kết quả nghiên cứu cần được áp dụng vào thực tiễn giảng dạy và nghiên cứu tại các trường đại học khác. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục và tạo ra môi trường học tập tốt hơn cho sinh viên.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho nữ cán bộ tại ĐHQGHN

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy vai trò của nữ cán bộ trong giảng dạy và nghiên cứu tại ĐHQGHN ngày càng được nâng cao. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Tương lai của nữ cán bộ trong giáo dục phụ thuộc vào sự hỗ trợ từ các chính sách và môi trường làm việc.

5.1. Tương lai của nữ cán bộ trong giáo dục

Với sự phát triển của xã hội và sự thay đổi trong nhận thức về vai trò của phụ nữ, tương lai của nữ cán bộ trong giáo dục sẽ ngày càng sáng sủa. Cần tiếp tục thúc đẩy các chính sách hỗ trợ để họ có thể phát huy tối đa năng lực của mình.

5.2. Đề xuất các giải pháp cho tương lai

Cần có các giải pháp cụ thể để nâng cao vai trò của nữ cán bộ trong giảng dạy và nghiên cứu, bao gồm việc tạo ra các chương trình đào tạo, hỗ trợ tài chính và xây dựng môi trường làm việc thân thiện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê từ Trung tâm Thông tin Bộ Giáo dục và Đào tạo năm học 2008-2009, cả nước ghi nhận 25.255 nữ giảng viên, chiếm 45,0% trong tổng số 56.120 giảng viên đại học và cao đẳng. Tại Đại học Quốc gia Hà Nội, lực lượng cán bộ viên chức đạt 2.387 người với 1.611 giảng viên và nghiên cứu viên, trong đó có 266 Giáo sư, Phó Giáo sư (chiếm 16,5%) và 555 Tiến sĩ, Tiến sĩ khoa học (chiếm 34,45%). Mặc dù tỷ lệ phụ nữ tham gia công tác học thuật ngày càng tăng, sự hiện diện của nữ giới tại các vị trí khoa học cấp cao và vai trò chủ trì các công trình trọng điểm vẫn còn khoảng cách đáng kể so với nam giới. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là làm rõ thực trạng, vị thế và những rào cản xã hội tác động đến việc thực hiện vai trò kép của nữ trí thức.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là khảo sát toàn diện vai trò của nữ cán bộ trong hai trụ cột cốt lõi: hoạt động giảng dạy đại học, sau đại học và hoạt động nghiên cứu khoa học. Nghiên cứu tập trung phân tích các yếu tố tác động từ chính sách nhà nước, quy chế quản lý đại học, trách nhiệm gia đình cho đến nỗ lực cá nhân của nữ giảng viên. Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại hai cơ sở đại học đầu ngành là Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (chiếm 45,01% nữ giảng viên) và Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (chiếm 32,02% nữ giảng viên) trong giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2009. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng và định tính nhằm gia tăng chỉ số bình đẳng giới, hướng tới mục tiêu nâng cao ít nhất 15% đến 20% tỷ lệ nữ chủ trì đề tài cấp Nhà nước và tạo đòn bẩy phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong hệ thống giáo dục đại học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu tích hợp hai hệ thống lý thuyết xã hội học nền tảng nhằm phân tích vị thế và hành vi của nữ giảng viên. Thứ nhất, lý thuyết vị trí - vai trò xã hội của Ralph Linton và Joseph Fichter được vận dụng để làm sáng tỏ sự tương tác giữa kỳ vọng xã hội và việc thực thi trách nhiệm nghề nghiệp. Khi cá nhân đảm nhận vị thế giảng viên đại học, họ phải đáp ứng các chuẩn mực khắt khe về đào tạo và sáng tạo tri thức; đồng thời, ở vị thế gia đình, họ phải gánh vác trách nhiệm chăm sóc và nuôi dạy con cái. Thứ hai, lý thuyết nữ quyền, đặc biệt là nữ quyền Tự do và nữ quyền Mác-xít với các luận điểm của Simone de Beauvoir và Ann Oakley, được áp dụng để phê phán các rào cản phụ quyền và khẳng định năng lực trí tuệ tương đương giữa hai giới.

Mô hình nghiên cứu xác lập mối quan hệ giữa biến độc lập (đặc điểm nhân khẩu học, trình độ học vấn, học hàm, quy chế nhà trường, chính sách bình đẳng giới), biến can thiệp (bối cảnh kinh tế - văn hóa chuyển đổi sang học chế tín chỉ) và biến phụ thuộc (kết quả giảng dạy và năng suất nghiên cứu khoa học của nữ cán bộ). Năm khái niệm then chốt được thao tác hóa gồm: Giới (thuộc tính xã hội quy định vai trò nam nữ), Bình đẳng giới (theo Luật Bình đẳng giới năm 2007), Định kiến giới (thái độ thiên lệch về năng lực), Vai trò giới (vai trò sản xuất, tái sản xuất và cộng đồng), cùng khái niệm Nữ cán bộ giảng dạy (viên chức nữ trực tiếp giảng dạy và nghiên cứu tại đại học).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng và phương pháp nghiên cứu hỗn hợp định lượng cùng định tính trong mốc thời gian từ năm 2008 đến năm 2009. Cỡ mẫu khảo sát gồm 220 phiếu phát ra ngẫu nhiên, thu về 194 phiếu hợp lệ đạt tỷ lệ phản hồi 88,18%. Trong đó, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đóng góp 89 phiếu (45,8%) và Trường Đại học Khoa học Tự nhiên đóng góp 105 phiếu (54,0%); tỷ lệ nam giới chiếm 51,0% (100 người) và nữ giới chiếm 49,0% (94 người). Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo đơn vị đào tạo và chức danh khoa học được lựa chọn nhằm đảm bảo tính đại diện cho các ngành khoa học xã hội và khoa học tự nhiên.

Nguồn dữ liệu định tính được củng cố thông qua 20 cuộc phỏng vấn sâu cá nhân (gồm 10 cán bộ nữ và 10 cán bộ nam từ cấp quản lý khoa, phòng đến giảng viên trực tiếp) kết hợp với phương pháp quan sát tham dự tại các buổi sinh hoạt khoa học. Phương pháp phân tích thống kê mô tả và so sánh chéo được lựa chọn vì cho phép lượng hóa chính xác tỷ lệ phân bố khối lượng giảng dạy, cơ cấu chủ trì đề tài, đồng thời đối sánh trực diện khoảng cách giới nhằm loại bỏ những phán đoán chủ quan trong môi trường học thuật.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, trong công tác giảng dạy đại học, nữ cán bộ thể hiện hiệu quả chuyên môn xuất sắc nhưng lại phân hóa mạnh ở bậc đào tạo nâng cao. Có 43,2% nữ giảng viên vượt mức giờ chuẩn xét khen thưởng và 54,1% đạt đủ định mức. 70,2% ý kiến khảo sát đánh giá mức độ giảng dạy đại học của nữ ngang bằng nam giới và 18,0% đánh giá nữ dạy nhiều hơn. Tuy nhiên, ở bậc sau đại học, 63,2% ý kiến cho rằng nữ cán bộ giảng dạy ít hơn nam giới; và gần 80,0% nhận định tỷ lệ nữ cán bộ hướng dẫn nghiên cứu sinh thấp hơn đáng kể so với nam đồng nghiệp.

Thứ hai, thời gian dành cho gia đình tạo áp lực kép đè nặng lên nữ trí thức. 85,1% nữ cán bộ phải trực tiếp làm công việc nội trợ gia đình (so với 38,8% ở nam giới) và 59,5% dành thời gian dạy dỗ con cái. Do gánh nặng vai trò tái sản xuất, tỷ lệ nữ cán bộ có thời gian nghỉ ngơi, giải trí chỉ đạt 38,0%, thấp hơn rất nhiều so với mức 74,5% của nam cán bộ.

Thứ ba, sự tham gia nghiên cứu khoa học của nữ giới suy giảm tỷ lệ nghịch với cấp độ đề tài. Ở cấp trường, nữ cán bộ chiếm 39,0% vai trò chủ nhiệm đề tài (nam chiếm 61,0%). Ở cấp Bộ hoặc cấp Đại học Quốc gia, tỷ lệ nữ chủ trì đạt 39,2%, nhưng sang các dự án hợp tác quốc tế, tỷ lệ này sụt giảm nghiêm trọng xuống còn 10,0% đối với nữ so với 90,0% của nam giới. Về sản phẩm học thuật trong 5 năm, tỷ lệ nữ biên soạn từ 1 đến 3 giáo trình chỉ đạt 25,5% trong khi nam giới đạt tới 47,9%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng phân tầng hình chóp trong nghiên cứu khoa học xuất phát từ sự bất đối xứng về cơ hội tiếp cận chức danh khoa học và vị trí quản lý. Cán bộ có học hàm, học vị cao dễ dàng tiếp cận nguồn kinh phí và thông tin đề tài lớn. Tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, nữ Phó Giáo sư chỉ đạt 15 trên 106 người (14,15%) và nữ Tiến sĩ là 47 trên 222 người (21,17%). Khoảng cách này tạo ra một vòng lặp bất lợi: thiếu học hàm cao dẫn đến việc ít được phân công giảng dạy sau đại học và hướng dẫn nghiên cứu sinh, từ đó giảm khả năng tích lũy công trình công bố.

Các dữ liệu nghiên cứu này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột chồng so sánh phân bổ thời gian ngoài giờ lên lớp giữa hai giới, và bảng ma trận tương quan phân tầng tỷ lệ chủ nhiệm đề tài theo từng cấp độ quản lý. So sánh với các báo cáo cấp Bộ cùng thời kỳ (khi nam giới chiếm tới 79,0% chủ nhiệm đề tài khoa học công nghệ toàn quốc với 1.418 trên 1.794 đề tài), thực trạng tại Đại học Quốc gia Hà Nội phản ánh bức tranh chung của nền học thuật: phụ nữ không hề thiếu năng lực tư duy mà đang bị giới hạn bởi định kiến giới vô hình và rào cản kép giữa trách nhiệm gia đình và sự nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách ưu tiên và quỹ phát triển khoa học dành riêng cho nữ cán bộ do Ban Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội và Công đoàn cơ sở chủ trì. Cần thiết lập hạn ngạch phân bổ tối thiểu 35% kinh phí đề tài nghiên cứu cấp cơ sở và cấp Đại học Quốc gia cho các nhóm nghiên cứu do nữ làm chủ nhiệm trong lộ trình từ năm 2010 đến năm 2015, nhằm nâng tỷ lệ nữ chủ trì đề tài cấp Bộ lên mức tối thiểu 30%.

Thứ hai, tái cấu trúc quy chế đào tạo và phân bổ tải trọng giảng dạy do Phòng Quản lý Đào tạo và Ban Chủ nhiệm các Khoa triển khai. Áp dụng cơ chế giảm từ 15% đến 20% định mức giờ giảng dạy nghĩa vụ hàng năm cho nữ giảng viên đang nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi hoặc đang theo học chương trình Tiến sĩ, hoàn thành trước năm học 2011-2012.

Thứ ba, đẩy mạnh chương trình bồi dưỡng năng lực công bố quốc tế và trình độ ngoại ngữ do Phòng Khoa học Công nghệ và các Viện nghiên cứu phối hợp tổ chức. Đặt mục tiêu hỗ trợ 100% nữ giảng viên dưới 40 tuổi được tập huấn kỹ năng viết bài báo chuẩn quốc tế và nâng chuẩn ngoại ngữ chuyên ngành, hướng tới mục tiêu tăng 50% số lượng công bố quốc tế của nữ cán bộ trong giai đoạn 5 năm tiếp theo.

Thứ tư, đổi mới công tác quy hoạch, bổ nhiệm cán bộ quản lý và xét duyệt học hàm do Ban Tổ chức Cán bộ và Hội đồng Chức danh Giáo sư cơ sở thực hiện. Cần bảo đảm tỷ lệ nữ tham gia cấp ủy và ban chủ nhiệm khoa đạt từ 25% đến 30% vào năm 2015, đồng thời xây dựng tiêu chí đánh giá linh hoạt về độ tuổi nhằm khắc phục bất lợi do thời gian nghỉ thai sản của nữ trí thức.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách giáo dục và cán bộ quản lý nhân sự tại các cơ sở giáo dục đại học. Luận văn cung cấp căn cứ thực chứng với mẫu khảo sát 194 giảng viên để xây dựng các quy chế phân bổ kinh phí nghiên cứu và quy hoạch phát triển đội ngũ nữ trí thức đạt chuẩn bình đẳng giới.

Thứ hai, giảng viên nữ và nghiên cứu viên trẻ đang công tác tại các viện, trường đại học. Nhóm này có thể sử dụng dữ liệu về 4 thế hệ nhà khoa học nữ cùng 150 đề tài nghiên cứu đã nghiệm thu để đúc rút kinh nghiệm quản lý thời gian, cân bằng vai trò gia đình và định hướng lộ trình phát triển học thuật.

Thứ ba, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Xã hội học, Giới và Phát triển, Quản lý Giáo dục. Tài liệu đóng vai trò là một ví dụ điển hình chuẩn mực về phương pháp kết hợp lý thuyết vị trí - vai trò với phương pháp định lượng và 20 mẫu phỏng vấn sâu.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ, hiệp hội phụ nữ và các quỹ tài trợ khoa học công nghệ. Dữ liệu đối sánh tỷ lệ 10% nữ tham gia dự án quốc tế so với 90% của nam giới là căn cứ vững chắc để thiết kế các dự án can thiệp thúc đẩy bình đẳng giới trong học thuật.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tỷ lệ nữ giảng viên dạy sau đại học lại thấp hơn nam giới? Nguyên nhân chủ yếu do sự chênh lệch học hàm học vị; đơn cử tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên nữ chỉ chiếm 15 trên 106 Phó Giáo sư (14,15%). Kết quả khảo sát thực tế ghi nhận 63,2% ý kiến khẳng định nữ cán bộ dạy sau đại học ít hơn nam giới vì quy chế phân công yêu cầu nghiêm ngặt về học vị Tiến sĩ trở lên.

2. Gánh nặng gia đình tác động thế nào đến năng suất nghiên cứu của nữ cán bộ? Khảo sát chỉ ra 85,1% nữ cán bộ phải trực tiếp làm công việc nội trợ gia đình, cao hơn gấp đôi mức 38,8% ở nam giới. Do thời gian nghỉ ngơi giải trí chỉ đạt 38,0%, nữ giảng viên gặp rất nhiều khó khăn trong việc tập trung dài hạn để biên soạn giáo trình và viết bài báo khoa học.

3. Khả năng thích ứng của nữ cán bộ với phương thức đào tạo theo tín chỉ ra sao? Nữ cán bộ thích ứng rất chủ động và hiệu quả; 43,2% nữ giảng viên đạt mức vượt giờ quy đổi và 59,5% tích cực hướng dẫn sinh viên nghiên cứu khoa học. Các phương pháp giảng dạy tích cực như thảo luận nhóm, seminar được nữ cán bộ áp dụng sáng tạo, nâng cao chất lượng đào tạo năm học 2008-2009.

4. Vì sao tỷ lệ nữ chủ nhiệm đề tài hợp tác quốc tế chỉ đạt 10,0%? Rào cản lớn nhất nằm ở cơ hội kết nối mạng lưới học thuật và thời gian bồi dưỡng ngoại ngữ. Khảo sát ghi nhận chỉ 40,4% nữ cán bộ có điều kiện tự trau dồi ngoại ngữ ngoài giờ lên lớp, dẫn đến sự thua thiệt so với tỷ lệ 90,0% nam cán bộ làm chủ nhiệm dự án quốc tế.

5. Đâu là đóng góp nổi bật của các thế hệ nhà khoa học nữ tại Đại học Quốc gia Hà Nội? Đội ngũ khoa học nữ thế hệ thứ ba đã biên soạn trung bình 4,2 đầu sách và 23,8 bài báo khoa học mỗi người. Các nhà khoa học nữ tiêu biểu đã chủ trì 150 đề tài các cấp tại trường nhân văn, khẳng định vị thế vững chắc và đóng góp to lớn cho nền giáo dục đại học nước nhà.

Kết luận

• Khẳng định vai trò nòng cốt của nữ cán bộ với 43,2% giảng viên nữ hoàn thành vượt mức giờ giảng dạy quy đổi tại Đại học Quốc gia Hà Nội.
• Nhận diện rõ rào cản thăng tiến khi tỷ lệ nữ chủ trì đề tài cấp Nhà nước và hợp tác quốc tế chỉ dao động từ 10,0% đến 38,3%.
• Xác định áp lực vai trò kép với 85,1% nữ cán bộ gánh vác việc nội trợ là nguyên nhân chính hạn chế năng suất học thuật đỉnh cao.
• Vận dụng hiệu quả lý thuyết vị trí - vai trò và lý thuyết giới trên mẫu điều tra 194 giảng viên thuộc hai khối khoa học tự nhiên và nhân văn.
• Đề xuất khung chính sách hỗ trợ giảm tải 15% đến 20% giờ giảng và quy hoạch tăng tỷ lệ nữ quản lý lên 30% trong lộ trình 2010-2015.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về thực trạng của nữ trí thức đại học, mở đường cho việc xây dựng cơ chế học thuật bình đẳng và nhân văn. Các cơ sở đào tạo cần khẩn trương rà soát quy chế phân bổ nghiên cứu khoa học ngay trong năm học tới để giải phóng tối đa tiềm năng trí tuệ của đội ngũ cán bộ nữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Những lý thuyết sử dụng trong nghiên cứu * Lý thuyết về vị trí - vai trò xã hội Ralph Linton (1983- 1953) được coi là người có công đầu trong việc xác định khái niệm vị thế vai trò. Từ góc độ hành vi luận, vị thế là tập hợp các quyền và trách nhiệm mà người nắm giữ vị thế đó phải thực hiện. Tuy nhiên, khái niệm vị thế chủ yếu nói đến xuất phát điểm của hành vi chứ chưa nói đến mặt hoạt động của nó.

Khái niệm vai trò mới nói đến mặt động thái của hành vi: khi một người thực hiện quyền và trách nhiệm của vị thế thì khi đó người này thực hiện vai trò. Nói cách khác, vai trò là hành vi của người nắm giữ vị thế mà hành vi đó hướng vào việc đáp ứng những kỳ vọng của người khác về quyền và trách nhiệm gắn với vị thế. Theo Linton, trong nghiên cứu khoa học có thể tách biệt vị thế và vai trò nhưng trên thực tế vị thế và vai trò gắn liền với nhau đến mức rất khó tách biệt [13, trang 51] Lý thuyết về vị trí- vai trò trong xã hội nhấn mạnh đến các bộ phận cấu thành của xã hội và cho rằng mỗi cá nhân có một vị trí xã hội nhất định, được thừa nhận trong cơ cấu xã hội, gắn liền với những quyền lợi và nghĩa vụ hay kỳ vọng để định hướng cho những hành vi xã hội của cá nhân đó. Mỗi cá nhân có nhiều vị trí xã hội khác nhau bởi họ có thể tham gia vào nhiều nhóm xã hội khác nhau.

Vai trò của cá nhân được xác định trên cơ sở các vị thế xã hội tương ứng. Tương ứng với từng vị thế sẽ có một mô hình hành vi được xã hội mong đợi, mô hình hành vi này chính là vai trò tương ứng của vị thế xã hội. Như vậy, vai trò xã hội là “sự tập hợp những hành vi, thái độ, quyền lợi và sự bắt buộc mà xã hội mong đợi đối với một vị thế xã hội nhất định và sự thực hiện của cá nhân có vị thế đó” [20, tr 117]. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Quan điểm lý thuyết vị trí- vai trò trong đề tài này được sử dụng để đánh giá vai trò của nữ cán bộ trong công tác giảng dạy và NCKH trong trường đại học, từ đó chỉ ra những yếu tố tác động đến việc thực hiện vai trò của nữ cán bộ trong so sánh với nam cán bộ.

Các lý thuyết và trường phái nữ quyền Cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX, các phong trào nữ quyền ra đời ở nhiều nước phương Tây. Các phong trào này có mục tiêu là xoá bỏ sự thống trị của nhà nước Tư sản với phụ nữ. Do tính đa dạng, phong trào nữ quyền không phải là một khối thuần nhất mặc dù họ có cùng mục đích chung là giải phóng phụ nữ. Nữ quyền là phong trào xã hội của phụ nữ nhằm đấu tranh bảo vệ và mở rộng các quyền của phụ nữ, xoá bỏ chế độ phụ quyền trên phạm vi toàn cầu.

Một số đóng góp cơ bản của thuyết nữ quyền là: 1) Lần đầu tiên, vấn đề “phụ nữ” được đặt ra trong các lĩnh vực công cộng và riêng tư. Theo đó, vấn đề chế độ phụ quyền và quyền lực tuyệt đối của chế độ này cũng được đem ra phân tích và chứng minh rằng nam giới không thể đại diện cho phụ nữ trong xã hội và khoa học. 2) Mục đích của nữ quyền là xây dựng một xã hội nhân đạo, công bằng và văn minh. Xây dựng mối quan hệ đoàn kết, tương tác giữa hai giới chứ không phải đối lập hoặc phụ quyền thống trị.

Một số đại biểu kinh điển của thuyết nữ quyền: Ann Oakley- nhà nữ quyền người Anh, người đã đưa thuật ngữ giới vào XHH; Simone de Beauvoir- người Pháp, tác giả cuốn “Giới tính thứ hai” đã có những tranh luận với các nhà xã hội học kinh điển về giá trị nhân phẩm và vị trí của phụ nữ với những tư tưởng nhân văn sâu sắc. Tư tưởng của bà đã soi sáng cho các thế hệ sau cả về phương pháp luận lẫn phương pháp nghiên cứu nữ quyền. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Một số thuyết nữ quyền tiêu biểu là thuyết nữ quyền Tự do, nữ quyền cấp tiến, nữ quyền Mác xít, nữ quyền xã hội chủ nghĩa, nữ quyền phân tâm học, nữ quyền hiện sinh, nữ quyền hậu hiện đại… Thuyết nữ quyền Tự do cho rằng mỗi phụ nữ đều có thể tự giải phóng mình với tư cách cá nhân bằng cách bác bỏ các vai trò giới tính truyền thống của mình là phụ thuộc vào nam giới. Cái khác biệt giữa nam giới và phụ nữ là hình dáng cơ thể chứ không phải trí tuệ.

Các nhà nữ quyền Tự do đã thách thức quan niệm phụ quyền truyền thống bằng cách cho rằng phụ nữ cũng có khả năng trí tuệ như nam giới. Theo họ, sự bị trị của phụ nữ nằm trong những ràng buộc về tập quán và pháp lý. Theo luật pháp và phong tục, phụ nữ bị tước đi việc học hành và bị giam hãm trong gia đình. Những ràng buộc này ngăn cản phụ nữ tham gia hoặc thành công trong những nơi được coi là thế giới công cộng.

Xã hội tin tưởng một cách sai lầm rằng, phụ nữ kém năng lực hơn nam giới về trí tuệ của mình và vì vậy trí tuệ của họ luôn bị thấp hơn nam giới. Do chính sách sai lầm này, tiềm năng đích thực của nhiều phụ nữ không được bộc lộ. Muốn thay đổi vai trò của phụ nữ trong xã hội cần phải thông qua cải cách và giáo dục một cách công bằng cho cả nam và nữ. Công bằng giới đòi hỏi phải có cơ hội như nhau và cần xem xét đến từng cá nhân mà không tính đến giới tính của họ theo kiểu định kiến giới.

Các nhà nữ quyền Mac xit cho rằng, bản thân chủ nghĩa tư bản là nguyên nhân của sự áp bức phụ nữ. Dưới chế độ phong kiến phụ nữ bị giam hãm trong gia đình, không được tham gia vào hoạt động xã hội. Chủ nghĩa tư bản đưa phụ nữ tham gia vào nền sản xuất chung của xã hội nhằm tận dụng nhân công rẻ mạt. Phụ nữ lao động trong các xí nghiệp và bắt đầu tham gia các diễn đàn và được học tập.

Trong xã hội có giai cấp, phụ nữ chịu sự áp bức và không được bình đẳng khi của cải vật chất sản xuất ra bởi một số đông, quyền hành lại nằm trong tay một số ít nam giới đầy quyền lực. Nếu muốn giải phóng phụ nữ, hệ thống tư bản chủ nghĩa phải được thay 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thế bằng một hệ thống xã hội, trong đó tư liệu sản xuất thuộc về mọi người. Mọi người đều có quyền bình đẳng trong việc làm, đồng lương, tư liệu sản xuất là của chung, phụ nữ được tự do về kinh tế như nam giới. Chủ nghĩa xã hội đã giải phóng phụ nữ mọi phương diện, đưa phụ nữ ra nền sản xuất xã hội chủ nghĩa [20, tr 152] 1.2 Những khái niệm công cụ * Khái niệm Giới Giới là một thuật ngữ Xã hội học bắt nguồn từ môn Nhân loại học nghiên cứu về vai trò, trách nhiệm và quyền lợi mà xã hội quy định cho nam và nữ, bao gồm việc phân chia lao động, các kiểu phân chia, các nguồn và lợi ích.

Giới đề cập đến các quy tắc tiêu chuẩn theo nhóm tập thể chứ không theo thực tế cá nhân. Vai trò giới được xác định theo văn hoá, không theo khía cạnh sinh vật học và có thể thay đổi theo thời gian, theo xã hội và các vùng địa lý khác nhau. Khi mới sinh ra chúng ta không có sẵn đặc tính giới. Những đặc tính giới chúng ta có được là do chúng ta học được từ gia đình, xã hội và nền văn hoá của chúng ta.

Giới không ám chỉ khái niệm nam giới hoặc phụ nữ với tư cách cá nhân và nói tới quan hệ xã hội giữa nam giới và phụ nữ (tính thay đổi). Quan hệ này thay đổi thời gian, theo hoàn cảnh kinh tế và xã hội. 43] Bình đẳng giới là việc nam, nữ có vị trí, vai trò ngang nhau, được tạo điều kiện và cơ hội phát huy năng lực của mình cho sự phát triển của cộng đồng, của gia đình và thụ hưởng như nhau về thành quả của sự phát triển đó. 45] Định kiến giới Định kiến giới là nhận thức, thái độ đánh giá thiên lệch, tiêu cực về đặc điểm, vị trí, vai trò và năng lực của nam hoặc nữ.46] 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Định kiến giới tạo nên tư tưởng “trọng nam khinh nữ”, kìm hãm sự phát triển của phụ nữ làm cho phụ nữ an phận, đồng thời cũng tạo nên áp lực đối với nam giới là trụ cột kiếm tiền chính trong gia đình.

* Khái niệm vai trò Theo J.Fighter, vai trò là sự phối hợp, tương tác qua lại của các khuôn mẫu được tập trung thành một nhiệm vụ xã hội. Theo Robertson, vai trò là một tập hợp các chuẩn mực, hành vi, nghĩa vụ và quyền lợi gắn với một vị thế nhất định. Vai trò giới bao gồm: vai trò sản xuất, vai trò tái sản xuất và vai trò cộng đồng. Vai trò giới là các công việc mà phụ nữ và nam giới thực hiện với tư cách là nam hay nữ.

Nam và nữ đều tham gia thực hiện cả 3 vai trò trên, tuy nhiên có sự khác biệt về tính chất và mức độ. Sự tham gia của nam và nữ không như nhau trong mọi công việc. Nếu như phụ nữ làm hầu hết công việc sinh đẻ, chăm sóc, nuôi dưỡng, nội trợ, tiếp phẩm (nhiều người coi đó là “thiên chức” của phụ nữ) thì nam giới không trông đợi làm việc đó, họ cho rằng mình trợ giúp phụ nữ mà thôi. Cơ hội và điều kiện thăng tiến của nam giới bao giờ cũng tốt hơn phụ nữ.

* Nữ cán bộ giảng dạy Khái niệm cán bộ giảng dạy được hiểu theo nghĩa là giảng viên. Giảng viên ĐHQGHN là cán bộ thuộc ngạch viên chức giảng dạy đại học, làm việc trong biên chế hoặc theo hợp đồng làm việc của ĐHQGHN [19, tr.2] Như vậy, nữ cán bộ giảng dạy là những người có đặc trưng giới tính là nữ, có trình độ học vấn, chuyên môn và tham gia giảng dạy đại học.