PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Việt Nam là một quốc gia có truyền thống bao dung và độ lượng, hòa hiếu và đoàn kết nên người Việt đã đón nhận những giá trị hòa hợp đại chúng, tinh thần từ bi hỷ xả, vô ngã vị tha, phá chấp lục hòa… của Phật giáo một cách tự nhiên để tạo nên cốt cách con người Việt Nam. Giá trị tư tưởng nhân ái, bao dung do Phật giáo đem lại đã hòa quyện với truyền thống văn hóa dân tộc trở thành di sản quý báu để lại cho hậu thế và được các thế hệ nối tiếp coi là hệ thống giá trị, chuẩn mực quy định hành vi ứng xử trong gia đình, cộng đồng và ngoài xã hội. Giáo dục của đạo Phật là giáo dục từ ban đầu khi khởi tâm niệm bất thiện, trước khi xảy ra điều tệ hại, khuyên mọi người tu nhân tích đức, hiểu biết nhân quả, tội phúc thì tự nhiên trở thành người tốt.
Vì vậy, người nào hiểu được nhân quả thì đời sống người đó được bình yên. Một người ác có thể trở thành người hiền, một người xấu xa hèn hạ có thể trở thành một người tốt1. Điều này dường như quan trọng hơn trong xã hội ngày nay, khi áp lực công việc cùng với những hệ quả của sự phát triển kinh tế ồ ạt ngày một gia tăng. Nhận thấy vai trò và tầm quan trọng của đạo Phật trong xã hội hiện đại, Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Ban Hoằng pháp Trung ương đã chủ trương đưa tư tưởng, đạo đức Phật giáo vào xã hôi, để góp phần giải quyết những tác động xấu lên nhân cách, lối sống và văn hóa của con người, nhất là giới trẻ.
Việc tổ chức các khóa tu nói chung, các khóa tu mùa hè nói riêng tạo điều kiện, khuyến khích, trợ giúp mỗi cá nhân tìm lại chính mình, để họ biết chăm sóc thân tâm và từ đó có hướng đi đúng đắn trong cuộc sống thực. Vì thế, những năm gần đây ngày càng có nhiều chùa tổ chức các khóa tu, trong đó có khóa tu mùa hè dành riêng cho đối tượng học sinh. Việc tổ chức những khóa tu mùa hè như vậy thật sự có ý nghĩa, hữu ích giúp thanh thiếu niên hình thành những phẩm chất nhân cách phù hợp với định hướng giáo dục đạo đức của gia đình, nhà trường và toàn xã hội. 1 Thiền Viện Trúc Lâm Viên Ngộ, Phan Rang - Ninh Thuận, Mùa Vu lan Báo hiếu - Phật lịch 2555 (2011) 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bên cạnh đó, việc tổ chức thành công các khóa tu mùa hè còn khiến cho các giá trị nhân văn trong giáo lý Phật giáo lan tỏa và ảnh hưởng mạnh mẽ đến thế hệ trẻ, giúp các em có những khoảng thời gian được thiền tịnh, tách khỏi gia đình, tách khỏi cuộc sống sôi động, náo nhiệt, tách khỏi sự chi phối của các phương tiện thông tin liên lạc hiện đại, sống chậm lại, để chiêm nghiệm, hoạch định cho bản thân mục đích sống, phấn đấu trong tương lai.
Chùa Ba Vàng là chùa thứ 2 tại Quảng Ninh sau thiền viện Trúc Lâm Yên Tử có chương trình khóa tu mùa hè dành cho nhiều đối tượng tham gia. Vào hè năm 2016 chương trình khóa tu mùa hè đầu tiên được tổ chức đã thu hút hơn 600 khóa sinh tham dự; chia thành 3 lần tương ứng với từng lứa tuổi: học sinh trung học; học sinh phổ thông trung học; sinh viên, thanh niên; số lượng khóa sinh tiếp tục tăng mạnh sau mỗi năm. Điều đó cho thấy sức lan tỏa, ảnh hưởng tích cực của chương trình đối với các bạn trẻ. Xuất phát từ thực tế đó, tác giả tiến hành nghiên cứu đánh giá ảnh hưởng của mô hình giáo dục Phật giáo cho đối tượng thanh thiếu niên dưới góc nhìn CTXH, nghiên cứu trường hợp tại chùa Ba Vàng, tỉnh Quảng Ninh.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu 2. Trên thế giới Trong quá trình tìm hiểu các nghiên cứu về Phật giáo và giáo dục Phật giáo trên thế giới chúng tôi tập trung chủ yếu tìm hiểu vấn đề này tại Ấn Độ - nơi được coi là cái nôi của Phật giáo, Thái Lan – quốc gia còn được gọi với cái tên là „„Đất nước của những chiếc áo cà sa“ và Bhutan – đất nước được mệnh danh là hạnh phúc nhất thế giới. Người dân Ấn Độ hầu hết đều theo Ấn giáo nên ở các trường tiểu học tại Ấn Độ, trong chương trình học có „giờ sinh hoạt chung‟. Thời gian cho giờ sinh hoạt này thường là nửa tiếng, đầu mỗi buổi sáng trước khi vào lớp học.
Cả thầy cô và học sinh toàn trường đều phải tham dự đông đủ tại hội trường chính. Tiếp theo là thời gian tĩnh tâm 5 phút, đứng yên lặng hít thở đều trong chánh niệm, sau đó là mục đọc báo. Mỗi ngày một học sinh, luân phiên nhau đọc một bài báo có nội dung về giáo dục đạo đức, thường là những bài về gương tốt của bạn bè cùng lứa tuổi (có một thầy hoặc cô phụ trách việc chọn bài để đọc). Sau đó, các em thảo luận về nội dung bài 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com báo đó, có một thầy hoặc cô (luân phiên nhau) điều khiển chương trình này.
Các thầy cô giáo chủ nhiệm các lớp có thể tham dự tự nguyện, nhưng không bắt buộc. Sau khi kết thúc tiết sinh hoạt, các em về lớp chuẩn bị cho tiết học đầu tiên. Hầu hết các thư viện trường tiểu học ở Ấn Độ có bộ sưu tập các truyện tranh trích ra từ các câu chuyện trong kinh Bổn sinh, truyện kể về chư Đại đệ tử Đức Phật và truyện về các triều đại vua, trong đó có các vua hộ trì Phật pháp. Nhà xuất bản India Book House đã chuyển hầu hết các câu chuyện trong số 547 câu chuyện về tiền thân Đức Phật (Jātaka) (tập thứ 10 của kinh Tiểu bộ) thành thể truyện tranh với các hình minh họa sinh động.
Mỗi tập là một hoặc hai câu chuyện ngắn trong đó các nhân vật là động vật (tiền thân của Đức Phật), chứa đựng ý nghĩa giáo dục về nhân quả nghiệp báo, về lòng từ, về công lý, trí tuệ thể hiện trong cách giải quyết vấn đề hợp lý mà ở lời nói đầu một số tập, người biên tập dùng các thuật ngữ Phật giáo như chánh kiến, chánh tư duy, chánh nghiệp… để giới thiệu sơ lược nội dung tập sách. Ngoài các “câu chuyện tiền thân”, một số vua hộ trì Phật pháp như A Dục, Bình Sa Vương, vua A Xà Thế và các Đại đệ tử Đức Phật như Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên, Vô Não… cũng được viết dưới dạng truyện tranh. Như vậy, cùng với các loại truyện tranh khác, “Jātaka Tales” được trẻ em Ấn Độ ưa thích. Các khóa thiền minh sát Vipassana dành cho trẻ em: Ở Ấn Độ, thiền quan niệm hơi thở và cảm thụ theo truyền thống Vipassana do ngài Goenka sáng lập và chủ trương được phổ biến rộng rãi trong xã hội như: nhà tù, trường học, một số các cơ quan nhà nước bên cạnh các trung tâm thiền cố định tổ chức liên tục các khóa tu.
Với trẻ em, các khóa thực hành thiền này là quán sát, chú tâm và ý thức vào hơi thở. Có khi ban giám hiệu trường đăng ký với trung tâm thiền gần trường và bố trí để các em đến thực hành tại trung tâm, cũng có trường chọn cách tổ chức ngay tại trường học và mời các chuyên gia từ trung tâm thiền về hướng dẫn. Với trẻ em cấp 1, 2 thì mỗi khóa thực hành kéo dài 2 ngày là phổ biến nhất. Cũng có những khóa thực hành thiền dành cho trẻ em đường phố, trẻ em khuyết tật nữa.
Một số nghiên cứu tiến hành với trẻ em thực hành thiền cho kết quả rằng, sau những khóa thực hành thiền thế này, các em tiến bộ vượt bậc các kỹ năng như chú ý tốt 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hơn, làm chủ cảm xúc tốt hơn, cảm nhận bản thân và cuộc sống nhanh nhạy và chính xác hơn và kết quả học tập tốt hơn so với lúc em chưa tham gia khóa thực hành thiền. Như vậy, thiền chú tâm hơi thở này hỗ trợ tích cực cho quá trình giáo dục, trong đó có giáo dục đạo đức. [27] Theo Nguyễn Văn Thông (Thượng Tọa Pháp Tông – Phó trưởng ban Trị sự tỉnh Thừa Thiên Huế)2 tại Thái Lan hiện nay đang tồn tại hai hệ thống giáo dục Phật giáo dành cho giới xuất gia và tại gia. Một là hệ giáo dục Phật học truyền thống, được tổ chức giảng dạy tại các chùa lớn có đông chư Tăng và đội ngũ giáo thọ sư (giáo viên Phật học) có trình độ đủ sức đảm đương; hai là hệ giáo dục Phật giáo cấp tiến, do các viện đại học, cao đẳng có mở chuyên khoa Phật học theo mô hình đại học Tây phương.
Theo các nhà nghiên cứu đánh giá thì ngôi chùa là một trong năm thành phần cơ cấu nên một làng ở Thái Lan, đó là: gia đình, họ hàng, dân tộc, chùa, trường học. Ở đây chùa và trường học quyết định bộ mặt của một làng và tình cảm của dân chúng đối với nhà chùa. Trên cơ sở đó Giáo hội Tăng già (Saṅgha) Thái Lan đã sớm đặt nền móng cho một hệ thống giáo dục Phật giáo trong cộng đồng xã hội không phân biệt giai cấp, chủng tộc được gọi là hệ thống giáo dục Phật giáo truyền thống. Hệ thống giáo dục Phật giáo truyền thống: Khác với hệ thống giáo dục Phật giáo hiện đại không phân biệt đối tượng giáo dục, hệ thống giáo dục Phật giáo truyền thống ngay từ đầu đã phân chia đối tượng giáo dục rất rõ ràng thành hai loại: Phật học dành cho người xuất gia (tỳ-kheo, sa-di, tu nữ) và Phật học dành cho cư sĩ tại gia (thiện nam tín nữ, thanh thiếu nhi).
Cụ thể như sau: Hệ thống giáo dục cho người xuất gia: Hệ thống giáo dục này có 2 chương trình: Nak Dham (Phật Pháp căn bản) và cổ ngữ Pâli. Cơ sở giảng dạy thường được đặt ở các chùa lớn, có đội ngũ giáo thọ sư có trình độ và năng lực giảng dạy và có cơ sở vật chất đáp ứng yêu cầu (phòng học, giáo tài.); Phật Pháp căn bản (Nak Dham): 3 lớp (Nak Dham ti; Nak Dham thô; Nak Dham ek), thường đào tạo từ 2-3 năm, mỗi lớp học khoảng 6 tháng. Nội dung học được chia thành ba trình độ: sơ cấp, trung cấp và cao cấp với 4 môn học như sau: Tập viết luận văn; Phật pháp thường thức; Lịch sử Đức Phật và 2 Nguyễn Văn Thông, Từ kinh nghiệm của giáo dục Phật giáo tại Thái Lan, http://chuaxaloi.vn/thong- tin/tq13-tu-kinh-nghiem-cua-giao-duc-phat-giao-thai-lan/733.html 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.