MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Quyền lực và cấu trúc quyền lực là những khái niệm cơ bản của xã hội học, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế, thì sự lan tỏa và sức ảnh hưởng của các khái niệm này trong các lĩnh vực ngày càng mạnh mẽ, rõ ràng và sâu rộng hơn, không chỉ đơn thuần thể hiện trong lĩnh vực chính trị mà quyền lực còn có mặt trong tất cả các mối quan hệ giữa người với người, trong các lĩnh vực và trong tất cả các nhóm, tổ chức, cộng đồng, hệ thống xã hội. Trong nghiên cứu của mình Michel Foucault viết rằng: “Sự có mặt khắp nơi của quyền lực không phải là bởi vì nó có đặc quyền củng cố mọi thứ dưới sự thống nhất vững chắc của nó, mà bởi vì nó được sinh ra tiếp nối, ở mỗi một điểm, hoặc hơn thế là ở mỗi một mối quan hệ từ điểm này đến điểm kia. Quyền lực là ở mọi nơi; không phải bởi vì nó bao gồm mọi thứ, mà bởi vì nó đến từ mọi nơi.” [Pertti Alasuutari, 2010, pp.
403] Với quan điểm như vậy có thể nghiên cứu quyền lực ở tất cả các lĩnh vực trong đó có cả trong các lĩnh vực giáo dục thông qua một số hoạt động đặc trưng của các nhóm học sinh, sinh viên, trong đó có hoạt động nhóm học tập. Nhóm học tập là một trong những phương pháp tối ưu trong quá trình học tập của sinh viên tại các trường đại học, nhằm giúp sinh viên phát triển toàn diện về cả kiến thức trên trường, lớp và các kỹ năng trong quá trình làm việc nhóm. Tuy nhiên trên thực tế không phải nhóm học tập nào của sinh viên cũng hoạt động có hiệu quả và chất lượng. Đặc biệt là không phải thành viên nào của nhóm học tập cũng phát huy được năng lực, không phải thành viên nào của nhóm cũng tích cực, chủ động học tập đóng góp cho nhóm với rất 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiều các lý do khác nhau khiến nhóm học tập trở thành gánh nặng cho một hoặc hơn một thành viên tích cực của nhóm trong khi các thành viên khác có thể lợi dụng nhóm để lảng tránh các trách nhiệm và không làm tròn nhiệm vụ.
Điều này gây ra tình trạng bất công trong đào tạo và đồng thời tạo ra nhiều thói quen xấu ở không ít sinh viên 1. Việc nghiên cứu cấu trúc quyền lực và những vấn đề liên quan quyền lực trong nhóm học tập sẽ giúp phát hiện ra vấn đề cần giải quyết để nâng cao hiệu quả phương pháp giảng dạy tích cực dựa vào nhóm học tập của sinh viên. Đồng thời có thể gợi ý một số sáng kiến để sinh viên có thể tham khảo nhằm thay đổi thái độ và hành vi trong nhóm học tập vì lợi ích chung của cả nhóm và lớp học. Vì vậy, trong nghiên cứu này, tác giả chọn đề tài “Cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập của sinh viên (Nghiên cứu trường hợp trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội)” nhằm góp phần làm sáng tỏ khái niệm cấu trúc quyền lực trong một lĩnh vực hoạt động có thể nói là tương đối thuần nhất do không bị lợi ích vật chất trực tiếp chi phối.
Đó là hoạt động học tập của sinh viên trong môi trường giáo dục – đào tạo với các chủ thể tham gia quan hệ quyền lực là sinh viên, từ đó nhằm phát hiện ra các hình thức và cơ chế hoạt động của cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập của sinh viên, sự tác động và gây ảnh hưởng của quyền lực đối với kết quả học tập của các thành viên trong nhóm. Nghiên cứu cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập của sinh viên để có thể phần nào giúp hiểu rõ cấu trúc quyền lực trong các nhóm xã hội khác. Đồng thời nghiên cứu về cấu trúc quyền lực của nhóm học tập của sinh viên có thể giúp gợi ra những biện 1 Hoàng Thị Huệ An, Một vài kinh nghiệm tổ chức hoạt độna học tập theo nhóm trong giảng dạy hóa học tại đại học Nha Trang, Diễn đàn đổi mới phương pháp giáo dục và đào tạo, Phòng đảm bảo chất lượng và thanh tra, Đại học Nha Trang, <http://www.vn/dbclkt/vi- vn/di%E1%BB%85n%C4%91%C3%A 0n%C4%91%E1%BB%95im%E1%BB%9Bippgd%C4%91g/b%C3 %A0ivi%E1%BA%BFtt%E1%BB%ABc%C3%A1c%C4%91%C6%A 1nv%E1%BB%8B/ khoac%C3%B4ng ngh%E1%BB%87th%E1%BB%B1cph%E1%BA%A9m. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp thúc đẩy việc sử dụng nhóm học tập như là một trong phương pháp giáo dục tích cực nhằm phát huy quyền lực và trách nhiệm của từng thành viên đối với nhóm học tập, qua đó các sinh viên học được kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng tham gia các quan hệ và cấu trúc quyền lực trong xã hội.
Từ góc độ lý luận, nghiên cứu cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập của sinh viên là một trường hợp nghiên cứu để làm rõ cơ chế xuất hiện, vận hành của quyền lực của nhóm trong môi trường giáo dục – đào tạo. Nghiên cứu này sẽ một mặt vận dụng lý thuyết quyền lực đồng thời bổ sung kiến thức cho các nghiên cứu về quyền lực trong các loại nhóm khác, môi trường khác. Từ góc độ thực tiễn, nghiên cứu quyền lực và cấu trúc của nó với các nguyên nhân, yếu tố tác động tới sự xuất hiện, vận hành, biến đổi của nó trong nhóm học tập của sinh viên là rất quan trọng và cần thiết trong quá trình các trường đại học đang đổi mới giáo dục – đào tạo, sinh viên được học tập theo nhóm thường xuyên và nhóm học tập trở thành một cách thức tổ chức giảng dạy, một phương pháp dạy học tích cực được các thầy cô giáo và sinh viên tích cực áp dụng. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 2.
Ý nghĩa khoa học - Nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học nhất định thể hiện trong việc làm sáng tỏ một số vấn đề lý thuyết về quyền lực và cấu trúc quyền lực qua khảo sát cấu trúc xã hội của nhóm sinh viên đại học. Đề tài góp phần bổ sung thêm nguồn tài liệu khoa học phục vụ cho các hoạt động nghiên cứu của khoa và trường về lý thuyết, cụ thể là thuyết cấu trúc quyền lực của Michel Foucault và thuyết trao đổi xã hội về quyền lực của Peter Blau. - Bổ sung và cung cấp những số liệu cần thiết về thực trạng cấu trúc quyền lực trong các hoạt động học tập nhóm của sinh viên, từ đó tạo cơ sở cho các nghiên cứu khác chuyên sâu và quy mô hơn về cấu trúc quyền lực 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong trường với các hoạt động học tập nhóm nói riêng và cấu trúc quyền lực trong xã hội nói chung. Ý nghĩa thực tiễn - Từ kết quả khảo sát, đề tài có thể gợi ra một số biện pháp nhằm tạo động lực thúc đẩy chất lượng của các hoạt động học tập nhóm trong sinh viên.
- Gợi ra suy nghĩ cải tiến cách áp dụng phương pháp dạy học theo nhóm học tập trong trường đại học, nhằm nâng cao hiệu quả và chất lượng hoạt động của nhóm học tập của sinh viên. Mục đích nghiên cứu - Tìm hiểu các hình thức của cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập của sinh viên. - Phân tích các yếu tố tác động đến sự hình thành, vận động, biến đổi cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập của sinh viên. - Làm rõ sự ảnh hưởng của cấu trúc quyền lực đối với kết quả học tập của các thành viên trong nhóm.
- Đưa ra những biện pháp nhằm góp phần xây dựng cấu trúc quyền lực hợp lý để nâng cao hiệu quả, chất lượng hoạt động của nhóm học tập của sinh viên trong trường đại học. Đối tƣợng, khách thể, phạm vi nghiên cứu 4. Đối tƣợng nghiên cứu - Cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập của sinh viên trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc Gia, Hà Nội. Khách thể nghiên cứu - Nhóm học tập của sinh viên trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học quốc gia, Hà Nội.
Phạm vi nghiên cứu 4. Phạm vi không gian 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với phạm vi nghiên cứu luận văn thạc sỹ, tác giả không kỳ vọng có thể nghiên cứu khái quát phạm vi rộng trong toàn trường, vì thế nghiên cứu sẽ chọn ra một khoa cụ thể trong trường để nghiên cứu trường hợp cụ thể là khoa Xã hội học, trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học quốc gia Hà Nội. Phạm vi thời gian - Từ tháng 3 năm 2013 và đến tháng 12 năm 2013. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu 5.
Câu hỏi nghiên cứu - Các hình thức cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập sinh viên là gì? - Có những yếu tố nào tác động đến sự hình thành cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập? - Cấu trúc quyền lực phân bổ như thế nào trong nhóm học tập của sinh viên? - Điều gì ảnh hưởng và ảnh hưởng như thế nào đến cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập của sinh viên? - Cần những có giải pháp như thế nào nhằm tăng cười hiệu quả học tập nhóm của sinh viên? 5. Giả thuyết nghiên cứu - Nhóm học tập của sinh viên có cấu trúc quyền lực thuộc hai loại là loại cấu trúc quyền lực cân bằng, bình đẳng và loại cấu bất cân bằng và bất bình đẳng. Cả hai loại cấu trúc này đều có thể bộc lộ dưới hai thức công khai chính thức và không công khai/phi chính thức. - Cấu trúc quyền lực trong nhóm được hình thành chủ yếu dựa trên năng lực học tập của các thành viên trong nhóm và các kỹ năng làm việc nhóm.
- Trong các nhóm học tập chính thức cấu trúc quyền lực chủ yếu tập trung vào nhóm trưởng. Các thành viên trong nhóm ít có vai trò quyền lực. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tuy nhiên, đối với các nhóm học tập phi chính thức cấu trúc quyền lực phân chia đều cho các thành viên trong nhóm và quyền lực của nhóm trưởng có phần giảm sút hơn. - Cấu trúc quyền lực trong nhóm chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố trong đó nổi bật nhất là tác động của giáo viên và đặc điểm cá nhân của sinh viên.
Phƣơng pháp nghiên cứu 6. Phƣơng pháp tổng quan tài liệu liên quan đến đề tài Phân tích tài liệu thứ cấp: thu thập và phân tích tổng quan các tài liệu hiện liên quan tới đề tài nghiên cứu (lý thuyết về quyền lực và cấu trúc quyền lực, các tiêu chí đánh giá quyền lực và cấu trúc quyền lực tại Việt Nam và trên thế giới).