Biến Đổi Sinh Kế Của Người Tày Ở Biên Giới Tỉnh Lạng Sơn Từ Đổi Mới 1986 Đến Nay

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh biến đổi sinh kế của người tày ở biên giới tỉnh lạng sơn từ đổi mới 1986 đến nay nghiên cứu, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Phạm Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Sỹ Giáo
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Biến Đổi Sinh Kế Của Người Tày Ở Biên Giới Tỉnh Lạng Sơn Từ Đổi Mới (1986) Đến Nay (Nghiên cứu trường hợp thôn Bản Thẩu, xã Tân Thanh, huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.1.1. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.1.2. Nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.2. Cơ sở lý luận và Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.2. Một số khái niệm cơ bản
• 1.2.2.1. Khái niệm sinh kế
• 1.2.2.2. Một số khái niệm khác
• 1.2.3. Hướng tiếp cận Lý thuyết
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: SINH KẾ TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI TÀY Ở XÃ TÂN THANH
• 2.1. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu - xã Tân Thanh
• 2.1.1. Địa lý tự nhiên
• 2.1.2. Tình hình kinh tế - xã hội
• 2.1.3. Dân cư, dân tộc
• 2.1.4. Người Tày ở xã Tân Thanh
• 2.2. Các thành phần của sinh kế truyền thống
• 2.2.1. Nghề thủ công
• 2.2.2. Kinh tế tự nhiên
• 2.2.3. Chợ phiên và trao đổi
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: BIẾN ĐỔI TRONG PHƯƠNG THỨC MƯU SINH CỦA NGƯỜI TÀY Ở TÂN THANH TỪ ĐỔI MỚI (NĂM 1986) ĐẾN NAY
• 3.1. Sự chuyển đổi sinh kế truyền thống
• 3.1.1. Trong trồng trọt
• 3.1.2. Trong chăn nuôi
• 3.2. Sinh kế từ rừng
• 3.3. Các hình thức sinh kế mới
• 3.3.1. Lao động làm thuê
• 3.3.2. Buôn bán, dịch vụ
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN BIẾN ĐỔI SINH KẾ CỦA NGƯỜI TÀY Ở XÃ TÂN THANH
• 4.1. Những yếu tố tác động
• 4.1.1. Tác động của yếu tố Chính sách
• 4.1.2. Mở cửa biên giới và bình thường hóa quan hệ Việt - Trung
• 4.1.3. Sự thành lập Khu kinh tế cửa khẩu Tân Thanh
• 4.1.4. Chương trình phát triển vùng biên của Trung Quốc - chiến lược “Hưng biên phú dân”
• 4.2. Tác động của biến đổi sinh kế tới đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội của người Tày ở Tân Thanh
• 4.2.1. Đời sống kinh tế
• 4.2.2. Đời sống xã hội
• 4.2.3. Những vấn đề đặt ra
• 4.2.3.1. Đất đai và sinh kế bền vững
• 4.2.3.2. Vấn đề gìn giữ văn hóa truyền thống
• 4.2.3.3. Những bất ổn, rủi ro và bất bình đẳng
• 4.2.3.4. Phát triển kinh tế gắn với đảm bảo an ninh biên giới
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về biến đổi sinh kế của người Tày từ 1986 đến nay

Biến đổi sinh kế của người Tày ở biên giới tỉnh Lạng Sơn từ năm 1986 đến nay là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu văn hóa và kinh tế. Đề tài này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự thay đổi trong phương thức mưu sinh của người Tày mà còn phản ánh những tác động của chính sách phát triển kinh tế và văn hóa. Nghiên cứu này tập trung vào thôn Bản Thẩu, xã Tân Thanh, huyện Văn Lãng, nơi có sự giao thoa văn hóa và kinh tế giữa hai quốc gia.

1.1. Đặc điểm sinh kế truyền thống của người Tày

Sinh kế truyền thống của người Tày chủ yếu dựa vào nông nghiệp, chăn nuôi và các hoạt động thủ công. Những phương thức này không chỉ đảm bảo cuộc sống mà còn phản ánh văn hóa và phong tục tập quán của họ. Các hoạt động này thường gắn liền với các lễ hội và nghi thức truyền thống, tạo nên sự kết nối giữa con người và thiên nhiên.

1.2. Tác động của Đổi mới đến sinh kế người Tày

Chính sách Đổi mới từ năm 1986 đã tạo ra nhiều cơ hội và thách thức cho người Tày. Sự mở cửa kinh tế đã giúp họ tiếp cận với các nguồn lực mới, nhưng cũng dẫn đến sự thay đổi trong cách thức sản xuất và tiêu thụ. Nhiều hộ gia đình đã chuyển từ sản xuất tự cung tự cấp sang kinh doanh và dịch vụ, tạo ra sự đa dạng trong sinh kế.

II. Những thách thức trong biến đổi sinh kế của người Tày

Mặc dù có nhiều cơ hội từ chính sách Đổi mới, người Tày vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì và phát triển sinh kế. Những vấn đề như biến đổi khí hậu, áp lực từ thị trường và sự thay đổi trong văn hóa xã hội đang ảnh hưởng đến đời sống của họ.

2.1. Biến đổi khí hậu và tác động đến sinh kế

Biến đổi khí hậu đã gây ra nhiều khó khăn cho người Tày trong việc sản xuất nông nghiệp. Thời tiết thất thường, hạn hán và lũ lụt đã làm giảm năng suất cây trồng, ảnh hưởng đến nguồn thu nhập chính của họ.

2.2. Áp lực từ thị trường và sự thay đổi văn hóa

Sự gia tăng cạnh tranh từ các sản phẩm bên ngoài đã tạo ra áp lực lớn cho người Tày trong việc duy trì sản phẩm truyền thống. Đồng thời, sự du nhập văn hóa từ bên ngoài cũng làm thay đổi thói quen tiêu dùng và lối sống của họ.

III. Phương pháp nghiên cứu biến đổi sinh kế của người Tày

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp định tính và định lượng để thu thập dữ liệu về sinh kế của người Tày. Các cuộc phỏng vấn sâu và khảo sát thực địa đã được thực hiện để hiểu rõ hơn về những thay đổi trong sinh kế của họ.

3.1. Phương pháp phỏng vấn sâu

Phỏng vấn sâu với các hộ gia đình người Tày đã giúp thu thập thông tin chi tiết về các phương thức mưu sinh, những thay đổi trong thói quen sản xuất và tiêu dùng. Phương pháp này cho phép hiểu rõ hơn về quan điểm và trải nghiệm của người dân.

3.2. Khảo sát thực địa và phân tích dữ liệu

Khảo sát thực địa được thực hiện để thu thập dữ liệu về tình hình kinh tế, xã hội và văn hóa của người Tày. Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để đưa ra những nhận định và kết luận về biến đổi sinh kế.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu sinh kế người Tày

Kết quả nghiên cứu về biến đổi sinh kế của người Tày có thể được áp dụng trong việc xây dựng các chính sách phát triển bền vững. Những giải pháp được đề xuất sẽ giúp ổn định đời sống và bảo tồn văn hóa của người Tày.

4.1. Giải pháp phát triển bền vững cho người Tày

Các giải pháp phát triển bền vững cần tập trung vào việc nâng cao năng lực sản xuất, bảo tồn văn hóa và tạo ra các cơ hội việc làm mới cho người Tày. Điều này sẽ giúp họ thích ứng với những thay đổi trong môi trường và thị trường.

4.2. Vai trò của chính sách phát triển trong việc hỗ trợ người Tày

Chính sách phát triển cần chú trọng đến việc hỗ trợ người Tày trong việc tiếp cận các nguồn lực và công nghệ mới. Điều này sẽ giúp họ cải thiện sinh kế và nâng cao chất lượng cuộc sống.

V. Kết luận và tương lai của sinh kế người Tày

Nghiên cứu về biến đổi sinh kế của người Tày ở biên giới tỉnh Lạng Sơn từ Đổi mới đến nay cho thấy sự thay đổi mạnh mẽ trong phương thức mưu sinh của họ. Tương lai của sinh kế người Tày phụ thuộc vào khả năng thích ứng với những thay đổi trong môi trường và xã hội.

5.1. Tương lai của sinh kế người Tày

Tương lai của sinh kế người Tày sẽ phụ thuộc vào việc họ có thể duy trì được các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại hóa. Sự kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa sẽ là chìa khóa cho sự phát triển bền vững.

5.2. Những khuyến nghị cho nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá tác động của các chính sách phát triển đến sinh kế của người Tày. Điều này sẽ giúp đưa ra những giải pháp hiệu quả hơn trong việc hỗ trợ cộng đồng này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình Đổi mới đất nước từ năm 1986 đã mang lại những chuyển biến mang tính bước ngoặt đối với sự phát triển kinh tế - xã hội tại các vùng biên cương phía Bắc Việt Nam. Tại xã Tân Thanh, huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn – vùng đất biên viễn có diện tích tự nhiên 2.725,21 ha cùng đường biên giới quốc gia dài 8 km tiếp giáp với tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc – đời sống của cộng đồng các dân tộc thiểu số đã có những đổi thay căn bản. Trong đó, thôn Bản Thẩu với tổng diện tích 453,33 ha, bao gồm 86 hộ gia đình và 431 nhân khẩu (người Tày chiếm trên 90% dân số), là địa bàn điển hình chịu tác động trực tiếp từ quá trình hội nhập và đô thị hóa vùng biên. Đề tài tập trung nghiên cứu biến đổi phương thức mưu sinh của người Tày tại thôn Bản Thẩu từ mốc lịch sử 1986 đến năm 2012. Vấn đề nghiên cứu then chốt là quá trình chuyển dịch từ nền kinh tế nông nghiệp cổ truyền tự cung tự cấp sang cơ cấu sinh kế đa dạng hóa, kết hợp giữa nông nghiệp hàng hóa với kinh tế thương mại - dịch vụ cửa khẩu. Mục tiêu cụ thể của luận văn là tái hiện bức tranh sinh kế truyền thống, nhận diện các nguồn sinh kế mới xuất hiện, phân tích các động lực thúc đẩy và đánh giá toàn diện hệ quả kinh tế - văn hóa - xã hội. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống luận cứ khoa học thực chứng: tốc độ tăng trưởng kinh tế xã Tân Thanh giai đoạn 2005 - 2010 đạt bình quân 8,75%/năm, giá trị sản xuất năm 2010 đạt 51,84 tỷ đồng với tỷ trọng công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp chiếm 26% (tương đương 13,48 tỷ đồng) và dịch vụ đạt 24% (tương đương 14 tỷ đồng). Những dữ liệu này đóng vai trò quan trọng trong việc hoạch định chính sách giảm nghèo bền vững và củng cố thế trận an ninh quốc phòng nơi phên dậu Tổ quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn quán triệt sâu sắc nguyên lý duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, coi phương thức sản xuất vật chất là nền tảng quyết định toàn bộ cấu trúc và sự vận động của đời sống xã hội. Trên cơ sở đó, nghiên cứu vận dụng Khung sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Anh (DFID, 2003) làm trục phân tích chủ đạo, tích hợp với lý thuyết tiếp cận quyền sinh kế của Amartya Sen và quan điểm sinh kế thích ứng của Robert Chambers, Gordon Conway. Mô hình nghiên cứu khảo sát chi tiết 5 nguồn vốn sinh kế:

• Vốn tự nhiên: Phân tích 1.704,61 ha đất nông nghiệp và 1.528,67 ha đất rừng (chiếm tỷ lệ che phủ 56,20%), nhấn mạnh sự biến động quỹ đất do phát triển hạ tầng cửa khẩu.
• Vốn con người: Đánh giá thể lực, trình độ văn hóa và kỹ năng nghề nghiệp của 2.591 người trong độ tuổi lao động (chiếm 52,95% dân số toàn xã).
• Vốn xã hội: Mạng lưới họ hàng Hoàng, Chu, Nông, Lành, thiết chế bản làng truyền thống và các quan hệ giao thương xuyên biên giới.
• Vốn vật chất: Cơ sở hạ tầng gồm hệ thống mương phai thủy lợi, mạng lưới giao thông liên thôn, điện lưới quốc gia từ trạm 110/35KV Nhị Thanh và chợ cửa khẩu Tân Thanh.
• Vốn tài chính: Các dòng lưu chuyển tiền tệ từ buôn bán, bốc vác cửu vạn, tiền đền bù đất đai và tín dụng chính sách.

Các khái niệm nòng cốt gồm: sinh kế, biến đổi sinh kế tộc người, không gian vùng biên giới, kinh tế cửa khẩu và sinh kế bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa phân tích tư liệu thứ cấp và phương pháp điền dã Dân tộc học chuyên sâu. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo phát triển kinh tế - xã hội của Ủy ban nhân dân huyện Văn Lãng và Ủy ban nhân dân xã Tân Thanh giai đoạn 1986 - 2011. Nguồn tư liệu sơ cấp được tạo lập qua 2 đợt khảo sát thực địa toàn diện tại thôn Bản Thẩu trong các năm 2011 và 2012 với cỡ mẫu khảo sát trực tiếp là toàn bộ 86 hộ dân (431 nhân khẩu). Phương pháp chọn mẫu điển cứu mục đích được áp dụng vì Bản Thẩu là địa bàn giáp biên duy nhất tại xã tập trung hơn 90% đồng bào Tày và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ Khu kinh tế cửa khẩu. Tác giả tiến hành quan sát tham gia vào các hoạt động canh tác nông nghiệp, chợ phiên và khu vực bốc dỡ hàng hóa cửa khẩu. Phương pháp phỏng vấn sâu cá nhân được thực hiện với hơn 30 đối tượng then chốt gồm lãnh đạo xã, cán bộ khuyến nông, già làng, trưởng bản và chủ các hộ gia đình; kết hợp 4 cuộc thảo luận nhóm tập trung đại diện cho các nhóm ngành nghề. Phương pháp so sánh lịch sử - hồi cố giúp đối chiếu rõ nét bức tranh kinh tế hộ gia đình trước năm 1986 và thời điểm năm 2012, nâng cao tính khách quan và chuẩn xác cho công trình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Công trình luận văn đã rút ra 4 phát hiện quan trọng có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc:

Thứ nhất, có sự chuyển đổi cơ cấu mạnh mẽ trong sinh kế nông nghiệp truyền thống. Hoạt động trồng trọt chuyển từ tự cấp sang sản xuất hàng hóa giá trị cao. Diện tích gieo trồng toàn xã năm 2011 đạt 153 ha, trong đó lúa nước đạt 115 ha (sản lượng 482 tấn), ngô đạt 27 ha; đồng thời mở rộng diện tích các loại cây ăn quả đặc sản gồm hồng không hạt Bảo Lâm và mận tam hoa ghép cành đào Mẫu Sơn, mang lại hiệu quả kinh tế gấp 3 đến 4 lần so với canh tác lúa truyền thống.

Thứ hai, chuyển dịch cơ cấu kinh tế toàn xã diễn ra nhanh chóng theo hướng giảm tỷ trọng nông nghiệp, gia tăng công nghiệp và thương mại - dịch vụ. Tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 8,75%/năm trong giai đoạn 2005 - 2010; tổng giá trị sản xuất năm 2010 đạt 51,84 tỷ đồng, nâng thu nhập bình quân đầu người lên 10,50 triệu đồng/năm. Trong đó, công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp đạt 13,48 tỷ đồng (chiếm 26%) và thương mại dịch vụ đạt 14 tỷ đồng (chiếm 24%).

Thứ ba, sự bùng nổ của các hình thức sinh kế phi nông nghiệp mới. Hơn 70% hộ gia đình người Tày tại Bản Thẩu có lao động tham gia vào các chuỗi dịch vụ cửa khẩu như bốc vác, cửu vạn hàng nông sản xuất nhập khẩu, kinh doanh ki-ốt chợ Tân Thanh, dịch vụ nhà trọ, vận tải xe máy và lao động làm thuê xuyên biên giới tại thị trấn Pò Chài.

Thứ tư, nguồn vốn tự nhiên suy giảm về quy mô diện tích đất canh tác nhưng giá trị đất đai tăng vọt, trong khi 1.528,67 ha đất rừng (chiếm 56,20% diện tích tự nhiên, gồm 1.011,77 ha rừng sản xuất và 516,90 ha rừng phòng hộ) được chuyển hóa từ khai thác tự do sang mô hình bảo vệ, khoanh nuôi tái sinh 87,50 ha.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của sự chuyển đổi bắt nguồn từ tác động cộng hưởng của các chính sách vĩ mô: đường lối Đổi mới năm 1986, hiệp định bình thường hóa quan hệ Việt - Trung năm 1991, quyết định thành lập Khu kinh tế cửa khẩu Tân Thanh và sức hút thương mại từ chiến lược Hưng biên phú dân phía nước bạn. Về mặt phân tích định lượng, các phát hiện nghiên cứu được minh họa trực quan qua biểu đồ cơ cấu giá trị sản xuất (nông nghiệp 50%, công nghiệp 26%, dịch vụ 24%) và bảng so sánh cơ cấu thu nhập hộ gia đình. Minh chứng rõ nét là trường hợp hộ ông Hoàng Văn Điền: năm 1987 thu nhập 100% từ cấy lúa và chăn nuôi, nhưng đến năm 2011 nguồn thu từ dịch vụ và cửu vạn đã chiếm trên 65% tổng thu nhập gia đình. Kết quả này phản ánh tính năng động và khả năng thích ứng cao của người Tày, phù hợp với các luận điểm của Robert Chambers và Koos Neefjes về năng lực phục hồi sinh kế. Tuy nhiên, sự phụ thuộc quá lớn vào xuất nhập khẩu tiểu ngạch và thiếu hụt kỹ năng lao động công nghiệp đang tạo ra những rủi ro dễ bị tổn thương trước các biến động chính sách biên mậu.

Đề xuất và khuyến nghị

Trên cơ sở phân tích thực trạng và các bài học kinh nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm khuyến nghị mang tính hành động:

Thứ nhất, đẩy mạnh tái cơ cấu sản xuất nông - lâm nghiệp theo hướng chuỗi giá trị hàng hóa đặc sản. Ủy ban nhân dân xã Tân Thanh chủ trì phối hợp cùng Trạm Khuyến nông huyện Văn Lãng quy hoạch vùng chuyên canh 1.011,77 ha rừng sản xuất, mở rộng diện tích thâm canh hồng không hạt Bảo Lâm và mận tam hoa chất lượng cao, đặt mục tiêu nâng tỷ trọng giá trị cây ăn quả đạt 45% tổng giá trị nông nghiệp trước năm 2020.

Thứ hai, tổ chức đào tạo nghề và chuẩn hóa kỹ năng cho lực lượng lao động phi nông nghiệp. Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện Văn Lãng phối hợp với các trung tâm dạy nghề mở các lớp đào tạo tiếng Trung giao tiếp, tin học ứng dụng, lái xe nâng và quản trị bán hàng, hướng tới mục tiêu 65% lao động phi nông nghiệp tại thôn Bản Thẩu được cấp chứng chỉ nghề vào năm 2022.

Thứ ba, hoàn thiện chính sách an sinh xã hội và quản lý lao động xuyên biên giới. Ban Quản lý Khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng - Lạng Sơn cùng Đồn Biên phòng Tân Thanh xây dựng cơ chế quản lý thẻ lao động biên giới, bảo hiểm y tế và hỗ trợ pháp lý cho 100% cư dân tham gia bốc vác, cửu vạn và làm thuê qua biên giới trước năm 2023.

Thứ tư, bảo tồn di sản văn hóa truyền thống người Tày gắn kết với phát triển du lịch biên giới. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn phối hợp với chính quyền cơ sở phục dựng kiến trúc nhà sàn, duy trì các câu lạc bộ hát Sli, Lượn, biểu diễn Then và ẩm thực truyền thống tại Bản Thẩu, kết nối tour tuyến với quần thể danh thắng chùa Phật Quang Sơn nhằm đa dạng hóa nguồn thu nhập du lịch cộng đồng đến năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao đối với 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan lập chính sách: Các cán bộ thuộc Ủy ban Dân tộc, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Sở Kế hoạch và Đầu tư các tỉnh biên giới phía Bắc ứng dụng luận văn làm cơ sở thực chứng để xây dựng chính sách đất đai, an sinh xã hội và mô hình chuyển dịch cơ cấu kinh tế khu vực cửa khẩu.
2. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên: Các nhà nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Dân tộc học, Nhân học, Xã hội học và Lịch sử sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điền dã và ứng dụng Khung sinh kế bền vững DFID vào nghiên cứu tộc người.
3. Ban quản lý khu kinh tế và tổ chức phát triển: Ban quản lý các khu kinh tế cửa khẩu toàn quốc cùng các tổ chức phi chính phủ nghiên cứu trường hợp Bản Thẩu để xây dựng các chương trình đào tạo nghề, giảm nghèo đa chiều và hỗ trợ sinh kế dễ bị tổn thương.
4. Doanh nghiệp thương mại và cộng đồng cư dân bản địa: Các hợp tác xã nông nghiệp, doanh nghiệp logistics và cư dân vùng biên tham khảo để nhận diện cơ hội kinh doanh, tối ưu hóa các nguồn vốn tự nhiên, xã hội và tài chính trong phát triển kinh tế gia đình.

Câu hỏi thường gặp

Sinh kế truyền thống của người Tày ở Tân Thanh có những nét đặc trưng nào? Trước năm 1986, phương thức mưu sinh của người Tày mang tính tự cấp tự túc dựa trên canh tác lúa nước 2 vụ tại các thung lũng, làm nương rẫy trồng ngô sắn, dệt vải chàm, chăn nuôi trâu bò phục vụ sức kéo và khai thác lâm thổ sản từ 1.439,17 ha rừng tự nhiên.

Việc thành lập Khu kinh tế cửa khẩu Tân Thanh đã làm thay đổi sinh kế địa phương ra sao? Cửa khẩu thúc đẩy kinh tế xã tăng trưởng bình quân 8,75%/năm, đưa giá trị sản xuất năm 2010 đạt 51,84 tỷ đồng và thu nhập bình quân đầu người đạt 10,50 triệu đồng. Cư dân nhanh chóng chuyển đổi sang các ngành nghề phi nông nghiệp như bốc vác, dịch vụ lưu trú, vận tải và giao thương tiểu ngạch.

Cộng đồng người Tày tại thôn Bản Thẩu đối mặt với những khó khăn sinh kế nào? Người dân phải đối mặt với tình trạng diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp do đô thị hóa, thu nhập từ dịch vụ cửa khẩu bấp bênh do phụ thuộc chính sách biên mậu, mặt bằng trình độ chuyên môn thấp và thách thức bảo tồn tiếng nói, nếp nhà sàn truyền thống.

Nguồn vốn xã hội có vai trò như thế nào đối với quá trình mưu sinh của người Tày? Vốn xã hội thể hiện qua các mối quan hệ dòng tộc họ Hoàng, Chu, Nông và tình làng nghĩa xóm bền chặt, là kênh tương trợ tài chính, trao đổi kinh nghiệm sản xuất, giới thiệu việc làm bốc xếp cửa khẩu và bảo lãnh lao động làm thuê sang thị trấn Pò Chài.

Vì sao tác giả lựa chọn thôn Bản Thẩu làm địa bàn nghiên cứu điển cứu? Bản Thẩu có vị trí giáp ranh đường biên dài 8 km, diện tích 453,33 ha với 86 hộ dân mà người Tày chiếm trên 90%. Đây là địa bàn phản ánh tập trung và rõ nét nhất mọi biến chuyển sinh kế dưới tác động trực tiếp của Khu kinh tế cửa khẩu Tân Thanh.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ bức tranh biến đổi sinh kế toàn diện của người Tày tại vùng biên giới Lạng Sơn từ mốc Đổi mới năm 1986 đến năm 2012.
• Ứng dụng thành công Khung sinh kế bền vững DFID để phân tích sự tương tác giữa 5 nguồn vốn và sự thích ứng năng động của cộng đồng người Tày ở Bản Thẩu.
• Khẳng định các bước tiến kinh tế vượt bậc với tốc độ tăng trưởng 8,75%/năm, giá trị sản xuất đạt 51,84 tỷ đồng năm 2010, mở ra các hướng mưu sinh phi nông nghiệp đầy tiềm năng.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi nhằm giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa phát triển kinh tế cửa khẩu, bảo vệ 1.528,67 ha rừng và bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người.
• Định hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung khảo sát tác động của thương mại điện tử xuyên biên giới và các chính sách cửa khẩu số đối với đời sống cư dân bản địa trong giai đoạn 2025 - 2030.

Các nhà quản lý, giới nghiên cứu học thuật và các đơn vị phát triển cộng đồng hãy tham khảo ngay luận văn để ứng dụng những đề xuất khoa học này vào công tác thực tiễn!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề sinh kế trong điều kiện tự nhiên của vùng người Tày cư trú, trong mối quan hệ biện chứng giữa truyền thống và hiện đại, trong mối quan hệ với các nhân tố khác. Một trong những luận điểm của Mác cho rằng “Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội”, một trong những mặt cơ bản của tồn tại xã hội là Phương thức sản xuất (phương thức sống) - là yếu tố quyết định, thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Theo Ănghen, con người trước hết cần có ăn, mặc, ở, đi lại.nghĩa là những thứ cần thiết nhất đáp ứng cho nhu cầu tồn tại. Vì thế, việc nghiên cứu sinh kế của một tộc người có vị trí rất quan trọng trong ngành Dân tộc học/Nhân học.

Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu này là sự kết hợp giữa phân tích các nguồn tài liệu thành văn và thu thập thông tin trên thực địa bằng các phương pháp trong điền dã dân tộc học như: - Quan sát tham gia - một phương pháp tiêu biểu của Dân tộc học/Nhân học được thực hiện trên thực địa, kết hợp với ghi âm, chụp ảnh nhằm thu thập tài liệu liên quan đến đề tài nghiên cứu. - Phỏng vấn sâu cá nhân và thảo luận nhóm tập trung nhằm thu thập thông tin định tính, mang tính hồi cố, có chiều sâu và đa dạng. Đối tượng phỏng vấn bao gồm cán bộ lãnh đạo xã, cán bộ phụ trách Nông - Lâm, chủ 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tịch Hội Nông dân, Hội phụ nữ, Hội người cao tuổi, trưởng thôn, các chủ hộ gia đình, những người có uy tín trong cộng đồng… - Phương pháp so sánh: Luận văn kế thừa những tài liệu nghiên cứu trước đây trong sự so sánh với tư liệu điền dã. Trong nghiên cứu biến đổi, việc so sánh thông tin thu được sẽ mang tính thuyết phục hơn.

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng các phương pháp khác như Phương pháp hệ thống, phương pháp chuyên gia, phương pháp hồi cố. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm sinh kế - Khái niệm chung về sinh kế * Sinh kế (livelihood) được hiểu theo cách thông thường nhất là việc làm, kế sinh nhai hay cách mưu sinh, cách kiếm sống (Từ điển tiếng Việt, Nxb VHTT, 1999). Theo Bùi Đình Toái (2004) thì “Sinh kế của hộ hay một cộng đồng là một tập hợp các nguồn lực và khả năng của con người kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ sẽ thực hiện để không những kiếm sống mà còn đạt đến mục tiêu đa dạng hơn.

Hay nói cách khác sinh kế của một hộ gia đình hay một cộng đồng còn được gọi là kế sinh nhai của hộ gia đình hay cộng đồng đó”. Sinh kế còn có một số cách hiểu khác rộng hơn và rõ nghĩa hơn. Trả lời câu hỏi what is livelihood – sinh kế là gì?, trang web livelihood.nl đã tổng hợp ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu, có thể tóm tắt như sau: “Khái niệm sinh kế được hiểu một cách rộng rãi trong giới học giả và thực hành phát triển là cách và ý nghĩa của việc kiếm sống”. Một định nghĩa khác cũng được chấp nhận khá rộng rãi của Robert Chambers và Gordon Conway là: “Sinh kế bao gồm những năng lực, tài sản (nguồn lực vật chất và xã hội) và những hoạt động đáp ứng cho việc sống”.

Về nguồn lực, theo DFID’s Sustainable 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Livelihood Guidance Sheet có 5 loại cơ bản là vốn tự nhiên, vốn con người, vốn xã hội, vốn vật chất, vốn tài chính. Ellis lại đề nghị sinh kế là sự tổng hòa những hoạt động, tài sản và những cách thức quyết định cách sinh sống đạt được bởi một cá nhân hay hộ gia đình. Wallman trong khi tiến hành nghiên cứu về sinh kế ở London vào những năm đầu thập niên 80 đã tiếp cận sinh kế không chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm và xây dựng nơi ở, chuyển tiền và chuẩn bị thức ăn để đặt lên bàn hay trao đổi trên thị trường. Đó còn là vấn đề quyền sở hữu, sự lưu chuyển thông tin, quản lý các mối quan hệ xã hội, sự xác nhận bản sắc của nhóm và đặc trưng cá nhân.

Tất cả những nhiệm vụ mang tính sản xuất đó cùng nhau hợp thành một sinh kế”. Đối với nhà nhân học như Wallman, sinh kế là một khái niệm nền tảng cho thấy đời sống xã hội được phân lớp và những lớp này được chồng chéo lên nhau, cả trong cách thức mà con người nói về họ cũng như trong cách thức mà họ sẽ được phân tích. Đây là đặc điểm quan trọng nhất của khái niệm sinh kế. Đặc điểm chung của các định nghĩa và giả thiết nói trên là chúng nhấn mạnh một ý tưởng được chấp nhận rộng rãi rằng sinh kế liên quan đến con người, các nguồn lực của họ và cách thức họ đối mặt với chúng.

Sinh kế xoay quanh các nguồn lực như đất đai, mùa màng, hạt giống, lao động, trí thức, gia súc, tiền nong…nhưng những nguồn lực này không thể tách rời vấn đề tiếp cận và thay đổi những tình trạng chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa. Sinh kế còn là vấn đề tạo ra và nắm bắt các cơ hội mới. Sinh kế tộc người: được hiểu theo nghĩa hẹp hơn là những hoạt động, cách thức mà tộc người đó lựa chọn phương thức kế sinh nhai. Ở mỗi tộc người khác nhau, mỗi vùng địa lý khác nhau, mỗi quốc gia khác nhau thì phương thức kiếm sống cũng khác nhau.

Qua đó phản ánh bức tranh sinh kế tộc người rất đa dạng. 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Vấn đề xuyên suốt được đặt ra trong quá trình phát triển của bất cứ lĩnh vực nào là phát triển bền vững. Vậy thì sinh kế bền vững là gì? Theo hai nhà nhân học Chambers và Conway, “một sinh kế được xem là bền vững khi nó phải phát huy được hết tiềm năng con người để từ đó sản xuất và duy trì phương tiện kiếm sống của họ. Nó phải có khả năng đương đầu và vượt qua áp lực cũng như những thay đổi bất ngờ.

Sinh kế bền vững không được khai thác hoặc gây bất lợi cho môi trường hoặc cho các sinh kế khác ở hiện tại và tương lai”. - Khái niệm “Biến đổi sinh kế” của người Tày Biến đổi sinh kế của người Tày là khái niệm để chỉ sự thay đổi trong phương thức kiếm sống (mưu sinh) của người Tày dưới tác động của sự thay đổi về điều kiện tự nhiên, môi trường sống và nhiều nhân tố khác. Sinh kế truyền thống của người Tày ở Tân Thanh chủ yếu là canh tác nông nghiệp với các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, làm vườn. Bên cạnh đó còn có trồng rừng, làm nghề thủ công và hoạt động trao đổi, mua bán tại chợ phiên.

Từ khi Đổi mới (1986) đến nay và trực tiếp nhất là việc xây dựng khu kinh tế cửa khẩu ở xã Tân Thanh, huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn đã làm cho sinh kế của người Tày ở đây biến đổi mạnh mẽ theo hai chiều hướng: Thứ nhất là sự chuyển đổi trong sinh kế truyền thống (thay đổi về cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo hướng sản xuất hàng hóa); thứ hai là sự xuất hiện thêm các nguồn sinh kế mới đem lại thu nhập cho họ như đi làm thuê bên Trung Quốc, bốc vác, cùng với các hoạt động kinh doanh, dịch vụ…Điều đó đã thể hiện những năng động vươn lên trong sinh kế, đồng thời cũng thể hiện những thích ứng của tộc người Tày ở đây để sinh tồn ở vùng biên giới. Một số khái niệm khác Vùng biên giới (borderland, border region): được hiểu là một khu vực địa lý gần đường biên (borderline), trong đó có các cộng đồng cư dân sinh sống và các cộng đồng này có thể có cùng bản sắc văn hóa tộc người mặc dù họ có thể bị chia cắt bởi một đường biên giới lãnh thổ quốc gia. Như 26 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vậy,vùng biên cần được xem xét như một không gian văn hóa – xã hội, các mối quan hệ qua lại của cư dân ở trong và ngoài biên giới cùng sự tác động trong quản lý của Nhà nước đối với khu vực giáp biên đã tạo nên các thuộc tính biên cương của cư dân và hình thành nên khu vực biên giới. Kinh tế vùng biên: là tổng hợp các hoạt động kinh tế khác nhau ở khu vực biên giới đất liền.

Phát triển kinh tế vùng biên là nhân tố quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và một số lĩnh vực khác của các tỉnh biên giới nói riêng và của một nước nói chung. Khu kinh tế cửa khẩu. Khu kinh tế cửa khẩu ở nước ta là một không gian kinh tế xác định, do Chính phủ và Thủ tướng quyết định thành lập. Ở đó có dân cư sinh sống và được áp dụng những cơ chế, chính sách phát triển đặc thù, phù hợp với đặc điểm từng địa phương sở tại nhằm mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cao nhất dựa trên việc quy hoạch, khai thác và sử dụng, phát triển bền vững các nguồn lực.

Hƣớng tiếp cận Lý thuyết Trong nghiên cứu về phát triển nông thôn và giảm nghèo trong thời gian qua, vấn đề sinh kế và sinh kế bền vững đã trở thành mục tiêu phân tích ở những cấp độ khác nhau. Trong đó, Khung sinh kế bền vững được coi là một cách tiếp cận toàn diện về các vấn đề phát triển thông qua việc thảo luận về sinh kế của con người và đói nghèo trong các bối cảnh khác nhau. Nó có nguồn gốc từ phân tích của Amartya Sen về các quyền (entitlements) trong mối quan hệ với nạn đói và đói nghèo và gần đây được Bộ Phát triển Quốc tế Anh (Department for International Development - DFID) thúc đẩy cũng như được các học giả cùng với các cơ quan phát triển ứng dụng rộng rãi. 27 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 28 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.