CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ PHÂN NGÀNH KINH TẾ 1.1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÂN NGÀNH KINH TẾ 1.1 Khái niệm phân ngành kinh tế Hoạt động kinh tế nói chung được xếp vào bốn khu vực của nền kinh tế bao gồm: • Khu vực sản xuất sơ khai gồm nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, khai mỏ và khai khoáng. • Khu vực công nghiệp và xây dựng. • Khu vực dịch vụ bao gồm: giao thông, tài chính, ăn uống, du lịch, giải trí… • Khu vực tri thức được tách ra từ một số ngành trong khu vực dịch vụ gồm: giáo dục, nghiên cứu và phát triển, thông tin, tư vấn. Ngành kinh tế là một bộ phận của nền kinh tế chuyên tạo ra hàng hóa và dịch vụ.
Hệ thống ngành kinh tế là bảng phân loại các hoạt động kinh tế, nhằm sắp xếp các hoạt động kinh tế giống nhau theo những tiêu chí nhất định vào cùng một ngành. Thông qua hệ thống này có thể thấy được cơ cấu của nền kinh tế. Phân ngành kinh tế là hoạt động sắp xếp, phân loại các doanh nghiệp trong nền kinh tế thành một hệ thống nhằm phục vụ cho việc kiểm tra, phân tích và đánh giá hoạt động của toàn bộ nền kinh tế trong một khoảng thời gian nhất định.2 Sự cần thiết phải phân ngành kinh tế Hoạt động phân ngành trong nền kinh tế đóng vai trò quan trọng đối với nhiều chủ thể. Việc phân ngành giúp chính phủ xác định được các nguồn thu chủ yếu của quốc gia từ những ngành nào để từ đó có chiến lược đầu tư trong tương lai.
Đồng thời nó cũng giúp chính phủ xác định lĩnh vực chi ngân sách bao gồm cả chi thường xuyên và chi đầu tư cho những ngành trọng điểm. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Đối với các tổ chức tín dụng trước khi đưa ra quyết định cho vay cũng cần thực hiện phân tích các ngành trong nền kinh tế, hiểu được chu kỳ kinh doanh, đặc điểm của từng ngành từ đó đưa ra chính sách đầu tư hiệu quả. Để thực hiện được điều này trước hết cần phải có một hệ thống phân ngành chuẩn với bộ số liệu đầy đủ về toàn bộ tình hình kinh doanh, tình hình tài chính của từng ngành. Đối với các nhà đầu tư chứng khoán, kể cả nhà đầu tư cá nhân hay nhà đầu tư có tổ chức thì việc lựa chọn ngành để đầu tư ảnh hưởng rất lớn đến sự thành công hay thất bại.
Trong từng bối cảnh của nền kinh tế sẽ có những ngành tăng trưởng và hoạt động kinh doanh tốt. Chẳng hạn, trong bối cảnh nền kinh tế khủng hoảng không phải ngành nào cũng kinh doanh thua lỗ như ngành bán lẻ thực phẩm, đồ gia dụng; hoặc trong giai đoạn kinh tế tăng trưởng sẽ có những ngành phát triển với tốc độ nhanh hơn bình quân của toàn thị trường như ngành thép, tài chính… 1. Nguyên tắc xây dựng hệ thống phân ngành kinh tế Các nguyên tắc xây dựng hệ thống ngành kinh tế gồm: • Hệ thống ngành kinh tế là bảng phân loại các hoạt động kinh tế; • Cách thức tiếp cận các ngành thực hiện theo nguyên tắc từ trên xuống (cấp I - cấp II - cấp III - cấp IV-cấp V); • Các hoạt động kinh tế được xếp vào cùng ngành phải giống nhau ít nhất một trong 3 tiêu chí: nguồn đầu vào, qui trình và đặc điểm đầu ra; • Giá trị tăng thêm vẫn là tiêu chí chính sử dụng để xác định hoạt động chính của một đơn vị thực hiện nhiều hoạt động • Tính so sánh, có thể sử dụng để so sánh giữa hệ thống ngành của một quốc gia và phân ngành của thế giới. • Tính thích hợp, phù hợp với điều kiện cụ thể của nền kinh tế từng quốc gia, đặc biệt trong việc thu thập số liệu theo từng ngành trong hệ thống ngành kinh tế.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.4 Ý nghĩa của việc phân ngành trên thị trường chứng khoán Hoạt động phân ngành các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán có ý nghĩa quan trọng trong định hướng chiến lược đầu tư và thống nhất thông tin trên TTCK. Từ việc sắp xếp, phân loại các công ty niêm yết vào từng ngành cụ thể, xây dựng số liệu bình quân ngành thống nhất góp phần cung cấp thông tin đáng tin cậy cho các nhà đầu tư có tổ chức và nhà đầu tư cá nhân trên thị trường. Ngoài ra, các sở giao dịch chứng khoán có thể áp dụng kết quả phân ngành để hiển thị mã cổ phiếu trong các phiên giao dịch theo từng ngành giúp các nhà đầu tư dễ dàng theo dõi, so sánh diễn biến giá của các cổ phiếu trong ngành, từ đó có thể so sánh và lựa chọn đầu tư vào cổ phiếu tốt nhất trong ngành đó. Việc so sánh chỉ số giữa các nhóm ngành khác nhau là một trong những tiền đề để lựa chọn danh mục đầu tư theo ngành tùy theo mức độ mạo hiểm của mỗi nhà đầu tư và diễn biến thị trường.
Ngoài ra, không phải tất cả các ngành đều chịu tác động như nhau từ các yếu tố vĩ mô, có ngành nghề chịu ảnh hưởng rất lớn nhưng có những ngành mức độ ảnh hưởng từ các tác động vĩ mô không đáng kể. Vì vậy, cần có sự phân ngành để hiểu hơn về doanh nghiệp và có cơ sở lựa chọn giúp nhà đầu tư ra quyết định tốt hơn, tránh đánh đồng doanh nghiệp kinh doanh tốt với doanh nghiệp kinh doanh tồi, ngành đang ở trong giai đoạn phát triển và ngành đang ở trong giai đoạn suy thoái. Để thực hiện phân ngành các công ty niêm yết cần phải lựa chọn một tiêu chuẩn phân ngành nhất định thỏa mãn các điều kiện dễ hiểu, cấu trúc rõ ràng đơn giản và áp dụng phổ biến ở hầu hết các TTCK lớn trên thế giới.2 MỘT SỐ TIÊU CHUẨN PHÂN NGÀNH TRÊN THẾ GIỚI Hiện nay, việc phân ngành ở các quốc gia trên thế giới được thực hiện dựa trên một số tiêu chuẩn phân ngành do các tổ chức có uy tín xây dựng. Tùy vào mục đích và yêu cầu sử dụng của hệ thống ngành các tiêu chuẩn phân ngành phù hợp sẽ được sử dụng.
Chẳng hạn, đối với chính phủ khi phân ngành của nền kinh tế cần có một bộ tiêu chuẩn ngành rất chi tiết, bao gồm tất cả các ngành. Đối với các nhà đầu tư chứng khoán trên thị trường tài chính quốc tế khi phân tích ngành thường dựa trên bộ số liệu và chuẩn phân ngành do các tổ chức có uy tín, chuyên hoạt động trong ngành kinh doanh chứng khoán xây dựng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Các tiêu chuẩn phân ngành phổ biến hiện nay gồm: tiêu chuẩn phân ngành ISIC (International Standard Classification of All Economic Activities) do Liên Hợp Quốc xây dựng; hệ thống NAICS (The North American Industry Classification System) của Mỹ; tiêu chuẩn ICB (Industry Classification Benchmark) do FTSE Group và DowJones xây dựng; GICS (Global Industry Classification Standard) do Morgan Stanley và Standard & Poor's xây dựng.1 Tiêu chuẩn phân ngành ISIC ISIC (International Standard Industrial Classification of All Economic Activities) là tiêu chuẩn phân ngành do Liên hợp quốc xây dựng từ năm 1948. Tính đến thời điểm cuối năm 2009, ISIC được sửa đổi, bổ sung 4 lần và lần gần nhất là năm 2008.
Mục đích của việc xây dựng ISIC nhằm cung cấp một hệ thống phân loại các ngành sản xuất phục vụ cho việc thu thập và báo cáo các số liệu thống kê về tình hình kinh tế của một quốc gia. Đồng thời ISIC còn là công cụ quan trọng giúp so sánh số liệu thống kê về tình hình kinh tế giữa các quốc gia khác nhau trên phạm vi toàn thế giới. Nguyên tắc phân ngành của ISIC căn cứ vào các tiêu chí: nguyên vật liệu đầu vào, đặc điểm sản phẩm đầu ra, quy trình công nghệ sản xuất sản phẩm và cách sử dụng sản phẩm đầu ra. Cấu trúc phân ngành của ISIC gồm 21 khu vực được mã hóa bằng chữ cái từ A đến U.
Trong mỗi khu vực có ngành cấp 1 được đánh số từ 01 đến 99; ngành cấp 2 có hai chữ số đầu thuộc ngành cấp 1, chữ số thứ ba từ 1 đến 9. Tương tự ngành cấp 4 có bốn chữ số, trong đó 3 chữ số đầu thuộc ngành cấp 2, chữ số thứ tư từ 1 đến 9 (Phụ lục 1. Tiêu chuẩn phân ngành ISIC hiện nay được hầu hết các quốc gia trên thế giới vận dụng để xây dựng hệ thống phân ngành của riêng mình đáp ứng yêu cầu về quản lý thu chi ngân sách nhà nước, đánh giá hoạt động các ngành kinh tế, quản lý hành chính quốc gia… Tiêu chuẩn phân ngành ISIC có số lượng ngành rất lớn và chi tiết. Đồng thời, ISIC thực hiện phân ngành cả lĩnh vực chính thức và phi chính thức của nền kinh tế như hoạt động của những người lao động tự do, buôn bán rong hoặc giúp việc trong các hộ gia đình.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Cách phân loại như vậy rất có ý nghĩa đối với hoạt động quản lý nhà nước nhằm xem xét mức độ đóng góp của từng khu vực và có chính sách an sinh xã hội phù hợp. Tuy nhiên, khi áp dụng tiêu chuẩn ISIC tại các quốc gia đang phát triển còn có một số khó khăn. Thứ nhất là sự khó hiểu trong lời chú giải bởi vì có nhiều giải thích không đủ cho tất cả chi tiết của các hoạt động. Thứ hai là khó khăn cho việc phân loại các hoạt động mới xảy ra từ nền kinh tế như:toàn cầu hoá, quản lý kinh doanh, kỹ thuật và hợp đồng phụ, v.
Ngoài ra định nghĩa phân loại các hoạt động còn chưa rõ ràng, có nhiều định nghĩa và nguyên tắc phức tạp.2 Tiêu chuẩn phân ngành NAICS NAICS 2007 (The North American Industry Classification System) do Tổng cục thống kê Mỹ xây dựng, được áp dụng tại các nước Bắc Mỹ và đuợc thiết kế phù hợp với Hệ thống của Liên hợp quốc về Phân ngành chuẩn quốc tế (ISIC). Đây là một cấu trúc có thứ bậc cho phép đánh mã code linh hoạt với hệ thống phân 6 cấp cùng việc đánh mã số tương ứng. NAICS 2007 thể hiện hầu hết các lĩnh vực, các ngành từ lớn đến nhỏ, từ bao quát đến chi tiết trên thế giới (Phụ lục 1. Đồng thời, đây là một hệ thống phân ngành mở, cho phép thêm tiếp những ngành phát triển trong tương lai.