CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN RỦI RO TÍN DỤNG 1.1 Khái niệm rủi ro tín dụng (Credit risk) - Là rủi ro phát sinh khi một trong các chủ thể tham gia hợp đồng tín dụng không có khả năng thanh toán cho các chủ thể còn lại. Đối với bản thân NHTM, rủi ro tín dụng gây nên hậu quả là ngân hàng không thu được đầy đủ cả gốc và lãi của các khoản cho vay hoặc là thời hạn nhận lại nợ gốc và lãi kéo dài so với hợp đồng đã ký kết giữa ngân hàng và khách hàng. Ngoài ra, rủi ro tín dụng còn được định nghĩa: “Rủi ro tín dụng là khoản lỗ tiềm tàng khi ngân hàng cấp tín dụng cho một khách hàng, nghĩa là khả năng các luồng thu nhập dự tính mang lại từ khoản cho vay của ngân hàng không thể được thực hiện đầy đủ về cả số lượng và thời hạn”. - Còn theo Henie Van Greunin Sonja Brajovic Bratanovic: Rủi ro tín dụng được định nghĩa là nguy cơ mà người đi vay không thể chi trả tiền lãi hoặc hoàn trả vốn gốc so với thời hạn đã ấn định trong hợp đồng tín dụng.
Đây là thuộc tính vốn có của hoạt động ngân hàng. Rủi ro tín dụng tức là việc chi trả bị trì hoãn, hoặc tồi tệ hơn là không chi trả được toàn bộ. Điều này gây ra sự cố đối với dòng chu chuyển tiền tệ và ảnh hưởng tới khả năng thanh khoản của ngân hàng.Koch: Một khi ngân hàng nắm giữ tài sản sinh lợi, rủi ro xảy ra khi khách hàng sai hẹn – có nghĩa là khách hàng không thanh toán vốn gốc và lãi theo thỏa thuận. Rủi ro tín dụng là sự thay đổi tiềm ẩn của thu nhập thuần và thị giá của vốn xuất phát từ việc khách hàng không thanh toán hay thanh toán trễ hạn.
- Theo quyết định 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/04/2005 của NHNN thì: “Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết ”. - Như vậy, rủi ro tín dụng là rủi ro lớn nhất mà các ngân hàng phải đối mặt. Theo đó, các ngân hàng phải đo lường, quản trị và thậm chí là phải chấp nhận Các yếu tố tác động đến rủi ro tín dụng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 2 những rủi ro ở một mức độ nhất định. Một số yếu tố tác động đến rủi ro tín dụng có thể đo lường, xác định dựa trên những dữ liệu trong quá khứ.
Một số yếu tố khác như các yếu tố định tính liên quan đến tư cách người vay và thiện chí trả nợ là không thể đo lường. Đo đó, các ngân hàng phải cân nhắc/so sánh giữa rủi ro và lợi nhuận tiềm năng khi quyết định cho vay.2 Các yếu tố tác động đến rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng là không thể tránh khỏi trong hoạt động kinh doanh ngân hàng. Có rất nhiều yếu tố tác động đến rủi ro tín dụng: yếu tố chủ quan của các chủ thể tham gia vào hoạt động tín dụng và cũng có yếu tố khách quan do môi trường kinh doanh. Có yếu tố có thể đo lường và hạn chế được nhưng có những yếu tố không thể đo lường.
Cần có hướng tiếp cận và nghiên cứu thực nghiệm để xác định các yếu tố tùy thuộc vào từng điều kiện cụ thể.1 Nghiên cứu trên thế giới về rủi ro tín dụng 1.1 Nghiên cứu của Didier Cossin & Tomas Hricko “Exploring for the Determinants of Credit Risk in Credit Defaut Swap Transac- tion Data” Nghiên cứu được thực hiện vào năm 2001, tại Trường đại học Lausanne, Thụy Sỹ. Nội dung nghiên cứu là xác định rủi ro tín dụng dựa vào dữ liệu giao dịch hoán đổi những khoản tín dụng có khả năng mất vốn. Về mặt ý nghĩa, nghiên cứu này không hoàn toàn trùng với nội dung mà tác giả đang tìm kiếm. Nhưng trong điều kiện những nghiên cứu về các nhân tố tác động đến rủi ro tín dụng không phổ biến trên thế giới, thì tác giả đã trích dẫn được một vài chi tiết có liên quan đến các nhân tố tác động đến rủi ro tín dụng.
Đó là rủi ro tín dụng có ảnh hưởng ngược chiều với lãi suất trong điều kiện lãi suất cao: nghĩa là lãi suất càng cao, rủi ro tín dụng càng tăng. Như vậy, lãi suất có ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng của các Ngân hàng. Các yếu tố tác động đến rủi ro tín dụng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Nghiên cứu của Das, Abhiman & Ghosh, Saibal “Determinants of Credit Risk in Indian state-owned Banks: An Empirical Invest- igation” Nghiên cứu được thực hiện vào tháng 9 năm 2007 tại các Ngân hàng thuộc sở hữu nhà nước của Ấn Độ. Nội dung nghiên cứu: Abhiman Das & Saibal Ghosh sử dụng kỹ thuật phân tích dữ liệu để tìm ra những nhân tố tác động đến những khoản tín dụng có vấn đề tại Ngân hàng thuộc sở hữu nhà nước trong thời gian từ năm 1994 đến 2005.
Kết quả cho thấy, cả nhân tố vĩ mô và vi mô đều có tác động đến những khoản tín dụng có vấn đề, trong đó nhân tố vĩ mô tiêu biểu là: Tốc độ tăng trưởng GDP, tăng trưởng tín dụng, chi phí hoạt động và quy mô cũng như nhân viên ngân hàng. Từ đó, đưa ra những chính sách phù hợp theo quan điểm của nhà phân tích. Xét về mặt hình thức, nghiên cứu này có những điểm tương đồng với hướng nghiên cứu mà tác giả đang thực hiện. Đó là tìm ra các yếu tố tác động đến rủi ro tín dụng dựa vào điều tra thực nghiệm tại quốc gia có nền kinh tế mới nổi (như Ấn Độ và Việt Nam).
Về nội dung, có những điểm khác biệt sau: - Abhiman Das & Saibal Ghosh thực hiện nghiên cứu tại các ngân hàng thuộc sở hữu nhà nước trong khi tác giả thực hiện tại cả ngân hàng thuộc sở hữu nhà nước và ngân hàng thương mại ngoài quốc doanh. - Abhiman Das & Saibal Ghosh dựa vào số liệu thống kê định lượng để làm dữ liệu phân tích trong khi tác giả sử dụng bảng câu hỏi định tính và khảo sát thực tế. Mặc dù vậy, kết quả nghiên cứu của Abhiman Das & Saibal Ghosh rất có ý nghĩa đối với tác giả trong việc lựa chọn những các yếu tố tác động đến rủi ro tín dụng đã được Abhiman Das & Saibal Ghosh tổng hợp từ các tài liệu nghiên cứu trước đây và những yếu tố từ kết quả nghiên cứu để làm biến khảo sát. Các yếu tố tác động đến rủi ro tín dụng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 4 Abhiman Das & Saibal Ghosh tổng hợp những nhân tố tác động đến những khoản tín dụng có vấn đề như sau: - Kinh nghiệm và khả năng xử lý của nhân viên tín dụng từ những vụ vỡ nợ trong quá khứ: Nghĩa là nhân viên càng có kinh nghiệm, họ sẽ càng có năng lực trong việc nhận biết rủi ro đối với những khoản tín cấp tín dụng cho khách hàng.
Bởi, họ đã có trải nghiệm từ các vụ vỡ nợ và họ sẽ xử lý rủi ro tín dụng tốt hơn nhân viên tín dụng mới (Berger and Udell, 2004). - Tài sản thế chấp: Sự tăng giá nhanh chóng của tài sản thế chấp làm tăng khoản cấp tín dụng của ngân hàng dựa trên giá trị tài sản thế chấp. Khi giá trị tài sản suy giảm đột ngột vào thời kỳ khủng hoảng, thì ngân hàng khi xử lý tài sản vẫn không thể thu đủ khoản tín dụng đã cấp cho khách hàng. Điều này dẫn đến rủi ro nợ xấu (Gabriel, 2006) - Sự cạnh tranh giữa các ngân hàng: Sự cạnh tranh buộc các nhà quản trị phải thay đổi khẩu vị kinh doanh, lựa chọn khách hàng dễ dàng hơn với những điều kiện thiếu chặt chẽ hơn và tiềm ẩn rủi ro tín dụng trong tương lai.
Một số nhà quản lý vẫn chọn những dự án có NPV âm để cho vay vì mục đích thu nhập mang lại trong ngắn hạn và kết quả có thể phát sinh khoản tín dụng có vấn đề trong tương lai. (Rajan, 1994) Quá trình nghiên cứu của Abhiman Das & Saibal Gosh: Abhiman Das & Saibal Gosh giả định cá nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng như sau: - Nhân tố vĩ mô: Bên cạnh khủng hoảng tài chính thì nền kinh tế chậm phát triển cũng ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng. Khi kinh tế sụt giảm, dòng thu nhập của công ty (từ doanh thu) và hộ gia đình (lương) bị giảm theo và họ gặp khó khăn trong việc hoàn trả nợ vay cho ngân hàng. Kinh tế sụt giảm thể hiện qua sự sụt giảm của GDP.
Và, tự do hóa tài chính cho thấy sự đối nghịch giữa tiết kiệm và đầu tư thông qua lãi suất thực âm. Khi lãi suất thực cao, sẽ làm gia tăng chi phí vốn cho người đi vay và kết quả là họ khó có khả năng trả nợ đúng hạn. Và nợ có vấn đề gia tăng. Các yếu tố tác động đến rủi ro tín dụng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 5 - Nhân tố vi mô: Thứ nhất, chính các ngân hàng là người mang lại cho mình các khoản tín dụng có vấn đề.
Bởi vì, trước áp lực cạnh tranh, các ngân hàng phải chấp nhận cho vay những khoản tín dụng dưới chuẩn để mở rộng thị phần. Và rủi ro từ những khoản tín dụng này là rất lớn. Thứ hai, mức chênh lệch lợi tức (thu nhập – lãi vay/tổng tài sản) càng giảm thì càng có nguy cơ nợ dưới chuẩn, bởi thu nhập mang lại không đủ bù chi phí lãi vay. Thứ ba, nếu ngân hàng mở rộng thị phần kinh doanh, mở rộng chi nhánh sang những vùng mới, không thuộc địa bàn kinh doanh truyền thống của ngân hàng thì nguy cơ rủi ro tín dụng cũng khá cao.