CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ TÀI TRỢ THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ 1.1 Tổng quan về ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại là một loại ngân hàng trung gian, đã hình thành và phát triển gắn liền với sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa. Sự phát triển của hệ thống NHTM có tác động rất lớn và quan trọng đến quá trình phát triển nền kinh tế hàng hóa và ngược lại, nếu nền kinh tế hàng hóa phát triển mạnh mẽ đến giai đoạn như hiện nay là kinh tế thị trường thì NHTM cũng ngày càng được hoàn thiện và là một định chế tài chính không thể thiếu. Luật các tổ chức tín dụng định nghĩa “NHTM là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động khác có liên quan”. Tuy nhiên, cách tiếp cận thận trọng nhất là xem xét ngân hàng trên phương diện những loại hình dịch vụ cung cấp, theo nghĩa, đó, NHTM là các tổ chức tài chính cung cấp danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất như tín dụng, tiết kiệm, dịch vụ thanh toán và thực hiện nhiều chức năng tài chính khác so với bất kì một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế.
Như vậy ngân hàng thương mại là định chế tài chính trung gian quan trọng vào loại bậc nhất trong nền kinh tế thị trường. Nhờ hệ thống định chế này mà các nguồn tiền vốn nhàn rỗi sẽ được huy động, tạo lập nguồn vốn tín dụng to lớn để có thể cho vay phát triển kinh tế. Từ đó có thể nói bản chất của ngân hàng thương mại được thể hiện qua các điểm chính: NHTM là một tổ chức kinh tế và NHTM hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ tín dụng và dịch vụ ngân hàng Các nghiệp vụ của ngân hàng thương mại: - Nghiệp vụ nguồn vốn: Nghiệp vụ huy động nguồn vốn là hoạt động tiền đề có ý nghĩa đối với ngân hàng cũng như đối với xã hội. Trong nghiệp vụ này, NHTM được phép sử dụng những công cụ và biện pháp cần thiết mà luật pháp cho LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 5- phép để huy động các nguồn tiền nhàn rỗi trong xã hội làm nguồn vốn tín dụng để cho vay đối với nền kinh tế.
Thành phần nguồn vốn của ngân hàng thương mại gồm: vốn điều lệ, các quỹ dự trữ, vốn huy động, vốn đi vay, vốn tiếp nhận, vốn khác - Nghiệp vụ sử dụng vốn: Nghiệp vụ cho vay và đầu tư là nghiệp vụ sử dụng vốn quan trọng nhất, quyết định đến khả năng tồn tại và hoạt động của NHTM. Ðây là các nghiệp vụ cấu thành bộ phận chủ yếu và quan trọng của tài sản Có của ngân hàng. Thành phần tài sản Có của ngân hàng bao gồm dự trữ, cho vay, đầu tư, tài sản Có khác. + Về dự trữ: Hoạt động tín dụng của ngân hàng nhằm mục đích kiếm lời, song cần phải bảo đảm an toàn để giữ vững được lòng tin của khách hàng.
Muốm có được sự tin cậy về phía khách hàng, trước hết phải bảo đảm khả năng thanh toán. Muốn vậy các ngân hàng phải để dành một phần nguồn vốn không sử dụng nó để sẵng sàng đáp ứng nhu cầu thanh toán. Phần vốn để dành này gọi là dự trữ. NHTW được phép ấn định một tỷ lệ dự trữ bắt buộc theo từng thời kỳ nhất định, việc trả lãi cho tiền gởi dự trữ bắt buộc do chính phủ qui định.
Dự trữ bao gồm dự trữ sơ cấp và dự trữ thứ cấp. + Cấp tín dụng: bao gồm Nghiệp vụ cho vay: đây là nghiệp vụ trong đó NHTM sẽ cho người đi vay vay một số vốn để sản xuất kinh doanh, đầu tư hoặc tiêu dùng, khi đến hạn người đi vay sẽ hoàn trả vốn và lãi. Ngân hàng phải kiểm soát được người đi vay và kiểm soát được quá trình sử dụng vốn. Người đi vay có ý thức trả nợ nên bắt buộc phải quan tâm đến việc sử dụng làm sao có hiệu quả để hoàn trả nợ vay.
Trong nghiệp vụ cho vay thì mức độ rủi ro rất lớn, không thu hồi được vốn vay hoặc trả không hết hoặc không đúng hạn do chủ quan hoặc khách quan. Do đó khi cho vay các ngân hàng cần sử dụng các biện pháp bảo đảm vốn vay như thế chấp, cầm cố. Chiết khấu: Ðây là nghiệp vụ cho vay gián tiếp mà ngân hàng sẽ cung ứng vốn tín dụng cho một chủ thể và một chủ thể khác thực hiện việc trả nợ cho ngân hàng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 6- Các đối tượng trong nghiệp vụ này gồm hối phiếu, kỳ phiếu, trái phiếu và các giấy nợ có giá khác Và một số nghiệp vụ khác như cho thuê tài chính, bảo lãnh ngân hàng… + Về đầu tư: Khoản mục đầu tư có vị trí quan trọng thứ hai sau khoản mục cho vay, nó mang lại khoản thu nhập lớn và đáng kể của ngân hàng thương mại.
Trong nghiệp vụ này, ngân hàng sẽ dùng nguồn vốn của mình và nguồn vốn ổn định khác để đầu tư dưới các hình thức như hùn vốn mua cổ phần, cổ phiếu của các công ty, mua trái phiếu chính phủ, chính quyền địa phương, trái phiếu công ty… Các hoạt động kinh doanh dịch vụ của ngân hàng: Những dịch vụ ngân hàng ngày càng phát triển vừa cho phép hỗ trợ đáng kể cho nghiệp vụ khai thác nguồn vốn, mở rộng các nghiệp vụ đầu tư, vừa tạo ra thu nhập cho ngân hàng bằng các khoản tiền hoa hồng, phí …có vị trí xứng đáng trong giai đoạn phát triển hiện nay của ngân hàng thương mại. Các hoạt động này gồm: - Các dịch vụ thanh toán thu chi hộ cho khách hàng như chuyển tiền, thu hộ séc, dịch vụ cung cấp thẻ tín dụng, thẻ thanh toán… - Dịch vụ thanh toán quốc tế. - Nhận bảo quản các tài sản quí giá, các giấy tờ chứng thư quan trọng của công chúng - Kinh doanh mua bán ngoại tệ, vàng bạc đá quí. - Tư vấn tài chính, giúp đỡ các công ty, xí nghiệp phát hành cổ phiếu, trái phiếu… 1.2 Tổng quan về hoạt động thanh toán quốc tế và tài trợ thương mại quốc tế Hoạt động tài trợ thương mại quốc tế là hoạt động tín dụng được các ngân hàng cung ứng cho nhà xuất khẩu và nhà nhập khẩu để thanh toán tiền hàng.
Để thực hiện thành công nghiệp vụ xuất nhập khẩu, bên cạnh vấn đề chất lượng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm thì vấn đề tài trợ thương mại quốc tế cũng rất cần được quan tâm và chú trọng. Sự phát triển ngày càng tăng trong hoạt động thương mại quốc tế và số lượng thành viên tham gia hoạt động này ngày càng lớn đã làm cho nhu cầu về hoạt động tài trợ thương mại quốc tế ngày càng trở nên cấp thiết. Do vậy, việc tạo điều LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 7- kiện thuận lợi về tài chính là công cụ của các ngân hàng TMCP hỗ trợ cho khách hàng của mình có được lợi thế cạnh tranh bên cạnh những yếu tố khác như giá, chất lượng, thời hạn cung ứng và dịch vụ thương mại. Hoạt động thương mại quốc tế càng phát triển thì các hình thức thanh toán quốc tế cũng rất đa dạng và tất yếu sẽ dẫn đến sự đa dạng của các hình thức tài trợ thương mại quốc tế.
Mỗi một hình thức thanh toán quốc tế đòi hỏi phải có một hình thức tài trợ tương ứng để phục vụ và phù hợp với tính chất của mỗi hình thức. Ngược lại hoạt động tài trợ thương mại quốc tế là cơ sở tạo lòng tin cho khách hàng trong giao dịch thương mại quốc tế, tạo điều kiện thuận lợi trong quá trình lưu thông hàng hóa và tạo nên sức mạnh cạnh tranh trên toàn thế giới. Cạnh tranh về thanh toán sẽ dẫn đến sự thắng lợi của mọi cạnh tranh khác trong hoạt động thương mại quốc tế.1 Điều kiện để ngân hàng được phép tài trợ thương mại quốc tế Hiện nay, hầu hết các ngân hàng thương mại đều cung ứng dịch vụ tài trợ thương mại quốc tế. Mỗi ngân hàng có những chính sách và đặc điểm riêng về quy mô hoạt động, vốn, nhân sự, kinh nghiệm, tuy nhiên, nhìn chung về cơ bản, điều kiện để ngân hàng được phép hoạt động tài trợ thương mại quốc tế như sau: - Đội ngũ cán bộ kinh doanh hoạt động tài trợ thương mại quốc tế phải đủ năng lực và có tính chuyên nghiệp cao vì các nghiệp vụ này liên quan đến thông lệ, tập quán quốc tế và luật pháp quốc gia, do đó, những cán bộ kinh doanh hoạt động tài trợ thương mại quốc tế trước hết phải thạo ngôn ngữ nghiệp vụ, tinh thông nghiệp vụ và giàu kinh nghiệm thực tế.
Các cán bộ này phải được đào tạo chuyên sâu về nghiệp vụ và theo hướng chuyên nghiệp hóa cao như chuyên gia kinh doanh ngoại hối, chuyên gia thanh toán xuất khẩu, chuyên gia thanh toán nhập khẩu, chuyên gia tài trợ xuất nhập khẩu. - Phải xây dựng được một chu trình kinh doanh các nghiệp vụ ngân hàng quốc tế khép kín vì hoạt động tài trợ thương mại quốc tế gắn chặt với hoạt động ngoại thương, hơn nữa một thương vụ thường phải trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, làm phát sinh những loại hình nghiệp vụ ngân hàng quốc tế tương ứng như ngân hàng sẽ tham gia với vai trò là ngân hàng mở hay thông báo và xác nhận tín LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 8- dụng thư, tài trợ cho nhà xuất khẩu theo nghiệp vụ tài trợ trước khi giao hàng hay chiết khấu bộ chứng từ hàng xuất, cung cấp các nghiệp vụ mua bán ngoại tệ để nhà nhập khẩu thanh toán cho nhà xuất khẩu hay nhà xuất khẩu bán ngoại tệ để nhận bản tệ trang trải các chi phí đầu vào xuất khẩu - Bảo đảm mối quan hệ chặt chẽ giữa ngân hàng với các cơ quan cung ứng dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu như các tổ chức bảo hiểm và bảo lãnh, Cục xúc tiến thương mại (nếu có). Phải được trang bị đầy đủ cơ sở vật chất, hệ thống kỹ thuật và công nghệ hiện đại đáp ứng các nghiệp vụ ngân hàng quốc tế, bảo đảm thông suốt với hệ thống ngân hàng thế giới và bảo đảm được an toàn trong kinh doanh của ngân hàng như hệ thống SWIFT, mạng.2 Các hình thức tài trợ thương mại quốc tế thông dụng 1.1Tài trợ cho nhà nhập khẩu Tài trợ cho nhà nhập khẩu là một hình thức ngân hàng cho doanh nghiệp vay để thanh toán tiền hàng cho nhà cung cấp nước ngoài.