CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁM SÁT CHỨNG KHOÁN VÀ GIÁM SÁT TUÂN THỦ ĐỐI VỚI CÁC CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1. Mô hình các cơ quan giám sát thị trường chứng khoán 1. Khái quát hệ thống giám sát tài chính Mỗi quốc gia trên thế giới đều có nền kinh tế, có lịch sử, chính trị, có đặc trưng của từng nước và nền văn hóa riêng, đã xây dựng ra những bộ luật riêng điều chỉnh các hoạt động kinh tế trong từng khu vực tài chính như (luật Ngân hàng, Chứng khoán, Bảo hiểm) và bộ luật giám sát điều chỉnh hoạt động cơ quan giám sát trong từng lĩnh vực. Các cơ quan giám sát đều đã xây dựng phù hợp với nền kinh tế văn hóa sở tại nước đó nhằm: đảm bảo sự ổn định, vận hành thông suốt của hệ thống tài chính và nền kinh tế; đảm bảo sự lành mạnh và an toàn của các thể chế tài chính; đảm bảo đạo đức kinh doanh thị trường, tính liêm chính của thị trường và bảo vệ người tiêu dùng.
Vì vậy, các mô hình giám sát thị trường tài chính (TTTC) của các nước trên thế giới rất đa dạng và phong phú, mỗi quốc gia lựa chọn cho mình một mô hình thích hợp và đều có sự cải tiến thay đổi riêng khi môi trường hoàn cảnh biến đổi. Dưới đây, nêu lên một số mô hình giám sát TTTC để thấy được sự khác biệt giữa các mô hình giám sát. *Mô hình giám sát theo thể chế Mô hình giám sát theo thể chế rất đa dạng, tùy thuộc vào đặc điểm cấu trúc của TTTC từng quốc gia. Tuy nhiên, có một vài điểm chung là luôn tồn tại ba cơ quan chuyên biệt giám sát ba mảng của thị trường.
Mỗi cơ quan này có kỹ thuật, nghiệp vụ riêng và hoạt động dưới quy định nguyên tắc, chuẩn mực khác nhau nhưng luôn có tính nhất quán trong hoạt động phối hợp, chia sẻ thông tin. +Những lợi thế của mô hình giám sát theo thể chế Nhờ sự chuyên môn hóa nên các cơ quan giám sát nắm bắt sâu sắc các đặc điểm về hoạt động của đối tượng giám sát; việc giám sát sẽ diễn ra thường xuyên hơn; cơ sở hạ tầng, cơ sở dữ liệu, khung pháp lý cho hoạt động giám sát được tổ chức, quản lý nhất quán. Luan van 5 +Những bất lợi của mô hình giám sát theo thể chế Hình 1.1 Mô hình cấu trúc giám sát theo đặc điểm thể chế Cơ quan giám sát được thực hiện đồng thời giám sát hoạt động kinh doanh và các hoạt động khác nên làm giảm tính hiệu quả của hoạt động giám sát; mô hình này gặp nhiều khó khăn trong việc xử lý yêu cầu giám sát sản phẩm tài chính phức tạp, tích hợp nhiều tiện ích; hạn chế trong việc chia sẻ thông tin và sự phối hợp giữa các cơ quan giám sát thị trường; hệ thống giám sát tài chính theo mô hình thể chế không tận dụng được hiệu quả theo quy mô trong việc giám sát thị trường; mô hình giám sát với đa cơ quan sẽ tốn kém hơn so với hệ thống giám sát tài chính hợp nhất hoặc bán hợp nhất. Trong mô hình giám sát theo đặc điểm thể chế, cấu trúc giám sát được phân chia theo mảng thị trường, các cơ quan giám sát thực hiện chức năng giám sát ba lĩnh vực kinh tế lớn ngân hàng, chứng khoán và bảo hiểm, mô hình này còn gọi là “ba đỉnh” mỗi đỉnh tượng trưng cho một cơ quan giám sát một lĩnh vực kinh tế.
Việc giám sát được tiến hành trên tất cả các mặt ổn định hệ thống, giám sát thận trọng, đạo đức thị trường và bảo vệ khách hàng. Luan van 6 Dưới đây, là một số hình thức phân phối giữa các chủ thể giám sát chuyên ngành cơ bản sau: như thành lập nhóm giúp việc chuyên trách mảng thị trường tài chính của người đứng đầu đất nước; giữa các cơ quan ký kết các bản ghi nhớ song phương về chia sẻ thông tin và phối hợp hành động theo nguyên tắc tự nguyện; thiết lập ủy ban ổn định tài chính với vai trò là một chủ thể điều tiết hoạt động phối hợp giữa các thành viên là các cơ quan giám sát khác nhau; cơ cấu nhân sự chéo trong đó mỗi cơ quan giám sát sẽ cử đại diện của mình tham gia ban điều hành của các cơ quan giám sát còn lại. * Mô hình hệ thống giám sát theo chức năng (sơ đồ thể hiện phụ lục 1) Đây là mô hình giám sát các tổ chức tài chính được xác định dựa trên hoạt động kinh doanh mà không quan tâm tới hình thức pháp lý của tổ chức tài chính đó. Như vậy, nếu một tổ chức tài chính cung cấp dịch vụ trên nhiều lĩnh vực thì nó sẽ chịu sự giám sát từ nhiều cơ quan khác nhau.
Ở mô hình này, tồn tại ít nhất một cơ quan giám sát đối với từng hoạt động ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm, hưu trí. Những cơ quan này độc lập với nhau, thực hiện đồng thời nhiệm vụ giám sát và đảm bảo an toàn trong lĩnh vực phụ trách. Giữa các cơ quan này có mối liên hệ hợp tác với nhau và chịu sự chỉ đạo chung của cơ quan tư vấn quốc gia. Về cơ bản, cấu trúc hệ thống luật giám sát trong mô hình giám sát thể chế và mô hình giám sát theo chức năng không khác nhau.
Sự khác nhau chủ yếu là một định chế có thể chịu sự giám sát của các chủ thể giám sát với các bộ luật khác nhau. Cơ chế vận hành của hệ thống giám sát theo chức năng của mỗi quốc gia rất đa dạng, tùy thuộc vào đặc điểm kinh tế cũng như văn hóa, chính trị đặc trưng của nó. Tuy nhiên, có thể thấy những đặc điểm chung như sau: có sự phân định rõ ràng trách nhiệm trong việc giám sát của các cơ quan giám sát đối với các hoạt động ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm; có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan giám sát nhằm nâng cao hiệu quả công tác giám sát; có các cơ quan giám sát toàn quyền trong thực thi giám sát lĩnh vực của mình, từ việc cấp phép tới hoạt động kỷ luật. +Những lợi thế mà mô hình giám sát theo chức năng mang lại Tránh được tình trạng các cơ quan giám sát giải thích việc thực hiện một quy định theo nhiều hướng khác nhau do cơ quan giám sát áp dụng quy tắc thống nhất Luan van 7 với cùng một loại hoạt động kinh doanh mà không cần biết đó là hoạt động của thực thể nào.
Mô hình cho phép xác định và giám sát một cách đầy đủ các tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính. +Những bất lợi mà mô hình giám sát theo chức năng còn tồn tại Đôi khi khó phân định một hoạt động kinh doanh thuộc về cơ quan giám sát nào đang giám sát. Mô hình này thường làm mất thời gian của các tổ chức tài chính do phải chịu sự giám sát của nhiều cơ quan giám sát. Điều này đồng nghĩa với việc các cơ quan giám sát phải làm việc nỗ lực hơn.
Đó là sự “thiếu thốn” thông tin giữa các cơ quan giám sát. Dẫn đến thực tế rằng không có cơ quan giám sát nào đủ thông tin liên quan tới tất cả hoạt động của một thực thể để có thể giám sát rủi ro hệ thống. *Mô hình giám sát tài chính hợp nhất Là mô hình chỉ tồn tại một cơ quan giám sát duy nhất thực hiện công tác giám sát toàn bộ ba lĩnh vực của hệ thống dịch vụ và các hoạt động nghiệp vụ là Ngân hàng, Chứng khoán và Bảo hiểm. Thực tế, đây là mô hình phù hợp trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển hệ thống tài chính với lợi thế chi phí hoạt động thấp.
Mô hình giám sát hợp nhất chia làm hai loại: hợp nhất hoàn toàn và hợp nhất một phần. Mô hình giám sát hợp nhất chỉ gồm một cơ quan giám sát, thực hiện giám sát toàn bộ lĩnh vực tài chính và thị trường vốn. Còn trong mô hình giám sát hợp nhất từng phần, cơ quan giám sát thực hiện giám sát hai trên ba lĩnh vực. +Lợi ích của mô hình giám sát tài chính hợp nhất Ngăn ngừa những mâu thuẫn và khoảng cách trong việc giám sát các ngành thuộc lĩnh vực tài chính: sẽ tạo ra một “sân chơi” thống nhất cho các ngành thuộc lĩnh vực tài chính; góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động giám sát nhờ quy mô và phạm vi trong truyền tài, xử lý thông tin sẽ giảm chi phí trong hoạt động giám sát; việc tách bạch chức năng giám sát ra khỏi đơn vị tổ chức giám sát kinh doanh cũng như việc tách rời mục tiêu giám sát an toàn hệ thống ra khỏi mục tiêu giám sát an toàn từng tổ chức và giám sát hoạt động kinh doanh sẽ nâng cao tính khả thi và hiệu quả của cả ba mục tiêu này.
Luan van 8 +Bất lợi của mô hình giám sát tài chính hợp nhất Tính khả thi không cao khi thực hiện giám sát tất cả các cơ quan với cùng một phương pháp mà không quan tâm tới các tổ chức này thuộc ngành nghề nào: những mâu thuẫn về quan niệm, về văn hóa trong mô hình giám sát hợp nhất; liệu cơ quan giám sát hợp nhất có ngày càng trở nên độc quyền và thiếu linh hoạt khi nó là cơ quan giám sát duy nhất trong lĩnh vực tài chính. Vì vậy, mỗi mô hình giám sát đều có những ưu, khuyết điểm riêng. Việc lựa chọn mô hình giám sát nào phụ thuộc đặc điểm chính trị, văn hóa, cũng như đặc điểm kinh tế từng quốc gia và là vấn đề khó khăn của các nhà tạo lập chính sách. Mô hình giám sát chứng khoán Trước hết ta có thể hiểu về giám sát chứng khoán là: "Giám sát chứng khoán là dựa trên các hoạt động cụ thể, các số liệu, tài liệu, báo cáo để phân tích, đối chiếu với các quy định trong văn bản pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán, sớm phát hiện các dấu hiệu thiếu sót hoặc vi phạm của các chủ thể hoạt động trên thị trường chứng khoán để xử lý vi phạm và buộc các chủ thể đó điều chỉnh các hoạt động sai phạm theo khung pháp lý đưa hoạt động đó về trạng thái cân bằng theo thị trường".
Từ khái niệm trên, ta thấy mô hình giám sát chứng khoán là tên gọi tổng hợp của hệ thống giám sát, cơ cấu giám sát và thể chế giám sát do một quốc gia sử dụng đối với sự vận hành và phát triển của thị trường chứng khoán (TTCK).