Tổng quan nghiên cứu

Quản lý nhà nước bằng pháp luật là nguyên tắc nền tảng nhằm duy trì kỷ cương và nâng cao chất lượng giáo dục trong hệ thống giáo dục quốc dân. Quận Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh, với quy mô 20 phường hành chính cùng tốc độ tăng thu ngân sách bình quân 23% mỗi năm, luôn dành nguồn lực lớn cho phát triển con người, trong đó chi cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo chiếm tới 30,66% tổng chi ngân sách thường xuyên. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh chóng với tốc độ phát triển khu vực dịch vụ đạt 37,74% hàng năm đã tạo ra áp lực gia tăng dân số cơ học rất lớn, đặt ra nhiều thách thức đối với công tác quản lý các cơ sở giáo dục trên địa bàn.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là đánh giá thực trạng và hiệu quả hoạt động thực hiện pháp luật về giáo dục phổ thông của Ủy ban nhân dân quận Bình Thạnh. Mục tiêu cụ thể bao gồm việc hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích toàn diện 4 hoạt động quản lý cốt lõi, chỉ rõ những khoảng trống pháp lý, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực thi hành pháp luật.

Phạm vi nghiên cứu được xác định từ tháng 12 năm 2014 đến tháng 8 năm 2019, tập trung vào hai cấp học thuộc thẩm quyền quản lý trực tiếp của Ủy ban nhân dân cấp huyện là giáo dục tiểu học và giáo dục trung học cơ sở trên địa bàn 20 phường của quận Bình Thạnh. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc định lượng hóa hiệu quả quản trị học đường, chuẩn hóa 100% quy trình thanh tra kiểm tra và giải quyết dứt điểm trên 90% các đơn thư khiếu nại, phản ánh trong lĩnh vực giáo dục.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản lý nhà nước bằng pháp luật gắn liền với nguyên tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa theo tinh thần Điều 2 Hiến pháp năm 2013. Cùng với đó, lý luận về 4 hình thức thực hiện pháp luật bao gồm tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật, sử dụng pháp luật và áp dụng pháp luật được sử dụng làm khung phân tích chủ đạo.

Hệ thống khái niệm nền tảng trong nghiên cứu gồm:

  • Thực hiện pháp luật: Quá trình hoạt động có mục đích làm cho các quy định pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể.
  • Giáo dục phổ thông: Cấp học nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân, bao gồm giáo dục tiểu học (từ lớp 1 đến lớp 5) và giáo dục trung học cơ sở (từ lớp 6 đến lớp 9) thuộc thẩm quyền quản lý của chính quyền cấp huyện.
  • Pháp luật về giáo dục phổ thông: Hệ thống các quy tắc xử sự mang tính bắt buộc do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành như Luật Giáo dục năm 2005, Luật Giáo dục sửa đổi năm 2009, Luật Giáo dục năm 2019 và Nghị định 127/2018/NĐ-CP về trách nhiệm quản lý nhà nước.
  • Thẩm quyền áp dụng pháp luật giáo dục của Ủy ban nhân dân cấp huyện: Hoạt động ban hành văn bản chỉ đạo, tổ chức bộ máy, tuyên truyền giáo dục, thanh tra kiểm tra và xử lý vi phạm hành chính.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp đồ sộ thu thập từ 8 hệ thống bảng biểu thống kê chính thức của Phòng Giáo dục và Đào tạo, Phòng Tư pháp và Thanh tra quận Bình Thạnh trong giai đoạn 2013-2019. Để bổ sung dữ liệu thực chứng, phương pháp phỏng vấn sâu được tiến hành với cỡ mẫu gồm 35 cán bộ, công chức lãnh đạo cấp quận, chuyên viên quản lý giáo dục và cán bộ tư pháp của 20 phường, kết hợp khảo sát tại 15 cơ sở giáo dục phổ thông trên địa bàn.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm lựa chọn chính xác các chủ thể trực tiếp tham gia vào chu trình áp dụng pháp luật hành chính giáo dục. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích tài liệu kết hợp so sánh đối chiếu đa chiều là nhằm nhận diện rõ khoảng cách giữa các quy định trong văn bản quy phạm pháp luật với thực tế triển khai ở cấp cơ sở. Toàn bộ quy trình nghiên cứu, thu thập và xử lý dữ liệu được thực hiện liên tục trong suốt 56 tháng theo đúng khung thời gian từ cuối năm 2014 đến tháng 8 năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về công tác xây dựng chương trình, kế hoạch: Ủy ban nhân dân quận Bình Thạnh đã ban hành 100% các kế hoạch thực hiện pháp luật giáo dục hàng năm theo đúng tiến độ và hướng dẫn của cấp trên, bảo đảm phân bổ 30,66% ngân sách thường xuyên cho sự nghiệp giáo dục.

Thứ hai, về tổ chức bộ máy và nhân sự: Đội ngũ công chức tham mưu trực tiếp tại Phòng Giáo dục và Đào tạo và cán bộ phụ trách tại 20 phường có tỷ lệ đạt chuẩn trình độ đại học trở lên đạt khoảng 95%. Tuy nhiên, số lượng công chức còn mỏng trong khi quy mô học sinh tăng bình quân hơn 10% mỗi năm tạo nên áp lực quá tải công việc.

Thứ ba, về tuyên truyền và phổ biến pháp luật: Phòng Giáo dục và Đào tạo đã chủ trì tổ chức hơn 120 hội nghị chuyên đề, cấp phát hàng chục ngàn tài liệu và tờ rơi pháp luật cho giáo viên và phụ huynh, góp phần nâng tỷ lệ cán bộ, giáo viên nắm vững các quy định an toàn học đường theo Nghị định 80/2017/NĐ-CP lên trên 85%.

Thứ tư, về thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm: Hoạt động kiểm tra định kỳ hàng năm đạt độ bao phủ trên 90% đối với các trường công lập, nhưng chỉ đạt khoảng 65% đối với các cơ sở ngoài công lập. Qua công tác thanh tra, quận đã tiếp nhận, xử lý kịp thời các đơn thư khiếu nại và lập biên bản xử phạt hơn 20 trường hợp vi phạm liên quan đến hoạt động dạy thêm sai quy định và quản lý tài chính.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên phản ánh nguyên nhân cốt lõi đến từ tốc độ đô thị hóa nhanh và áp lực gia tăng dân số cơ học tại một quận cửa ngõ có 20 phường trực thuộc. Tỷ lệ cơ sở giáo dục ngoài công lập tăng nhanh đã vượt qua năng lực giám sát thường xuyên của lực lượng công chức chuyên môn.

Khi so sánh với các nghiên cứu tương tự tại tỉnh Bắc Ninh năm 2014 và tỉnh Bình Định năm 2016, mô hình thực hiện pháp luật tại đô thị lớn như Thành phố Hồ Chí Minh có tính chất phức tạp hơn nhiều do sự đa dạng của các loại hình trường lớp. Khâu hậu kiểm và xử lý vi phạm luôn là khâu yếu nhất trong toàn bộ quy trình quản lý nhà nước cấp huyện.

Dữ liệu nghiên cứu trong luận văn được trực quan hóa thông qua 8 bảng biểu phân tích chuyên sâu. Điển hình như bảng so sánh số lượng học sinh tiểu học và trung học cơ sở giai đoạn 2013-2019 cho thấy xu hướng tăng liên tục, đồng thời biểu đồ cơ cấu vi phạm chỉ rõ khoảng 70% các sai phạm tập trung ở nhóm trường tư thục về các khoản thu ngoài ngân sách và cơ sở vật chất chưa đạt chuẩn.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện công tác lập kế hoạch và chuyển đổi số quản trị. Ủy ban nhân dân quận Bình Thạnh cần nâng tỷ trọng chi đầu tư hạ tầng giáo dục từ 30% lên 35% trong giai đoạn 2020-2025, đồng thời ứng dụng phần mềm quản lý dữ liệu pháp quy giáo dục dùng chung cho toàn bộ 20 phường trước năm 2022 do Phòng Giáo dục và Đào tạo chủ trì.

Thứ hai, chuẩn hóa và nâng cao năng lực đội ngũ thực thi pháp luật. Phòng Nội vụ phối hợp với Phòng Tư pháp xây dựng chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ xử phạt vi phạm hành chính và kỹ năng thanh tra chuyên ngành cho 100% cán bộ, công chức phụ trách giáo dục cấp quận và phường, hoàn thành chỉ tiêu đào tạo này trong quý IV năm 2021.

Thứ ba, đổi mới phương thức tuyên truyền, phổ biến pháp luật. Thiết lập kênh truyền thông pháp lý học đường trực tuyến qua cổng thông tin điện tử của quận và mạng xã hội, đặt mục tiêu tiếp cận trên 95% phụ huynh học sinh và 100% đội ngũ giáo viên trước thềm năm học 2021-2022 do Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp Quận đoàn thực hiện.

Thứ tư, tăng cường thanh tra liên ngành và siết chặt kiểm tra đột xuất. Ủy ban nhân dân quận cần chỉ đạo thành lập đoàn kiểm tra liên ngành định kỳ hàng quý, bảo đảm 100% cơ sở giáo dục ngoài công lập được thanh tra ít nhất 1 lần mỗi năm, nhằm kéo giảm trên 40% các vi phạm liên quan đến dạy thêm, học thêm và lạm thu học đường từ năm 2021.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cán bộ, công chức lãnh đạo tại Ủy ban nhân dân cấp quận, huyện: Tài liệu cung cấp góc nhìn toàn diện về phương pháp điều hành, phân công nhiệm vụ và quy trình ban hành các quyết định hành chính quản lý giáo dục phù hợp với thực tiễn đô thị.

Nhóm ban giám hiệu và cán bộ quản lý các trường tiểu học, trung học cơ sở: Nắm vững các quy định pháp luật về chuẩn nghề nghiệp giáo viên theo Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT, quy chế tuyển sinh và các giới hạn pháp lý về quản lý tài chính trường học.

Nhóm học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính: Luận văn là hình mẫu điển hình về phương pháp nghiên cứu thực chứng, cách xây dựng hệ thống bảng biểu và khung lý thuyết đánh giá thực thi pháp luật cấp cơ sở.

Nhóm chuyên viên hoạch định chính sách giáo dục và đào tạo: Nguồn tham khảo giá trị giúp đánh giá mức độ tương thích của các văn bản quy phạm pháp luật khi triển khai tại các địa bàn có tốc độ đô thị hóa nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Phạm vi cấp học giáo dục phổ thông được phân tích trong luận văn gồm những cấp học nào? Luận văn tiếp cận phạm vi giáo dục phổ thông thuộc thẩm quyền quản lý nhà nước của Ủy ban nhân dân cấp huyện, cụ thể gồm bậc tiểu học (từ lớp 1 đến lớp 5) và bậc trung học cơ sở (từ lớp 6 đến lớp 9) theo quy định của Luật Giáo dục.

Ngân sách chi cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo tại quận Bình Thạnh chiếm tỷ lệ bao nhiêu? Trong cơ cấu chi ngân sách thường xuyên của quận Bình Thạnh giai đoạn nghiên cứu, chi cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo chiếm tỷ trọng 30,66%, thể hiện sự ưu tiên cao của chính quyền địa phương cho giáo dục.

Đâu là rào cản lớn nhất trong công tác kiểm tra các cơ sở giáo dục phổ thông trên địa bàn quận? Rào cản lớn nhất là số lượng cơ sở giáo dục ngoài công lập gia tăng nhanh chóng trên địa bàn 20 phường, trong khi biên chế công chức của Phòng Giáo dục và Đào tạo còn mỏng, dẫn đến tỷ lệ bao phủ kiểm tra trường tư thục chỉ đạt khoảng 65%.

Bốn hình thức thực hiện pháp luật trong lĩnh vực giáo dục phổ thông được thể hiện ra sao? Bốn hình thức gồm tuân thủ pháp luật (không thực hiện điều cấm như bạo lực học đường, dạy thêm trái phép), thi hành pháp luật (thực hiện nghĩa vụ giảng dạy, phổ cập giáo dục), sử dụng pháp luật (thực hiện quyền học tập, quyền mở trường) và áp dụng pháp luật (cơ quan nhà nước ban hành quyết định, xử phạt).

Giải pháp nào mang tính đột phá nhằm hạn chế vi phạm tại các cơ sở giáo dục ngoài công lập? Giải pháp đột phá là thành lập các đoàn thanh tra liên ngành giữa Phòng Giáo dục, Phòng Tư pháp, Công an quận để tiến hành kiểm tra đột xuất, kết hợp công khai kết quả xử phạt vi phạm hành chính trên cổng thông tin điện tử của quận.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận và pháp lý về 4 hình thức thực hiện pháp luật giáo dục phổ thông ở cấp huyện.
  • Đánh giá trung thực, khách quan thực trạng quản lý giáo dục tại 20 phường quận Bình Thạnh giai đoạn 2014-2019 với 8 bảng dữ liệu thực chứng.
  • Chỉ rõ những nguyên nhân chủ quan và khách quan dẫn đến các tồn tại trong công tác thanh tra cơ sở giáo dục ngoài công lập.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn liền với các mốc thời gian và chủ thể thực hiện rõ ràng giai đoạn 2020-2025.
  • Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn mực cho công tác nghiên cứu luật học và thực tiễn quản trị công tại các đô thị lớn.

Để nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, Ủy ban nhân dân quận Bình Thạnh cùng các phòng ban chuyên môn cần khẩn trương quán triệt các giải pháp của luận văn, xây dựng lộ trình triển khai chi tiết nhằm xây dựng một môi trường giáo dục kỷ cương, hiện đại và phát triển bền vững.