Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CỦA THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SÁT HOẠT ĐỘNG TƯ PHÁP 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của thực hiện pháp luật về kiểm sát hoạt động tư pháp 1. Khái niệm thực hiện pháp luật về kiểm sát hoạt động tư pháp Ban hành quy phạm pháp luật Nhà nước mong muốn sử dụng chúng để điều chỉnh các quan hệ xã hội phục vụ lợi ích và mục đích của nhà nước và xã hội. Điều đó chỉ có thể đạt được khi các quy phạm pháp luật do Nhà nước đặt ra được các tổ chức và cá nhân trong xã hội thực hiện một cách chính xác, đầy đủ.
Do vậy, vấn đề không phải chỉ là ban hành thật nhiều các văn bản pháp luật, điều quan trọng là phải thực hiện pháp luật, làm cho những yêu cầu, quy định của chúng trở thành hiện thực.Pháp luật xã hội chủ nghĩa là hệ thống các quy phạm pháp luật dân chủ và nhân đạo. Việc thực hiện chúng chính xác, đầy đủ càng thể hiện tính dân chủ và nhân đạo thực sự của xã hội chúng ta. Chính vì thế việc thực hiện chính xác, đầy đủ pháp luật xã hội chủ nghĩa là mối quan tâm không chỉ từ phía Nhà nước xã hội chủ nghĩa mà từ cả mỗi người dân trong xã hội. Họ tự giác thực hiện pháp luật và đòi hỏi pháp luật phải được các tổ chức, các cá nhân khác tôn trọng, thực hiện chính xác và đầy đủ.
Thực hiện pháp luật là hành vi (hành động hoặc không hành động) của con người phù hợp với những quy định của pháp luật. Nói khác đi, tất cả những hoạt động nào của con người, của các tổ chức mà thực hiện phù hợp với quy định của pháp luật thì đều được coi là biểu hiện của việc thực hiện thực tế các quy phạm pháp luật. Dưới góc độ pháp lý thì thực hiện pháp luật là hành vi hợp pháp. Hành vi đó không trái, không vượt quá phạm vi các quy định của pháp luật, phù hợp với quy định của pháp luật và có lợi cho xã hội, cho nhà nước và cho các cá 10 nhân.
Pháp luật gồm rất nhiều các loại quy phạm pháp luật khác nhau và với mỗi loại thì những cách thức thực hiện chúng cũng khác nhau: có thể đó là xử sự chủ động (hành động) nhằm đạt được một cái gì đó như sử dụng quyền hoặc làm nghĩa vụ pháp lý; có thể đó là xử sự thụ động (không hành động) kiềm chế không làm những điều mà pháp luật cấm. Do vậy, hành vi hợp pháp cũng rất đa dạng chúng có thể được thực hiện phụ thuộc ý chí của mỗi cá nhân, nhưng cũng có thể chỉ phụ thuộc ý chí của Nhà nước. Hành vi hợp pháp có thể được thực hiện trên cơ sở nhận thức sâu sắc của chủ thể là cần thiết phải xử sự như vậy và do vậy họ tự giác làm theo. Cũng có thể chúng được thực hiện do ảnh hưởng của những người xung quanh (thấy người khác làm như thế thì cũng làm theo) chứ bản thân người thực hiện hành vi đó chưa hoặc không nhận thức được đầy đủ tại sao phải làm như vậy.
Còn có thể có những hành vi hợp pháp được thực hiện do kết quả của việc áp dụng những biện pháp cưỡng chế nhà nước hoặc do sợ bị áp dụng những biện pháp đó. Thực hiện pháp luật có thể là hành vi của mỗi cá nhân nhưng cũng có thể là hoạt động của các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội .Do đó, “Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật” Kiểm sát hoạt động tư pháp là một chức năng quan trọng của VKSND được quy định trong Điệu 107 Hiến pháp năm 2013 và được cụ thể hóa trong Luật tổ chức VKSND năm 2014, cụ thể tại Điều 4 quy định như sau: “Kiểm sát hoạt động tư pháp là hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động tư pháp, được thực hiện ngay từ khi tiếp nhận và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và trong suốt quá trình giải quyết vụ án hình sự; trong việc giải quyết vụ án hành chính, vụ việc dân sự, hôn nhân và 11 gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động; việc thi hành án, việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp; các hoạt động tư pháp khác theo quy định của pháp luật nhằm bảo đảm: Việc tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố; việc giải quyết vụ án hình sự, vụ án hành chính, vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động; việc thi hành án; việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp; các hoạt động tư pháp khác được thực hiện đúng quy định của pháp luật; Việc bắt, tạm giữ, tạm giam, thi hành án phạt tù, chế độ tạm giữ, tạm giam, quản lý và giáo dục người chấp hành án phạt tù theo đúng quy định của pháp luật; quyền con người và các quyền, lợi ích hợp pháp khác của người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, người chấp hành án phạt tù không bị luật hạn chế phải được tôn trọng và bảo vệ; Bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật phải được thi hành nghiêm chỉnh; Mọi vi phạm pháp luật trong hoạt động tư pháp phải được phát hiện, xử lý kịp thời, nghiêm minh. Kiểm sát hoạt động tư pháp là một dạng của hoạt động giám sát nhà nước và được giao cho VKSND thực hiện để đảm bảo cho pháp luật được thực hiện trên thực tế. Vì vậy, Thực hiện pháp luật về kiểm sát hoạt động tư pháp là việc Viện kiểm sát sử dụng tổng hợp các quyền năng pháp lý do pháp luật quy định để tiến hành các hoạt động kiểm tra, giám sát việc chấp hành pháp luật của các cá nhân, cơ quan, tổ chức trong hoạt động tư pháp nhằm phát hiện kịp thời các vi phạm pháp luật và xử lý nghiêm minh, đảm bảo pháp luật được tôn trọng và chấp hành nghiêm chỉnh.
Đặc điểm của thực hiện pháp luật về kiểm sát hoạt động tư pháp Thứ nhất, thực hiện pháp luật về kiểm sát hoạt động tư pháp là hoạt động của VKSND do những người có thẩm quyền (Viện trưởng, Phó viện trưởng, Kiểm sát viên) tiến hành. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, VKSND là cơ quan duy nhất có chức kiểm sát hoạt động tư pháp. Thông qua 12 việc thực hiện chức năng này, VKS góp phần thực hiện quyền lực Nhà nước, bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa; bảo đảm mọi hành vi xâm phạm lợi ích của Nhà nước, của tập thể và lợi ích hợp pháp của công dân phải được xử lý nghiêm minh trước pháp luật. Thứ hai, thực hiện pháp luật về kiểm sát hoạt động tư pháp của VKSND phải tuân thủ những quy định về trình tự, thủ tục chặt chẽ do pháp luật quy định.
THPL trong các lĩnh vực nói chung đều đòi hỏi phải tuân thủ những trình tự, thủ tục chặt chẽ. Hoạt động kiểm sát hoạt động tư pháp của VKS nhằm đảm bảo mọi hoạt động tố tụng phái được thực hiện đúng, đủ, kịp thời. Chính vì vậy, pháp luật hiện hành quy định rất chặt chẽ việc THPL về kiểm sát hoạt động tư pháp đối với trình tự, thủ tục cũng như nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng. Hoạt động THPL trong kiểm sát hoạt động tư pháp của VKSND phải được tiến hành theo thủ tục chặt chẽ nhằm cá biệt hóa các quy phạm pháp luật vào các trường hợp cụ thể.
Việc tuân thủ những quy định về trình tự, thủ tục do pháp luật quy định (quy phạm luật hình thức) là điều kiện bắt buộc và là tiền đề cho việc áp dụng các quy phạm pháp luật nội dung Thứ ba, THPL trong kiểm sát hoạt động tư pháp của VKSND chỉ được tiến hành đối với các hoạt động tố tụng bao gồm tố tụng hình sự, tố tụng dân sự và tố tụng hành chính. Thứ tư, THPL trong kiểm sát hoạt động tư pháp của VKSND là hoạt động đòi hỏi tính sáng tạo, nhạy bén, linh hoạt của các chủ thể có thẩm quyền. Hoạt động THPL trong kiểm sát hoạt động tư pháp của VKS đối với từng vụ án, vụ việc cụ thể luôn mang sắc thái riêng, phù hợp với từng hành vi, hoàn 13 cảnh và đặc điểm nhân thân của mỗi con người cụ thể. Sự đa dạng của thực tiễn THPL không chỉ có ở từng vụ việc cụ thể, đối với những đối tượng cụ thể mà còn ở từng Kiểm sát viên.
Mặc dù quy phạm pháp luật luôn luôn mang tính khuôn mẫu chung, các tiêu chuẩn, quyền, trách nhiệm của Kiểm sát viên cũng là những quy định chung, thống nhất, nhưng trình độ, năng lực, kỹ năng thực hiện pháp luật ở mỗi Kiểm sát viên lại không giống nhau. Cùng một trường hợp phạm tội cụ thể nhưng cách nhìn nhận, đánh giá ở mỗi Kiểm sát viên lại khác nhau, dẫn đến kết quả giải quyết có thể không giống nhau. Do đó, có thể khẳng định hoạt động kiểm sát hoạt động tư pháp mang dấu ấn chủ quan của Kiểm sát viên khá sâu sắc. Ý nghĩa của thực hiện pháp luật về kiểm sát hoạt động tư pháp Pháp luật được Nhà nước ban hành với mục đích cao nhất là nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội theo đúng trật tự, đảm bảo sự hài hòa lợi ích của các chủ thể.
Do đó, khi một quy định pháp luật được đưa vào thực tiễn sẽ phát sinh ý nghĩa to lớn không chỉ đối với những chủ thể trực tiếp mà còn đối với cả xã hội.
