Rèn Luyện Kỹ Năng Hệ Thống Hóa Kiến Thức Sinh Học Cho Học Sinh Lớp 11 - Đại Học Quốc Gia Hà Nội

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh lớp 11 trung học phổ thông trong dạy học sinh, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Người hướng dẫn: PGS, TS Nguyễn Đức Thành
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Kỹ Năng Hệ Thống Hóa Kiến Thức Sinh Học Lớp 11
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC
• 1.1. Hệ thống hoá kiến thức
• 1.2. Cơ sở thực tiễn
• 1.3. Việc dạy của giáo viên
• 1.4. Việc học của học sinh
• 1.5. Mục tiêu, cấu trúc chương trình và logic nội dung kiến thức phần Sinh học cơ thể (chương III: Sinh trưởng và phát triển; chương IV: Sinh sản - Sinh học 11 ở trường Trung học phổ thông)
• 1.6. Cấu trúc chương trình phần Sinh trưởng, phát triển và Sinh sản
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN HỌC SINH KỸ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG CHƯƠNG III: SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN; CHƯƠNG IV: SINH SẢN – SINH HỌC 11 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Những nguyên tắc và quy trình của việc rèn luyện học sinh kĩ năng hệ thống hoá kiến thức
• 2.2. Những nguyên tắc của việc rèn luyện học sinh kĩ năng hệ thống hoá kiến thức
• 2.3. Quy trình rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa
• 2.4. Nội dung của hệ thống hoá kiến thức
• 2.5. Yêu cầu của sơ đồ, bảng hệ thống hoá kiến thức
• 2.6. Xây dựng bảng hệ thống hoá kiến thức
• 2.7. Xây dựng sơ đồ để hệ thống hoá kiến thức
• 2.8. Biện pháp rèn luyện các kĩ năng cụ thể
• 2.8.1. Biện pháp rèn luyện kĩ năng xác định nội dung kiến thức cần được hệ thống hoá
• 2.8.2. Biện pháp rèn luyện kĩ năng xác định mối quan hệ giữa các nội dung kiến thức cần được hệ thống hoá
• 2.8.3. Biện pháp rèn luyện kĩ năng trình bày hệ thống kiến thức
• 2.9. Sử dụng các biện pháp rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho HS trong dạy học chương III- Sinh trưởng và phát triển, chương IV- Sinh sản
• 2.9.1. Rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức trong khâu hình thành kiến thức mới
• 2.9.2. Rèn luyện kĩ năng hệ thống hoá trong khâu củng cố, hoàn thiện và nâng cao kiến thức
• 2.9.3. Sử dụng để tổ chức các hoạt động tự học ở nhà
• 2.10. Một số giáo án thực nghiệm (Phụ lục 3)
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nội dung và phương pháp thực nghiệm
• 3.2.1. Nội dung thực nghiệm
• 3.2.2. Phương pháp thực nghiệm
• 3.3. Kết quả thực nghiệm và biện luận
• 3.3.1. Kết quả định lượng
• 3.3.2. Phân tích định tính
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Kỹ Năng Hệ Thống Hóa Kiến Thức Sinh Học Lớp 11

Kỹ năng hệ thống hóa kiến thức là một trong những năng lực quan trọng trong quá trình học tập của học sinh lớp 11. Việc hệ thống hóa không chỉ giúp học sinh củng cố kiến thức đã học mà còn tạo điều kiện cho việc tiếp thu kiến thức mới một cách hiệu quả hơn. Trong môn Sinh học, việc này càng trở nên cần thiết khi nội dung kiến thức phong phú và đa dạng. Hệ thống hóa kiến thức giúp học sinh nhận diện được mối liên hệ giữa các khái niệm, từ đó phát triển tư duy phân tích và tổng hợp.

1.1. Khái niệm và vai trò của hệ thống hóa kiến thức

Hệ thống hóa kiến thức là quá trình tổ chức và sắp xếp các thông tin, khái niệm thành một cấu trúc logic. Điều này không chỉ giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và ghi nhớ kiến thức mà còn phát triển khả năng tư duy phản biện. Theo nghiên cứu của PGS, TS Nguyễn Đức Thành, việc hệ thống hóa kiến thức trong dạy học Sinh học giúp học sinh hình thành tư duy khoa học và khả năng tự học.

1.2. Lợi ích của việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức

Việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức mang lại nhiều lợi ích cho học sinh. Đầu tiên, nó giúp học sinh củng cố kiến thức đã học, từ đó tạo nền tảng vững chắc cho việc tiếp thu kiến thức mới. Thứ hai, kỹ năng này giúp học sinh phát triển khả năng tư duy logic, phân tích và tổng hợp thông tin, điều này rất quan trọng trong môn Sinh học.

II. Thách thức trong việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức sinh học

Mặc dù việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức là cần thiết, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình thực hiện. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt phương pháp giảng dạy phù hợp. Nhiều giáo viên vẫn còn sử dụng phương pháp truyền thống, dẫn đến việc học sinh không phát huy được tính chủ động trong việc học tập.

2.1. Thiếu phương pháp giảng dạy hiện đại

Nhiều giáo viên chưa áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, dẫn đến việc học sinh không được khuyến khích phát triển kỹ năng hệ thống hóa kiến thức. Việc này làm giảm hiệu quả học tập và khả năng tư duy của học sinh.

2.2. Khó khăn trong việc tiếp cận tài liệu học tập

Học sinh thường gặp khó khăn trong việc tìm kiếm và tiếp cận tài liệu học tập phù hợp để thực hiện việc hệ thống hóa kiến thức. Điều này ảnh hưởng đến khả năng tự học và phát triển kỹ năng tư duy của các em.

III. Phương pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong sinh học

Để rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh lớp 11, cần áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại và tích cực. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách hiệu quả mà còn phát triển tư duy phản biện và khả năng tự học.

3.1. Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học

Sơ đồ tư duy là một công cụ hữu ích giúp học sinh tổ chức và hệ thống hóa kiến thức một cách trực quan. Việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Sinh học giúp học sinh dễ dàng nhận diện mối liên hệ giữa các khái niệm và thông tin.

3.2. Tổ chức hoạt động nhóm để phát triển kỹ năng

Hoạt động nhóm là một phương pháp hiệu quả để rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức. Qua việc thảo luận và làm việc nhóm, học sinh có cơ hội chia sẻ ý tưởng, từ đó củng cố và mở rộng kiến thức của mình.

IV. Ứng dụng thực tiễn của kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong sinh học

Kỹ năng hệ thống hóa kiến thức không chỉ có giá trị trong quá trình học tập mà còn có ứng dụng thực tiễn trong cuộc sống hàng ngày. Học sinh có thể áp dụng kỹ năng này để giải quyết các vấn đề thực tiễn liên quan đến sinh học, từ đó phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề.

4.1. Ứng dụng trong nghiên cứu khoa học

Kỹ năng hệ thống hóa kiến thức giúp học sinh trong việc nghiên cứu và thực hiện các dự án khoa học. Học sinh có thể áp dụng kỹ năng này để tổ chức thông tin, từ đó đưa ra các kết luận chính xác và logic.

4.2. Ứng dụng trong cuộc sống hàng ngày

Việc hệ thống hóa kiến thức cũng giúp học sinh trong việc giải quyết các vấn đề hàng ngày. Học sinh có thể áp dụng kỹ năng này để phân tích và đưa ra quyết định trong các tình huống thực tế.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của kỹ năng hệ thống hóa kiến thức

Kỹ năng hệ thống hóa kiến thức là một trong những năng lực quan trọng mà học sinh lớp 11 cần phát triển. Việc rèn luyện kỹ năng này không chỉ giúp học sinh củng cố kiến thức mà còn phát triển tư duy phản biện và khả năng tự học. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại để nâng cao hiệu quả rèn luyện kỹ năng này.

5.1. Tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học là cần thiết để phát huy tính chủ động và sáng tạo của học sinh. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh phát triển kỹ năng hệ thống hóa kiến thức một cách hiệu quả.

5.2. Hướng đi tương lai cho giáo dục sinh học

Trong tương lai, giáo dục sinh học cần tiếp tục đổi mới và hiện đại hóa để đáp ứng yêu cầu của thời đại. Việc phát triển kỹ năng hệ thống hóa kiến thức sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển năng lực tư duy của học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông tại Việt Nam, việc nâng cao chất lượng dạy học Sinh học lớp 11 trở thành một nhiệm vụ cấp thiết. Theo “Chiến lược phát triển giáo dục 2001-2010”, phương pháp giáo dục truyền thống còn nhiều hạn chế, chưa phát huy được tính chủ động, sáng tạo của học sinh. Đặc biệt, môn Sinh học với nội dung phức tạp như Sinh trưởng, phát triển và Sinh sản đòi hỏi học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn phải phát triển kỹ năng tư duy hệ thống. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh lớp 11 trung học phổ thông trong dạy học Sinh học, tập trung vào chương III (Sinh trưởng và phát triển) và chương IV (Sinh sản). Phạm vi nghiên cứu được giới hạn tại các trường THPT trên địa bàn thành phố Hải Phòng trong giai đoạn 2006-2008. Việc phát triển kỹ năng này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn nâng cao năng lực tư duy phân tích, tổng hợp, góp phần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác của người học. Qua đó, nâng cao hiệu quả học tập và chất lượng giáo dục Sinh học phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết hệ thống: Được Vonbertalanffy và Miller định nghĩa, hệ thống là tổng thể các phần tử có quan hệ tương tác qua lại, tạo thành chỉnh thể thống nhất. Trong dạy học, kiến thức được xem như một hệ thống các thành phần liên kết chặt chẽ.
• Lý thuyết Graph (đồ thị): Là công cụ mô hình hóa các mối quan hệ giữa các phần tử kiến thức dưới dạng các đỉnh và cạnh, giúp biểu diễn logic và cấu trúc hệ thống kiến thức một cách trực quan.
• Lý luận dạy học tích cực: Nhấn mạnh vai trò chủ động của học sinh trong quá trình tiếp nhận và xây dựng kiến thức, phát triển kỹ năng tự học, tư duy phản biện và sáng tạo.
• Khái niệm kỹ năng hệ thống hóa kiến thức: Là khả năng vận dụng có mục đích các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa để tổ chức kiến thức thành hệ thống logic, giúp học sinh hiểu sâu và vận dụng kiến thức hiệu quả.

Các khái niệm chính bao gồm: hệ thống, hệ thống hóa kiến thức, kỹ năng hệ thống hóa, sơ đồ hệ thống, bảng hệ thống, và các thao tác tư duy cơ bản.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

• Nghiên cứu lý thuyết: Tổng hợp, phân tích các tài liệu liên quan đến hệ thống hóa kiến thức, lý thuyết dạy học tích cực và phương pháp rèn luyện kỹ năng.
• Điều tra cơ bản: Thu thập dữ liệu thực trạng qua phiếu điều tra, tọa đàm với giáo viên và học sinh, dự giờ tại 7 trường THPT ở Hải Phòng với 30 giáo viên và hơn 1.600 học sinh tham gia. Qua đó đánh giá mức độ sử dụng sách giáo khoa, phương pháp dạy học và kỹ năng hệ thống hóa kiến thức của học sinh.
• Thực nghiệm sư phạm: Thực hiện tại các lớp 11 với cỡ mẫu khoảng 60 học sinh, áp dụng các biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức qua sơ đồ và bảng hệ thống trong dạy học Sinh học. Kết quả được đánh giá bằng các bài kiểm tra định lượng (điểm trung bình, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên) và phân tích định tính.
• Phân tích thống kê: Sử dụng kiểm định t để so sánh điểm trung bình giữa nhóm thực nghiệm và đối chứng, xác định mức độ tin cậy của kết quả.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2006 đến 2008, bao gồm giai đoạn khảo sát thực trạng, xây dựng biện pháp, thực nghiệm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng sử dụng sách giáo khoa và rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức còn hạn chế: Khoảng 50% giáo viên ít hoặc không sử dụng sách giáo khoa để hướng dẫn học sinh hệ thống hóa kiến thức; 57,5% giáo viên không rèn luyện kỹ năng này cho học sinh trong quá trình dạy học. Học sinh chủ yếu học thuộc lòng, thụ động, chỉ 19% có khả năng tách nội dung chính, không có học sinh thành thạo lập bảng hoặc sơ đồ hệ thống.

2. Kết quả thực nghiệm cho thấy sự cải thiện rõ rệt về kỹ năng và kết quả học tập: Nhóm học sinh được rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức qua sơ đồ và bảng hệ thống có điểm trung bình kiểm tra tăng khoảng 20% so với nhóm đối chứng, với độ lệch chuẩn giảm, cho thấy sự đồng đều hơn trong năng lực học tập.

3. Phương pháp rèn luyện kỹ năng theo quy trình 5 bước hiệu quả: Xác định nhiệm vụ học tập, phân tích nội dung, xác định mối quan hệ, chọn dạng diễn đạt, hoàn thành sơ đồ/bảng hệ thống giúp học sinh phát triển tư duy logic, khả năng phân tích và tổng hợp kiến thức.

4. Sự phối hợp giữa giáo viên và học sinh trong quá trình rèn luyện kỹ năng tạo ra môi trường học tập tích cực: Học sinh chủ động tham gia xây dựng sơ đồ, bảng hệ thống, thảo luận nhóm, từ đó nâng cao tính tự giác và sáng tạo trong học tập.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của thực trạng hạn chế trong việc rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức xuất phát từ nhiều yếu tố: giáo viên chưa được bồi dưỡng đầy đủ về phương pháp, còn áp dụng phương pháp truyền thụ thụ động; chương trình và sách giáo khoa chưa tích hợp đầy đủ các biện pháp rèn luyện kỹ năng; học sinh thiếu động lực và phương pháp học tập chủ động. Kết quả thực nghiệm cho thấy việc áp dụng quy trình rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển năng lực tư duy phân tích, tổng hợp, so sánh và khái quát hóa. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả này phù hợp với quan điểm dạy học tích cực và lý thuyết Graph trong giáo dục, khẳng định tính hiệu quả của việc sử dụng sơ đồ và bảng hệ thống trong dạy học Sinh học. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh điểm trung bình giữa nhóm thực nghiệm và đối chứng, bảng phân tích tỷ lệ học sinh đạt các mức độ kỹ năng hệ thống hóa kiến thức, giúp minh họa rõ nét sự khác biệt và hiệu quả của biện pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tổ chức bồi dưỡng chuyên sâu cho giáo viên về phương pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức: Tập trung vào kỹ thuật xây dựng sơ đồ, bảng hệ thống, quy trình rèn luyện kỹ năng, thời gian thực hiện trong vòng 6 tháng, do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức.

2. Xây dựng và tích hợp các tài liệu hướng dẫn, giáo án mẫu có biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức vào chương trình dạy học Sinh học lớp 11: Đảm bảo tính khoa học, dễ hiểu, phù hợp với trình độ học sinh, hoàn thành trong 1 năm, do Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì.

3. Khuyến khích giáo viên áp dụng phương pháp dạy học tích cực, sử dụng sơ đồ và bảng hệ thống trong các tiết học thường xuyên: Đặt mục tiêu ít nhất 50% tiết học Sinh học lớp 11 có áp dụng biện pháp này trong năm học tiếp theo, do hiệu trưởng các trường THPT giám sát thực hiện.

4. Tăng cường hoạt động tự học, tự nghiên cứu của học sinh qua việc giao nhiệm vụ lập sơ đồ, bảng hệ thống kiến thức tại nhà: Hướng dẫn học sinh kỹ năng tự học, phát triển năng lực tự chủ, thực hiện liên tục trong năm học, do giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn phối hợp theo dõi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Sinh học THPT: Nắm vững phương pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức, áp dụng vào giảng dạy để nâng cao hiệu quả học tập và phát triển tư duy học sinh.

2. Cán bộ quản lý giáo dục: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng, đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng giáo dục môn Sinh học.

3. Sinh viên sư phạm chuyên ngành Sinh học: Tham khảo để hiểu rõ lý luận và thực tiễn về kỹ năng hệ thống hóa kiến thức, chuẩn bị tốt cho công tác giảng dạy tương lai.

4. Nhà nghiên cứu giáo dục và phát triển chương trình: Áp dụng các kết quả nghiên cứu để thiết kế chương trình, tài liệu dạy học tích hợp kỹ năng tư duy hệ thống cho học sinh phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Kỹ năng hệ thống hóa kiến thức là gì và tại sao quan trọng trong dạy học Sinh học?
   Kỹ năng hệ thống hóa kiến thức là khả năng tổ chức, sắp xếp các kiến thức thành hệ thống logic, giúp học sinh hiểu sâu và vận dụng hiệu quả. Nó quan trọng vì môn Sinh học có nhiều kiến thức phức tạp, đòi hỏi tư duy phân tích, tổng hợp để nắm bắt bản chất.

2. Phương pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức được thực hiện như thế nào?
   Phương pháp gồm 5 bước: xác định nhiệm vụ học tập, phân tích nội dung cần hệ thống, xác định mối quan hệ giữa các nội dung, chọn dạng diễn đạt (bảng hoặc sơ đồ), hoàn thành bảng/sơ đồ. Qua đó học sinh phát triển tư duy logic và kỹ năng tự học.

3. Làm sao giáo viên có thể khuyến khích học sinh chủ động trong việc hệ thống hóa kiến thức?
   Giáo viên nên tạo môi trường học tập tích cực, giao nhiệm vụ thảo luận nhóm, sử dụng câu hỏi gợi mở, hướng dẫn học sinh tự xây dựng sơ đồ, bảng hệ thống, đồng thời đánh giá và phản hồi kịp thời để tăng động lực học tập.

4. Sự khác biệt giữa bảng hệ thống và sơ đồ hệ thống trong dạy học là gì?
   Bảng hệ thống trình bày kiến thức theo dạng cột, hàng giúp so sánh, đối chiếu các nội dung; sơ đồ hệ thống dùng các đỉnh và cạnh biểu diễn mối quan hệ logic giữa các phần tử kiến thức, giúp hình dung cấu trúc tổng thể.

5. Kết quả thực nghiệm cho thấy hiệu quả của biện pháp rèn luyện kỹ năng này như thế nào?
   Kết quả cho thấy học sinh được rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức có điểm kiểm tra trung bình tăng khoảng 20%, đồng thời phát triển kỹ năng tư duy phân tích, tổng hợp, so sánh rõ rệt so với nhóm đối chứng.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích và làm rõ vai trò quan trọng của kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học Sinh học lớp 11, đặc biệt trong các chương Sinh trưởng và phát triển, Sinh sản.
• Thực trạng tại các trường THPT cho thấy kỹ năng này chưa được rèn luyện hiệu quả, ảnh hưởng đến chất lượng học tập của học sinh.
• Đề xuất quy trình và biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức qua sơ đồ và bảng hệ thống đã được thực nghiệm và chứng minh hiệu quả rõ rệt.
• Các giải pháp bồi dưỡng giáo viên, đổi mới chương trình và tăng cường tự học của học sinh là cần thiết để nâng cao chất lượng dạy học.
• Giai đoạn tiếp theo cần triển khai rộng rãi biện pháp này trong các trường THPT, đồng thời nghiên cứu mở rộng sang các môn học khác để phát triển toàn diện năng lực tư duy cho học sinh.

Các nhà quản lý giáo dục và giáo viên nên áp dụng ngay các biện pháp rèn luyện kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong giảng dạy để nâng cao hiệu quả học tập Sinh học. Để biết thêm chi tiết và nhận tài liệu hỗ trợ, vui lòng liên hệ các cơ sở đào tạo sư phạm hoặc Sở Giáo dục địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu,danh mục tài liệu tham khảo và kết luận, luận văn trình bày trong 3 chương: Chƣơng 1: Cơ sở của việc rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức Chƣơng 2: Các biện pháp rèn luyện HS kỹ năng hệ thống hóa kiến thức trong chương III: Sinh trưởng và phát triển; chương IV: Sinh sản - Sinh học 11 - THPT. Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1: CƠ SỞ CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC 1. Hệ thống hoá kiến thức 1.1 Khái niệm hệ thống Lý thuyết hệ thống coi đối tượng nghiên cứu là một hệ toàn vẹn, bao gồm các thành tố có mối tác động qua lại lẫn nhau. Khái niệm hệ thống được Vonbertalanffy xác định như sau: “Hệ thống là một tổng thể các phần tử có quan hệ, có tương tác với nhau ”.

Hay định nghĩa của Miller: “Hệ thống là tập hợp các yếu tố cùng với những mối quan hệ tương tác giữa chúng với nhau”… Khái niệm hệ thống đã được triết học đề cập tới: Đó là một tổ hợp các yếu tố cấu trúc liên quan chặt chẽ với nhau trong một chỉnh thể, trong đó mối quan hệ qua lại biện chứng giữa các yếu tố cấu trúc đã làm cho đối tượng trở nên một chỉnh thể trọn vẹn và đến lượt mình, khi nằm trong mối quan hệ qua lại đó, chúng tạo nên những thuộc tính mới, các thuộc tính mới này không có ở những yếu tố cấu trúc. Mỗi yếu tố trong hệ thống lớn lại được tạo nên bởi những yếu tố nhỏ hơn. Như vậy, mỗi hệ thống lớn bao gồm nhiều hệ thống con tạo nên các cấp độ thứ bậc khác nhau. Trong bút kí triết học và nhiều tác phẩm của mình V.Lênin đã chú ý nhiều đến khái niệm chỉnh thể, cái toàn thể với cái bộ phận, cái toàn thể là một hệ thống lớn, cái bộ phận là từng hệ thống nhỏ, cũng như mối liên hệ biện chứng giữa các bộ phận với nhau và với hệ thống, giữa các hệ thống khác.

Nghiên cứu các lĩnh vực khác nhau về Sinh học đã có những ý kiến của các nhà khoa học đề cập đến bản chất, vai trò nhận thức một hệ thống và việc hệ thống hoá kiến thức.Pavlop đã thành công trong nghiên cứu sinh lí người khi và chỉ khi đã xem con người như một hệ toàn vẹn tự điều chỉnh. Tóm lại hệ thống là tổ hợp các yếu tố luôn tác động qua lại với nhau theo quan hệ hàng ngang và quan hệ trên dưới để tạo thành một chỉnh thể thống nhất và tồn tại trong một môi trường xác định. 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Khái niệm hệ thống hoá kiến thức Hệ thống hoá là làm cho các kiến thức về các sự vật, hiện tượng, quan hệ,… trở nên có hệ thống.

Trong dạy học, khi học các nội dung kiến thức nào đó người ta thường phân tích để sắp xếp chúng theo những quan hệ nhất định tạo thành một tổ hợp hệ thống logic gọi là hệ thống hoá kiến thức. Việc hệ thống hoá kiến thức phải dựa trên quan điểm tiếp cận cấu trúc hệ thống và có thể được trình bày bằng hệ thống, sơ đồ hệ thống hay trình bày theo một logic nhất định. Vai trò của việc hệ thống hoá kiến thức Hệ thống hoá kiến thức là một quá trình thực hiện các thao tác logic để sắp xếp kiến thức vào một hệ thống. Vì vậy, trong dạy học việc hệ thống hóa kiến thức được sử dụng để giáo viên tóm tắt tài liệu, sách giáo khoa một cách cô đọng.

Đồng thời tổ chức cho học sinh nghiên cứu các nguồn tài liệu và diễn đạt những thông tin đọc được, gia công nó theo một định hướng nhất định để rút ra được những mối quan hệ có tính quy luật giữa các sự vật và hiện tượng. Như vậy, việc hệ thống hoá kiến thức giúp HS hình thành được kiến thức mới, củng cố những điều đã học, sắp xếp chúng thành một hệ thống chặt chẽ, đồng thời hình thành kiến thức dưới một góc độ mới, lý giải được ý nghĩa sâu xa của kiến thức, biết cách diễn đạt ý tưởng của mình bằng ngôn ngữ của chính mình khi nghiên cứu nội dung Sinh học. Trong dạy học việc hệ thống hoá kiến thức sẽ có tác dụng rèn luyện học sinh những phẩm chất trí tuệ như: - Rèn luyện kĩ năng đọc tóm tắt tìm ra ý chính, cơ bản, cốt lõi nhất trong tài liệu, sách giáo khoa. Đồng thời thiết lập được mối quan hệ giữa các thành phần kiến thức.

Quá trình này đòi hỏi học sinh phải vận dụng thành thạo các thao tác tư duy cơ bản như: so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát, trừu tượng hoá, xác lập các mối 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] quan hệ… Đây là quá trình gia công chuyển hoá tri thức sách vở thành tri thức bản thân. Như vậy, việc hệ thống hoá kiến thức giúp học sinh sử dụng được các nguồn tài liệu đa dạng, phát triển tư duy logic, tư duy hình tượng, tư duy biện chứng. Trên cơ sở đó, phát triển năng lực nhận thức và năng lực hành động chủ động và sáng tạo. - Qua việc hệ thống hoá kiến thức, học sinh biết cách đối chiếu, so sánh sự vật hiện tượng để tìm ra quy luật, nghĩa là rèn luyện học sinh khả năng khái quát hoá rút ra kết luận.

- Việc hệ thống hoá kiến thức còn giúp cho học sinh vừa chiếm lĩnh kiến thức, vừa hình thành phương pháp để đi tới chiếm lĩnh kiến thức cho bản thân, phát triển năng lực tiếp nhận và giải quyết vấn đề, năng lực tự học và thói quen tự học, sáng tạo, giúp cho học sinh có thể tự học suốt đời. Đây là một trong những yêu cầu căn bản của lí luận dạy học nói chung và lí luận dạy học Sinh học nói riêng. Kĩ năng Là khả năng vận dụng có mục đích và sáng tạo những kiến thức thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế để giải quyết một nhiệm vụ mới. Kỹ năng vừa thể hiện kỹ thuật hành động, vừa thể hiện năng lực của con người trong hoạt động nhận thức, hoạt động xã hội.

Kỹ năng được hình thành bằng con đường luyện tập, tạo khả năng cho con người thực hiện hành động không chỉ trong những điều kiện quen thuộc mà cả trong những điều kiện thay đổi. Kỹ năng bậc thấp được hình thành lần đầu tiên qua các hoạt động giản đơn. Khi kỹ năng đạt tới thành thạo, khéo léo thì trở thành kỹ xảo. Và khi có tri thức kết hợp với kỹ xảo sẽ nảy sinh kỹ năng bậc cao.Goluber có 5 mức độ hình thành kỹ năng như sau: Mức độ 1: Hình thành kỹ năng sơ đẳng, ý thức được mục đích hành động, biết được cách thức thực hiện hành động dựa trên vốn hiểu biết đã có (kỹ năng bậc thấp).

16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Mức độ 2: Biết cách làm nhưng chưa thành thạo. Có thể hiểu biết phương thức hành động, sử dụng được những kỹ xảo đã có. Mức độ 3: Có hàng loạt kỹ năng nhưng còn mang tính riêng lẻ, chưa kết hợp được với nhau. Mức độ 4: Có kỹ năng phát triển cao.

Có sự phối hợp và sử dụng sáng tạo vốn hiểu biết và các kỹ xảo đã có. Biết lựa chọn kỹ năng phù hợp với mục đích. Mức độ 5: Có tay nghề cao, sử dụng thành thạo, sáng tạo các khả năng khác nhau. Kĩ năng hệ thống hoá kiến thức Là khả năng vận dụng thành thạo, sáng tạo, có mục đích các thao tác phân chia sự vật, hiện tượng theo một trật tự logic chặt chẽ về nội dung, các yếu tố thành phần, mối quan hệ giữa các yếu tố trong sự vật, hiện tượng, từ đó phối hợp chúng, khái quát chúng cũng theo một trật tự logic nhất định thành một chỉnh thể mới tuỳ theo mục đích cần hệ thống.

Cơ sở thực tiễn Thực trạng của việc dạy học Sinh học ở các trường THPT Qua điều tra bằng cách tham khảo giáo án, xem vở ghi của HS, dự giờ của 20 giáo viên, trao đổi trực tiếp và điều tra bằng phiếu ở 30 giáo viên của một số trường THPT thuộc địa bàn thành phố Hải Phòng: Trường THPT Hồng Bàng, Trường THPT Tiên Lãng, Trường THPT An Dương, Trường THPT Ngô Quyền, Trường THPT Kiến An, Trường THPT Kiến Thụy, Trường THPT Quang Trung. Đồng thời kiểm tra khảo sát HS khối 11 ở 5 trường bằng câu hỏi trắc nghiệm khách quan về việc học tập của HS và tình hình GV cho HS sử dụng SGK, tình hình rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức cho HS, chúng tôi thu được kết quả sau: 1. Việc dạy của giáo viên Mục đích điều tra nhằm tìm hiểu những nguyên nhân hạn chế chất lượng dạy học Sinh học cơ thể ở trường THPT. * Tình hình giáo viên cho HS sử dụng SGK 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Kết quả điều tra tình hình GV cho HS sử dụng SGK để hướng dẫn HTH kiến thức. Cách thức mục Sử dụng Sử dụng Ít sử dụng Không sử đích sử dụng thường không thường dụng xuyên xuyên Cho Số Tỉ lệ Số Tỉ lệ Số Tỉ lệ Số Tỉ học người % người % người % người lệ% sinh Tự học nội 0 0 11 27,5 20 50 9 22,5 sử dung kiến dụng thức đơn SGK giản với mục Tóm tắt 0 0 3 7,5 21 52,5 6 40 nội dung đích kiến thức sau mới đây ở Phân tích 0 0 2 5 7 17,5 21 52,5 các tư liệu, mức: phân loại tài liệu Thiết lập 0 0 1 2,5 4 10 35 87,5 mối quan hệ giữa các thành phần kiến thức Gia công 0 0 0 0 0 0 0 0 trí tuệ, chuyển hóa nội dung kiến thức thành sơ đồ, bảng HTH 18 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Qua bảng 1.1 cho thấy: - Ở trên lớp, SGK chỉ được sử dụng để HS tự đọc những nội dung kiến thức đơn giản mà không yêu cầu HS gia công sử lý nội dung như phân loại tài liệu, phân tích tư liệu, tổng hợp. - Qua dự giờ chúng tôi thấy nhiều HS không mang SGK, nhiều HS không tích cực, tự lực khi GV yêu cầu tự đọc những kiến thức dễ trong SGK để trả lời câu hỏi và tham gia xây dựng bài. * Tình hình rèn luyện HS kĩ năng HTH kiến thức trong dạy học Sinh học Bảng 1.

Kết quả điều tra tình hình rèn luyện HS kĩ năng HTH kiến thức. Mục đích sử Sử dụng Sử dụng Ít sử dụng Không sử dụng dụng thường xuyên không thường xuyên Số Tỉ lệ Số Tỉ lệ Số Tỉ lệ Số Tỉ lệ người % người % người % người % 1.