Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý và dự báo thu BHXH. Chương 2: Thực trạng quản lý thu BHXH tại Bảo hiểm xã hội Việt Nam, Chương 3: Giải pháp hoàn thiện công tác quản lý và dự báo thu BHXH tại Bảo hiểm xã hội Việt Nam. 8 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ VÀ DỰ BÁO THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Những vấn đề cơ bản về thu bảo hiểm xã hội 1.
Quan điểm về bảo hiểm xã hội Bảo hiểm và BHXH đã hình thành rất sớm trong lịch sử phát triển của xã hội loài người và đã được nhiều nhà khoa học đề cập, nghiên cứu một cách sâu sắc dưới nhiều góc độ và khía cạnh khác nhau. Thực tế từ khi ra đời, những hình thức BHXH luôn luôn nhằm vào đối tượng quan trọng nhất của xã hội là lực lượng lao động Ngày nay, BHXH được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau. Vì vậy có thể có nhiều định nghĩa kh c nhau về BHXH. Cụ thể: Ở góc độ kiến thức bách khoa, BHXH là sự thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật nhằm đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hộị - Ở góc độ tài chính, BHXH được định nghĩa là quá trình thành lập và sử dụng quỹ tiền tệ dự trữ của cộng đồng những người lao động, có sự bảo trợ của Nhà nước để san sẻ rủi ro, đảm bảo thu nhập cho họ và gia đình trong những trường hợp cần thiết theo quy định của pháp luật.
- Ở góc độ pháp luật, BHXH là một chế độ pháp lý quy định đối tượng, điều kiện, mức độ đảm bảo vật chất và các dịch vụ cần thiết bảo vệ người lao động và gia đình họ trong các trường hợp bảo hiểm được Nhà nước xác định. - Theo Luật BHXH, thuật ngữ BHXH được hiểu là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH Căn cứ vào loại hình BHXH của người tham gia BHXH có thể chia BHXH thành BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện. Theo quy định tại Khoản 2 Điều 3 Luật BHXH năm 2014 thì BHXH bắt buộc được định nghĩa:“ Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia” 9 1. Khái niệm thu bảo hiểm xã hội Thu BHXH là một thuật ngữ thuộc phạm trù tài chính, một khâu tài chính tồn tại độc lập trong hệ thống tài chính BHXH.
Công tác thu BHXH tham gia vào quá trình tạo lập quỹ BHXH, quỹ tài chính này nhằm đảm bảo cuộc sống cho người lao động và gia đình họ khi gặp rủi ro, từ đó đảm bảo sự ổn định và phát triển kinh tế xã hội. Thu BHXH thực chất là sự phân phối lại một phần thu nhập của c c đối tượng tham gia BHXH, nhằm giải quyết hài hòa các mặt lợi ích kinh tế và thực hiện các chức năng kinh tế, xã hội của Nhà nước. Như vậy, tác giả đưa ra kh i niệm chung nhất về thu BHXH:“ Thu BHXH là việc Nhà nước sử dụng các biện pháp, các hình thức, phương ph p thu BHXH nhằm mục tiêu thu đúng, thu đủ, thu kịp thời BHXH của c c đối tượng tham gia” 1. Nguyên tắc và nguồn thu bảo hiểm xã hội 1.
Nguyên tắc: Thu BHXH đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành quỹ BHXH, do đó việc thu BHXH cần tuân thủ theo nguyên tắc: Thứ nhất: Thu đúng, thu đủ, thu kịp thời. - Thu đúng: là đúng đối tượng, đúng mức thu, đúng tiền lương, tiền công, mức thu nhập làm căn cứ đóng và đúng thời gian quy định Đối với quy định về bảo hiểm bắt buộc, mọi người lao động khi giao kết hợp đồng lao động (HĐLĐ) với người sử dụng lao động có thời hạn từ đủ 01 th ng trở lên thuộc đối tượng đóng BHXH bắt buộc, giao kết HĐLĐ có thời hạn từ đủ 03 th ng trở lên thuộc đối tượng đóng BHYT, BHTN bắt buộc. Đối với quy định về bảo hiểm tự nguyện, người tham gia thuộc đối tượng đóng khi không thuộc đối tượng đóng bảo hiểm bắt buộc Việc x c định đúng đối tượng, đúng tiền lương, tiền công, mức thu nhập làm căn cứ đóng BHXH, BHYT, BHTN của người lao động (người tham gia) là cơ sở quan trọng để đảm bảo thu đúng; việc thu đúng còn phụ thuộc vào tính chất hoạt động của đơn vị sử dụng lao động để x c định đúng đối tượng, mức thu, phương thức thu - Thu đủ: là thu đủ số người thuộc diện tham gia BHXH, BHYT, BHTN và đủ mức đóng, số tiền phải thu BHXH, BHYT, BHTN của người lao động (người tham gia), người sử dụng lao động. - Thu kịp thời: là thu kịp về thời gian khi có ph t sinh quan hệ lao động, tiền công, tiền lương đối với người lao động tham gia BHXH bắt buộc, BHYT, BHTN hoặc kịp về thời gian theo phương thức đóng mà người tham gia BHXH tự nguyện, BHYT hộ gia đình đã đăng k mà những quan hệ đó thuộc đối tượng, phạm vi tham gia BHXH, BHYT, BHTN.
10 Thứ hai: Tập trung, thống nhất, công bằng, công khai Cơ chế thu BHXH, BHYT, BHTN được quy định thống nhất, nguồn thu BHXH, BHYT, BHTN tập trung quản l , điều tiết ở Trung ương là BHXH Việt Nam C c quy định về thu BHXH triển khai đến c c đơn vị cần được thống nhất Tất cả c c chế độ, chính s ch đối với mọi đối tượng phải được p dụng trong toàn ngành Chế độ đóng góp phải thực hiện công bằng đối với mọi đối tượng, không phân biệt đối xử theo giới tính, dân tộc Mọi vấn đề liên quan đến hệ thống quản l thu BHXH, c c chế độ, chính s ch BHXH đều cần được thảo luận, nghiên cứu, bổ sung, sửa đổi phù hợp với thực tiễn hoạt động của từng đơn vị, tổ chức, c nhân và điều kiện, hoàn cảnh của đất nước Khi có sự thay đổi liên quan đến chế độ, chính s ch BHXH thì cơ quan BHXH phối hợp cùng với c c ban ngành liên quan thông b o đến người lao động và đơn vị sử dụng lao động công khai, minh bạch và kịp thời Việc tham gia BHXH của người lao động, người lao động đều cần được biết Bên cạnh đó, quỹ BHXH cần được quản l tập trung, có sự kiểm tra, gi m s t quỹ từ phía c c cơ quan quản l nhà nước Việc tham gia BHXH, BHYT, BHTN của người lao động (người tham gia), người sử dụng lao động đảm bảo công khai, thực hiện công bằng ở c c thành phần kinh tế C c đơn vị tham gia BHXH, BHYT, BHTN đều phải công khai số lao động phải đóng và số tiền đóng theo đúng quy định, có sự kiểm tra, thanh tra, kiểm so t của Nhà nước và gi m s t của c c cơ quan chức năng và c c tổ chức chính trị - xã hội Tính công bằng được thể hiện trong việc thu nộp BHXH, BHYT, BHTN không phân biệt đối xử giữa c c thành phần kinh tế. Thứ ba: An toàn, hiệu quả Thực hiện thu BHXH theo đúng quy trình để đảm bảo tính an toàn, hiệu quả trong quá trình quản lý nguồn thu BHXH và sử dụng nguồn thu đúng mục đích Đối với BHXH, đơn vị sử dụng lao động trích tiền đóng BHXH trên quỹ tiền lương, tiền công tháng của những người lao động tham gia BHXH, đồng thời trích từ tiền lương, tiền công th ng đóng BHXH của từng người lao động theo mức quy định. Do số tiền lớn nên cơ quan BHXH không nhận tiền trực tiếp mà đơn vị sử dụng lao động sẽ chuyển cùng một lúc vào tài khoản chuyên thu của cơ quan BHXH mở tại ngân hàng hoặc kho bạc Nhà nước Thông qua cơ chế quản lý thu nghiêm ngặt và có sự giám sát, quản lý của nhà nước để tránh lạm dụng, thất thoát nguồn thu Hàng năm, cơ quan BHXH sẽ thông báo tình hình tham gia BHXH cho người lao động để người lao động biết được quá trình tham gia và mức tiền lương, tiền công đóng BHXH, nhằm tránh tình trạng đơn vị sử dụng lao động trốn tránh trách nhiệm đóng BHXH, hoặc đã thu tiền đóng BHXH của người lao động nhưng lại không đóng 11 Thực hiện quản l chặt chẽ tiền thu BHXH, BHYT, BHTN theo chế độ quản l tài chính của Nhà nước và sử dụng nguồn thu đúng mục đích Nguồn thu BHXH, BHYT, BHTN do được tồn tích cộng đồng, nên thường có khối lượng tiền nhàn rỗi tương đối lớn chưa sử dụng cần được đầu tư tăng trưởng, vừa nâng cao hiệu quả sử dụng, vừa an toàn tiền thu BHXH, BHYT, BHTN về mặt gi trị do c c yếu tố trượt gi Vì vậy, thông qua cơ chế quản l nghiêm ngặt về thu BHXH, BHYT, BHTN để tr nh lạm dụng, thất tho t; đồng thời nghiên cứu c c lĩnh vực đầu tư để đảm bảo thu hồi được vốn và có lãi, tức là hiệu quả sử dụng nguồn thu 1. Các nguồn thu Bảo hiểm xã hội Các nhà kinh tế đã coi quỹ BHXH như “xương sống” của toàn bộ hệ thống BHXH của bất kỳ quốc gia nào, và có ảnh hưởng lớn đến sự ổn định xã hội, ổn định chính trị của đất nước.
Quỹ BHXH hình thành và hoạt động đã tạo ra khả năng giải quyết được những nhu cầu phát sinh của người thụ hưởng BHXH khi có sự kiện bảo hiểm hoặc gặp những rủi ro được bảo hiểm theo quy định của pháp luật, với tổng dự trữ thấp nhất, nhưng khả năng thanh toán cao nhất. Quỹ BHXH là tập hợp những đóng góp bằng tiền của bên tham gia BHXH (bao gồm người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước trong một số trường hợp) và các nguồn thu hợp pháp khác, hình thành một quỹ tiền tệ tập trung để chi trả các trợ cấp BHXH và các chi phí nghiệp vụ kh c theo quy định của pháp luật. Quỹ bảo hiểm xã hội là quỹ tiền tệ độc lập, tập trung, nằm ngoài ngân sách Nhà nước.
