Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý thu Bảo hiể m xã hội Chương 2: Phương pháp nghiên cứu Chương 3: Phân tích thực trạng quản lý thu Bảo hiể m xã hội trên địa bàn thị xã Phúc Yên Tỉnh Vĩnh Phúc. Chương 4: Giải pháp hoàn thiện quản lý thu Bảo hiểm xã hội trên địa bàn thị xã Phúc Yên Tỉnh Vĩnh Phúc. 5 z CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1 Tình hình nghiên cứu đề tài trong nước Từ năm 1995, sau 20 năm thành lập và đi vào hoạt động của hệ thống BHXH Việt Nam, đã có trên một trăm công trình nghiên cứu của cán bộ lãnh đạo, quản lý, các chuyên gia trong ngành và ngoài ngành, từ đề tài cấp bộ, luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ đi sâu cứu những vấn đề chung, cũng nhƣ từng lĩnh vực cụ thể về BHXH, nhƣng về quản lý thu BHXH còn rất hạn chế, mới có một số đề tài trong lĩnh vực này đƣợc nghiên cứu một cách có hệ thống, đó là: - "Thực trạng quản lý thu bảo hiểm xã hội hiện nay và các biện pháp nâng cao hiệu quả công tác thu", đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ, do Tiến sĩ Nguyễn Văn Châu, nguyên Tổng Giám đốc BHXH Việt Nam chủ nhiệm đề tài, bảo vệ năm 1996.
Trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm quản lý thu BHXH của một số nƣớc trên thế giới và tổng kết hoạt động thực tiễn của quản lý thu BHXH ở Việt Nam trƣớc năm 1995 và đến năm 1996; tác giả làm rõ thực trạng hoạt động BHXH đặc biệt là công tác thu BHXH trong thời gian qua, nhằm phân tích khả năng thu BHXH để bù đắp các chế độ BHXH, thay thế dần các nguồn chi lấy từ Ngân sách nhà nƣớc, đồng thời đề xuất một số kiến nghị cụ thể nhằm cải tiến công tác thu BHXH ở Việt Nam. - " Cơ sở khoa học hoàn thiện quy trình quản lý thu bảo hiểm xã hội“, đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ, do Tiến sĩ Dƣơng Xuân Triệu, Giám đốc Trung tâm thông tin khoa học BHXH Việt Nam, bảo vệ năm 1999. Trên cơ sở nghiên cứu 5 mô hình quản lý thu BHXH của các nƣớc trong khu vực và thế giới, tác giả đã làm rõ một số khái niệm xung quang vấn đề thu BHXH, thực trạng quản lý thu BHXH, đồng thời đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện quy trình quản lý thu BHXH phù hợp với từng loại đối tƣợng ở Việt Nam. 6 z - " Hoàn thiện quản lý thu bảo hiểm xã hội khu vực doanh nghiệp ngoài quốc doanh ở Việt Nam", đề tài luận văn Thạc sĩ của tác giả Trần Quốc Tuý, Ban Tuyên truyền BHXH Việt Nam, bảo vệ năm 2000.
Đề tài nghiên cứu quá trình tổ chức thực hiện thu BHXH khu vực doanh nghiệp ngoài quốc doanh từ năm 1995 đến năm 2000; làm rõ thêm cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý thu BHXH khu vực này; thực trạng và giải pháp hoàn thiện quản lý thu BHXH khu vực doanh nghiệp ngoài quốc doanh ở Việt Nam. Đề tài " Quản lý thu bảo hiểm xã hội trên địa bàn Thị xã Phúc Yên tỉnh Vĩnh Phúc" đƣợc tác giả lựa chọn để nghiên cứu, hiện tại chƣa có công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Các nghiên cứu của nƣớc ngoài về quản lý thu bảo hiểm xã hội nêu trên là những nghiên cứu mang tầm vĩ mô, về bản chất quản lý thu bảo hiểm xã hội là chỉ ra những phƣơng thức quản lý thu bảo hiểm xã hội hiệu quả nhất.
Các nghiên cứu trong nƣớc cũng đã tập trung phân tích các vấn đề về chính sách và quản lý thu bảo hiểm xã hội nói chung. Một số nghiên cứu cụ thể, chi tiết công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội cho từng địa phƣơng. Các nghiên cứu đều đã thu thập thông tin, đánh giá thực trạng, chỉ ra một số tồn tại trong các khâu quản lý và đề xuất một số giải pháp khá chung cho các vấn đề phát sinh trong việc quản lý thu bảo hiểm xã hội. Tuy nhiên, đối với thu bảo hiểm xã hội, để có thể thu đúng, thu đủ và thu kịp thời vào nguồn quỹ BHXH, cần tìm ra những điểm đang có ảnh hƣởng đến hiệu quả quản lý thu bảo hiểm xã hội trong các nội dung quản lý cụ thể.
Vì vậy, bên cạnh các nội dung quản lý nói chung, tại luận văn này, tác giả tập trung nghiên cứu chi tiết các vấn đề quản lý, thu thập thông tin về thực trạng, đánh giá để tìm ra các khe hở trong quản lý, điều hành thu trên một địa bàn rộng lớn và phức tạp nhƣ Thị xã Phúc Yên tỉnh Vĩnh Phúc. Từ đó chỉ ra một số giải pháp cũng nhƣ kiến nghị để nhằm mục tiêu nâng cao hiệu quả công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội trong tƣơng lai của Cơ quan bảo hiểm xã hội Việt Nam nói chung và Cơ quan Bảo hiểm xã hội Thị xã Phúc Yên tỉnh Vĩnh Phúc nói riêng. Bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm bảo hiểm xã hội Để hiểu rõ khái niệm về bản chất của BHXH có nhiều cách tiếp cận khác nhau và một trong cách tiếp cận là từ xã hội và lịch sử.
BHXH có lịch sử khá lâu và đã có nhiều thay đổi về chất với nhiều mô hình phong phú, đƣợc thực hiện ở hàng trăm nƣớc trên thế giới. Tuy nhiên, cho đến nay, định nghĩa thế nào là BHXH vẫn là vấn đề còn nhiều tranh luận vì đƣợc tiếp cận từ nhiều giác độ khác nhau với những quan điểm khác nhau. Điều này cho thấy tính đa dạng và phong phú của BHXH. Chính vì vậy, để có thể nêu đƣợc khái niệm này, có thể xuất phát từ việc trả lời những câu hỏi sau: - Thứ nhất, tại sao lại phải BHXH? - Thứ hai, mục đích của BHXH là gì? - Thứ ba, BHXH được thực hiện ra làm sao?… Để trả lời cho câu hỏi thứ nhất, cần xuất phát từ cơ sở hình thành BHXH.
Nhƣ đã nêu, BHXH hình thành và phát triển do nhu cầu của đời sống xã hội, nhất là khi hình thành nền sản xuất hàng hoá. Trong lao động sản xuất, song song với những thuận lợi, con ngƣời thƣờng gặp phải những sự kiện không thuận lợi, những “rủi ro xã hội” làm giảm hoặc mất thu nhập của họ. Có thể chia những sự kiện, những “rủi ro xã hội” thành hai loại: - Những sự kiện, những “rủi ro xã hội” liên quan đến thu nhập bao gồm: mất hoặc giảm thu nhập do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc khả năng lao động không đƣợc sử dụng, ví dụ nhƣ tai nạn lao động, ốm đau, thất nghiệp… - Những sự kiện, những “rủi ro xã hội” liên quan đến sử dụng thu nhập: đó là các sự kiện giảm thu nhập do phải chi tiêu bất thƣờng nhƣ chi phí để mua sắm thuốc men, tiền nuôi dƣỡng sản phụ… Những sự kiện, những “rủi ro xã hội” nêu trên, từ khía cạnh này hay khía cạnh khác đều dẫn đến đe doạ “an toàn kinh tế” cho ngƣời lao động và gia đình họ (bị giảm hoặc mất thu nhập). Vì vậy, phải có những biện pháp và hình thức để chống lại sự đe dọa này mà một trong những biện pháp đó là BHXH.
Nói cách khác, 8 z BHXH đƣợc hình thành là để góp phần đảm bảo thu nhập cho ngƣời lao động và gia đình họ trƣớc những sự kiện không thuận lợi, những “rủi ro xã hội”. Câu hỏi thứ hai đƣợc trả lời từ hệ quả của câu trả lời cho câu hỏi thứ nhất. Có thể nêu rõ hơn, mục đích của BHXH là thông qua hệ thống các trợ cấp BHXH, bù đắp hoặc thay thế thu nhập cho ngƣời lao động và gia đình họ trƣớc những sự kiện, những “rủi ro xã hội” làm cho ngƣời lao động bị giảm hoặc mất thu nhập từ nghề nghiệp, do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc sức lao động không đƣợc sử dụng, góp phần đảm bảo an toàn xã hội. Ở đây cần làm rõ khái niệm bù đắp và thay thế thu nhập.
Khi ngƣời lao động bị giảm thu nhập thì BHXH thực hiện bù đắp cho khoản thu nhập bị thiếu hụt này. Tất nhiên, sự bù đắp này chỉ có tính tƣơng đối và tuỳ điều kiện kinh tế – xã hội của mỗi nƣớc và khả năng của quỹ BHXH trong mỗi giai đoạn phát triển. Khi ngƣời lao động bị mất thu nhập do không thể lao động đƣợc hoặc sức lao động không đƣợc sử dụng (trƣờng hợp thất nghiệp), BHXH thực hiện trả trợ cấp BHXH thay cho phần thu nhập bị mất này. Khoản thu nhập thay thế này cũng tuỳ theo điều kiện kinh tế – xã hội và khả năng của quỹ BHXH mà có thể thay thế toàn bộ hoặc một phần.
Vậy để để đạt đƣợc mục đích trên, BHXH đƣợc tổ chức thực hiện nhƣ thế nào? Đó là câu hỏi thứ ba cần đƣợc trả lời. Lịch sử phát triển BHXH đã chỉ ra rằng, có một số cách thức tổ chức thực hiện để bù đắp hoặc thay thể thu nhập cho ngƣời lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập từ nghề nghiệp, nhƣ: ngƣời lao động cùng giúp nhau; Nhà nƣớc thực hiện thông qua ngân sách và hình thành một quỹ tài chính độc lập thông qua sự đóng góp của các bên tham gia BHXH (bao gồm ngƣời lao động, ngƣời sử dụng lao động và Nhà nƣớc) Trong BHXH hiện đại, hình thức thực hiện chủ yếu là hình thành quỹ BHXH do các bên đóng góp. Có thể mô hình hoá cách tiếp cận về BHXH nêu trên nhƣ sau: “Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội” 9 z Bảo hiểm xã hội là trụ cột chính trong hệ thống an sinh xã hội ở mỗi nƣớc.Theo tổng kết của ILO (công ƣớc 102 năm 1952), bảo hiểm xã hội bao gồm chín chế độ chủ yếu sau: chăm sóc y tế, trợ cấp ốm đau, trợ cấp thất nghiệp, trợ cấp tuổi già, trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, trợ cấp gia đình, trợ cấp thai sản, trợ cấp tàn tật, trợ cấp tử tuất.