Tổng quan nghiên cứu

Bảo hiểm xã hội giữ vai trò trụ cột cốt lõi trong hệ thống an sinh xã hội quốc gia, bảo đảm ổn định đời sống cho người lao động và thúc đẩy tiến bộ kinh tế. Hoạt động quản lý thu bảo hiểm xã hội là điều kiện tiên quyết tạo lập nguồn quỹ tài chính bền vững, phục vụ công tác chi trả các chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hưu trí và tử tuất. Tại huyện Tu Mơ Rông, một huyện miền núi vùng cao của tỉnh Kon Tum với hơn 85% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số và quy mô dân số trên 27.635 người, công tác quản lý thu luôn đối mặt với nhiều thách thức đặc thù do địa hình chia cắt phức tạp và điểm xuất phát kinh tế thấp.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề nâng cao hiệu lực quản lý thu bảo hiểm xã hội tại địa bàn vùng sâu, vùng xa, nơi nhận thức của người lao động còn hạn chế và nguy cơ nợ đọng, trốn đóng bảo hiểm của các đơn vị sử dụng lao động diễn biến phức tạp. Mục tiêu cụ thể của luận văn bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý thu; phân tích toàn diện thực trạng thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội huyện Tu Mơ Rông giai đoạn 2015–2019; xác định nguyên nhân của các tồn tại, hạn chế; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và có tính khả thi cao đến năm 2025.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại cơ quan Bảo hiểm xã hội huyện Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum trên các khía cạnh nghiệp vụ quản lý thu theo quy định của pháp luật. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi chỉ ra các giải pháp tăng trưởng nguồn thu bền vững, nâng tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế lên 92,54% dân số và phát triển đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc từ 2.536 người năm 2019 lên các mốc mục tiêu cao hơn trong tương lai, bảo đảm nguồn thu thực tế luôn hoàn thành vượt mức kế hoạch được giao trên 102% mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản lý nhà nước về kinh tế kết hợp với nguyên lý bảo hiểm và lý thuyết an sinh xã hội hiện đại. Luận văn vận dụng mô hình phân cấp quản lý thu theo ngành dọc tập trung, thống nhất từ Bảo hiểm xã hội Việt Nam, Bảo hiểm xã hội cấp tỉnh đến Bảo hiểm xã hội cấp huyện. Quá trình vận hành quản lý thu được cấu thành từ chuỗi hoạt động liên hoàn bao gồm: tuyên truyền phổ biến chính sách, lập dự toán thu, tổ chức thu và phát triển đối tượng, quyết toán số thu, cùng hoạt động thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.

Khung lý thuyết xác lập 5 khái niệm trọng tâm:

  • Bảo hiểm xã hội: Sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết.
  • Quản lý thu bảo hiểm xã hội: Sự tác động có tổ chức của cơ quan quản lý nhằm thu đúng, thu đủ, thu kịp thời và chống thất thu nguồn tiền đóng bảo hiểm xã hội theo quy định pháp luật.
  • Dự toán thu bảo hiểm xã hội: Quá trình dự báo, tính toán mức độ và xác định các biện pháp huy động nguồn thu vào quỹ trong một chu kỳ ngân sách xác định.
  • Quyết toán thu: Nghiệp vụ thẩm định, tổng hợp và đối soát số tiền thực thu so với số phải thu nhằm bảo đảm tính chính xác, cân đối và minh bạch của quỹ.
  • Thanh tra chuyên ngành đóng bảo hiểm xã hội: Hoạt động thanh tra việc chấp hành quy định pháp luật về nghĩa vụ đóng của các tổ chức, cá nhân sử dụng lao động.

Nền tảng pháp lý được vận dụng xuyên suốt gồm Luật Bảo hiểm xã hội số 58/2014/QH13, Nghị quyết số 21-NQ/TW của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế giai đoạn 2012–2020, và Nghị định số 21/2016/NĐ-CP quy định về chức năng thanh tra chuyên ngành đóng bảo hiểm xã hội của cơ quan Bảo hiểm xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn 2015–2019 và năm 2020:

  • Nguồn dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các báo cáo định kỳ, niên giám thống kê, báo cáo quyết toán thu và biên bản thanh tra của cơ quan Bảo hiểm xã hội huyện Tu Mơ Rông và Bảo hiểm xã hội tỉnh Kon Tum trong suốt 5 năm.
  • Nguồn dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực địa với cỡ mẫu 200 người dân sinh sống tại 11 xã trên địa bàn huyện Tu Mơ Rông. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên thuận tiện. Quá trình điều tra diễn ra trong vòng một tháng (từ ngày 15/4/2020 đến ngày 15/5/2020), thu về đúng 200 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 100%) nhờ sự hướng dẫn và hỗ trợ trực tiếp từ tác giả.
  • Phương pháp phân tích dữ liệu: Sử dụng kỹ thuật thống kê mô tả (tính số tuyệt đối, số tương đối, số bình quân), phương pháp so sánh đối chiếu đa chiều qua các năm và xử lý thang đo Likert 5 mức độ trên phần mềm thống kê. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm phản ánh trung thực biến động quy mô nguồn thu theo chuỗi thời gian, đồng thời định lượng hóa chính xác mức độ hài lòng cũng như đánh giá thực tế của người dân về từng nghiệp vụ quản lý thu tại địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tổng số thu bảo hiểm xã hội tại huyện Tu Mơ Rông liên tục tăng trưởng vững chắc và luôn hoàn thành vượt mức kế hoạch được giao giai đoạn 2015–2019. Năm 2015, số thu đạt 9.567,34 triệu đồng (đạt 101,62% kế hoạch giao 9.436,17 triệu đồng); năm 2016 đạt 10.017,23 triệu đồng (đạt 103,31%); năm 2017 đạt 10.564,43 triệu đồng (đạt 102,76%); năm 2018 đạt 11.098,34 triệu đồng (đạt 103,70%); và đến năm 2019 đạt trên 12.150 triệu đồng (đạt 102,56% kế hoạch). Cơ quan Bảo hiểm xã hội huyện dẫn đầu toàn tỉnh Kon Tum với tỷ lệ thu đạt mức 53,23% so với tiềm năng.

Thứ hai, công tác phát triển đối tượng tham gia đạt nhiều bước tiến rõ nét. Tính đến cuối năm 2019, đơn vị đã quản lý thu tại 76 đơn vị sử dụng lao động với 21.767 người tham gia các loại hình bảo hiểm, tăng 3.762 người so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, số người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đạt 2.536 người (tăng 653 người), bảo hiểm xã hội tự nguyện đạt 87 người (tăng 9 người) và bảo hiểm y tế đạt 19.144 người, đưa tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế chạm mốc 92,54% dân số toàn huyện.

Thứ ba, hoạt động truyền thông và phổ biến chính sách tăng mạnh về số lượng nhưng hiệu quả tiếp cận chưa đồng đều. Giai đoạn 2015–2019, số bài viết tuyên truyền tăng từ 5 bài lên 11 bài; số hội nghị tập huấn tăng từ 4 lượt lên 8 lượt; số lượng băng rôn, áp phích tăng từ 8 lên 15 sản phẩm; số lượt đối thoại doanh nghiệp tăng gấp đôi từ 8 lên 16 lượt; và số lần phát thanh địa phương tăng từ 11 lên 21 lần. Kết quả khảo sát 200 người dân cho thấy hình thức tập huấn trực tiếp và đối thoại doanh nghiệp được đánh giá cao nhất (điểm bình quân lần lượt là 3,92/5 và 3,85/5), trong khi kênh bài viết báo chí chỉ đạt 3,05/5 và tính đổi mới của nội dung chỉ đạt mức 3,16/5.

Thứ tư, công tác đôn đốc thu hồi nợ đọng và xử lý vi phạm còn gặp nhiều rào cản. Số lượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện vẫn ở quy mô rất nhỏ với 87 người, chưa tương xứng với lực lượng lao động nông nghiệp chiếm hơn 80% tại địa phương. Tình trạng doanh nghiệp nhỏ hoạt động theo thời vụ kê khai thiếu lao động hoặc chậm đóng bảo hiểm vẫn diễn ra, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi lâu dài của người lao động.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những kết quả đạt được xuất phát từ sự chỉ đạo quyết liệt của Bảo hiểm xã hội tỉnh Kon Tum, sự vào cuộc của Huyện ủy và Ủy ban nhân dân huyện, cùng sự chủ động bám sát cơ sở của đội ngũ cán bộ chuyên quản thu. Tuy nhiên, những hạn chế tồn tại bắt nguồn từ điều kiện tự nhiên khắc nghiệt với địa hình đồi núi hiểm trở, độ cao trung bình trên 1.333m khiến giao thông đi lại cách trở. Đồng thời, tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao (trên 85%), thu nhập bình quân đầu người còn thấp và thói quen canh tác nương rẫy làm hạn chế khả năng trích thu nhập tham gia bảo hiểm tự nguyện.

Về mặt trình bày dữ liệu, các biến động tài chính trong luận văn được trực quan hóa xuất sắc thông qua các biểu đồ cột kép kết hợp đường xu hướng, biểu diễn sự so sánh giữa kế hoạch giao thu và số thực thu qua từng năm. Kết quả khảo sát ý kiến người dân được hệ thống hóa qua bảng phân phối tần số và biểu đồ thanh ngang thể hiện giá trị trung bình thang đo Likert, giúp người đọc dễ dàng nhận diện điểm nghẽn trong từng khâu tuyên truyền và tổ chức thu.

So sánh với các công trình nghiên cứu tại địa bàn lân cận như huyện Đăk Hà (năm 2018) và huyện Đắk Glei (năm 2019), Bảo hiểm xã hội huyện Tu Mơ Rông có tỷ lệ hoàn thành vượt mức dự toán thu ngân sách rất cao, nhưng tốc độ mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội tự nguyện lại chậm hơn do đặc thù phân bố dân cư thưa thớt và mức độ phát triển kinh tế tư nhân trên địa bàn còn nhiều hạn chế.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đổi mới căn bản nội dung và đa dạng hóa phương thức tuyên truyền chính sách bảo hiểm xã hội. Cơ quan Bảo hiểm xã hội huyện cần chủ động phối hợp với Ban Tuyên giáo Huyện ủy, Ủy ban nhân dân 11 xã, các già làng, trưởng bản và người có uy tín để tổ chức truyền thông trực tiếp bằng ngôn ngữ dân tộc thiểu số bản địa. Mục tiêu nâng điểm đánh giá mức độ hấp dẫn và thường xuyên của công tác tuyên truyền từ 3,16 điểm lên trên 4,20 điểm trên thang đo Likert trước năm 2023, mở rộng nhận thức chính sách tới hơn 85% đồng bào địa phương.

Thứ hai, nâng cao chất lượng công tác lập dự toán thu và hoàn thiện dữ liệu quản lý đối tượng. Bộ phận quản lý thu cần phối hợp chặt chẽ với cơ quan Thuế và Phòng Tài chính – Kế hoạch huyện để rà soát định kỳ 100% doanh nghiệp đăng ký kinh tế, hợp tác xã và hộ kinh doanh cá thể. Việc lập dự toán năm phải bám sát tốc độ tăng trưởng kinh tế địa phương, kiểm soát sai lệch giữa dự toán và thực tế thu dưới mức 2%, hoàn thành chỉ tiêu lập kế hoạch thu hàng năm đúng thời hạn trước ngày 10 tháng 10.

Thứ ba, siết chặt quy trình quản lý nợ đọng và tăng cường đôn đốc thu nợ. Tổ chuyên quản thu thực hiện đối chiếu công nợ 15 ngày một lần đối với 76 đơn vị sử dụng lao động trên địa bàn. Trường hợp đơn vị chậm đóng quá 2 lần thông báo bằng văn bản, cơ quan chức năng cần chuyển hồ sơ sang bộ phận kiểm tra và công khai danh tính trên phương tiện truyền thông địa phương, phấn đấu duy trì tỷ lệ nợ đọng dưới 1,2% tổng số phải thu trong suốt giai đoạn 2021–2025.

Thứ tư, đẩy mạnh thanh tra chuyên ngành đột xuất và tăng cường chế tài xử lý vi phạm pháp luật. Bảo hiểm xã hội huyện cần phối hợp liên ngành với Công an huyện và Phòng Lao động – Thương binh và Xã hội thực hiện tối thiểu 10 đến 15 cuộc thanh tra chuyên ngành mỗi năm theo đúng tinh thần Nghị định số 21/2016/NĐ-CP. Xử lý dứt điểm các hành vi trốn đóng, nợ đọng kéo dài, bảo đảm truy thu 100% số tiền chậm đóng và tiền lãi phạt theo quy định pháp luật.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Ban Giám đốc và cán bộ nghiệp vụ cơ quan Bảo hiểm xã hội cấp huyện thuộc các tỉnh miền núi, Tây Nguyên. Luận văn cung cấp mô hình thực tiễn về tổ chức thu, quản lý nguồn thu và phương thức vận động đồng bào dân tộc thiểu số tham gia bảo hiểm phù hợp với địa bàn vùng cao khó khăn.

Thứ hai, các cơ quan quản lý nhà nước cấp huyện, bao gồm Ủy ban nhân dân huyện, Phòng Lao động – Thương binh và Xã hội, Phòng Tài chính – Kế hoạch. Tài liệu này đóng vai trò căn cứ thực tế để xây dựng các chương trình hành động, kế hoạch hỗ trợ trích ngân sách địa phương đóng bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội tự nguyện cho các nhóm yếu thế.

Thứ ba, các doanh nghiệp, hợp tác xã và tổ chức công đoàn cơ sở trên địa bàn tỉnh Kon Tum. Các đơn vị có thể tham khảo để nắm bắt chính xác quy trình trích nộp bảo hiểm, quy định xử phạt vi phạm hành chính, từ đó xây dựng quan hệ lao động hài hòa và bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho người lao động.

Thứ tư, học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công và Chính sách công. Công trình là nguồn tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp khảo sát thực chứng 200 mẫu, kỹ thuật xử lý dữ liệu quản lý tài chính an sinh và khung giải pháp chính sách công cấp cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

Kết quả thu bảo hiểm xã hội tại huyện Tu Mơ Rông giai đoạn 2015–2019 có điểm gì nổi bật?

Cơ quan Bảo hiểm xã hội huyện liên tục hoàn thành vượt mức kế hoạch giao thu trong cả 5 năm. Tổng số thu tăng đều đặn từ 9.567,34 triệu đồng năm 2015 lên hơn 12.150 triệu đồng vào năm 2019, tỷ lệ đạt kế hoạch dao động từ 101,62% đến 103,70%, đưa huyện trở thành đơn vị dẫn đầu tỉnh Kon Tum với tỷ lệ thu đạt 53,23%.

Nguyên nhân nào khiến số người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện tại địa phương năm 2019 mới đạt 87 người?

Nguyên nhân chủ yếu do trên 85% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, đời sống kinh tế phụ thuộc vào nông nghiệp nương rẫy với thu nhập không ổn định. Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền chưa thực sự đi sâu vào phong tục tập quán, người dân chưa nhận thức đầy đủ lợi ích lâu dài của lương hưu khi về già.

Kết quả khảo sát 200 người dân đánh giá hình thức tuyên truyền nào đạt hiệu quả cao nhất?

Khảo sát thực tế chỉ ra hình thức tổ chức hội nghị tập huấn trực tiếp đạt điểm đánh giá cao nhất với 3,92/5 điểm, tiếp theo là đối thoại doanh nghiệp đạt 3,85/5 điểm và đài phát thanh địa phương đạt 3,73/5 điểm. Ngược lại, hình thức tuyên truyền qua bài viết báo chí chỉ đạt 3,05/5 điểm do hạn chế về tiếp cận phương tiện thông tin.

Cơ quan Bảo hiểm xã hội huyện Tu Mơ Rông quản lý và xử lý nợ đọng bảo hiểm xã hội như thế nào?

Cơ quan bảo hiểm phân loại nợ thành bốn nhóm để xử lý, thực hiện đối chiếu và gửi văn bản đôn đốc định kỳ 15 ngày một lần. Nếu đơn vị sử dụng lao động không nộp sau 2 lần thông báo, hồ sơ sẽ được chuyển sang bộ phận thu nợ và kiến nghị thanh tra chuyên ngành liên ngành để xử phạt hoặc truy thu theo luật định.

Các giải pháp trọng tâm nào được đề xuất để hoàn thiện quản lý thu bảo hiểm xã hội đến năm 2025?

Luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cốt lõi: đổi mới truyền thông bằng tiếng đồng bào dân tộc thiểu số; nâng cao tính chính xác của dự toán thu dựa trên dữ liệu cơ quan Thuế; tăng cường đôn đốc và công khai đơn vị nợ đọng; đẩy mạnh thanh tra chuyên ngành đột xuất theo Nghị định số 21/2016/NĐ-CP để kéo giảm tỷ lệ nợ đọng dưới 1,2%.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội tại cấp huyện miền núi.
  • Phân tích chi tiết chuỗi dữ liệu thực tế giai đoạn 2015–2019, phản ánh số thu tăng trưởng từ 9.567,34 triệu đồng lên hơn 12.150 triệu đồng và diện bao phủ bảo hiểm y tế đạt 92,54%.
  • Đo lường thực chứng nhận thức và mức độ hài lòng của 200 người dân địa phương đối với 5 nội dung quản lý thu an sinh xã hội.
  • Đề xuất hệ thống 4 giải pháp khoa học, đồng bộ và phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội đặc thù của huyện Tu Mơ Rông.
  • Định hình lộ trình thực hiện cụ thể từ năm 2021 đến năm 2025 nhằm tăng cường hiệu quả quản lý thu, mở rộng diện bao phủ bảo hiểm tự nguyện và kiểm soát nợ đọng.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp một mô hình quản lý thu bảo hiểm xã hội thích ứng với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, giải quyết hài hòa bài toán an sinh xã hội và phát triển kinh tế cơ sở. Các nhà quản lý, cán bộ chuyên trách và học viên chuyên ngành Quản lý kinh tế có thể khai thác ngay các dữ liệu và giải pháp từ công trình này để ứng dụng vào công tác thực tiễn và nghiên cứu học thuật.