I. Vai trò quản lý chi ngân sách XDCB tại huyện Kon Plông
Quản lý chi ngân sách nhà nước trong đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) là một nhiệm vụ trọng yếu, đặc biệt tại các địa phương miền núi như huyện Kon Plông, tỉnh Kon Tum. Nguồn vốn từ ngân sách nhà nước đóng vai trò then chốt trong việc hình thành và phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội, tạo đòn bẩy cho tăng trưởng bền vững. Luận văn thạc sĩ của tác giả Ngô Tấn Khương (2020) đã chỉ rõ, hàng năm, ngân sách nhà nước dành khoảng 30% tổng chi cho lĩnh vực đầu tư XDCB, cho thấy tầm quan trọng của hoạt động này. Tại Kon Plông, một huyện nghèo theo Nghị quyết 30a, nguồn vốn này càng có ý nghĩa quyết định trong việc cải thiện hệ thống giao thông, kỹ thuật, và các công trình công cộng. Việc nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách không chỉ là yêu cầu về mặt kinh tế mà còn là yếu tố ổn định chính trị - xã hội. Một cơ chế quản lý vốn đầu tư minh bạch, hiệu quả sẽ giúp tối ưu hóa nguồn lực hạn hẹp, ngăn chặn tình trạng thất thoát, lãng phí trong đầu tư công, và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương Kon Tum. Quá trình quản lý này bao gồm nhiều giai đoạn phức tạp, từ lập dự toán, chấp hành chi, đến quyết toán dự án hoàn thành và thanh tra, giám sát. Mỗi giai đoạn đều đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Luật Đầu tư công và Luật Ngân sách Nhà nước, cũng như sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng như Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước huyện Kon Plông, và các Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng. Do đó, việc nghiên cứu và hoàn thiện công tác quản lý chi ngân sách nhà nước trong đầu tư XDCB tại Kon Plông là vấn đề cấp thiết, mang ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn, góp phần sử dụng đồng vốn của nhà nước một cách hiệu quả nhất.
1.1. Tầm quan trọng của vốn ngân sách trong phát triển hạ tầng
Vốn ngân sách nhà nước là nguồn lực chính yếu để kiến tạo và hoàn thiện cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội tại huyện Kon Plông. Với đặc điểm địa hình đồi núi phức tạp, hệ thống giao thông còn nhiều khó khăn, đầu tư vào các công trình đường liên xã, nội thôn là ưu tiên hàng đầu. Theo báo cáo giai đoạn 2016-2018, huyện Kon Plông đã phân bổ một tỷ trọng lớn ngân sách cho ngành công nghiệp - xây dựng nhằm nâng cấp hạ tầng. Các khoản chi này không chỉ giúp cải thiện việc đi lại, giao thương mà còn là yếu tố tiên quyết để thu hút đầu tư, thúc đẩy các ngành kinh tế mũi nhọn như nông nghiệp công nghệ cao và du lịch sinh thái. Bên cạnh đó, vốn đầu tư công còn được dùng để xây dựng các công trình phúc lợi xã hội như trường học, trạm y tế, góp phần nâng cao chất lượng đời sống người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số chiếm đa số (khoảng 90%).
1.2. Khung pháp lý điều chỉnh Luật Đầu tư công và Luật Ngân sách
Hoạt động quản lý chi ngân sách cho đầu tư XDCB chịu sự chi phối chặt chẽ của một hệ thống văn bản pháp luật, trong đó nền tảng là Luật Đầu tư công và Luật Ngân sách Nhà nước. Các luật này quy định rõ ràng về quy trình, nguyên tắc và trách nhiệm của các bên liên quan. Cụ thể, việc lập dự toán, phân bổ ngân sách cho đầu tư phát triển phải tuân thủ các điều kiện bố trí vốn, phù hợp với quy hoạch và kế hoạch tài chính trung hạn. Kiểm soát chi ngân sách nhà nước được thực hiện thông qua Kho bạc Nhà nước, đảm bảo các khoản chi đúng mục đích, đúng đối tượng và đầy đủ thủ tục. Việc tuân thủ nghiêm ngặt khung pháp lý này là cơ sở để đảm bảo tính minh bạch, hiệu quả và ngăn ngừa các hành vi tiêu cực trong quản lý tài chính công.
II. Thách thức trong quản lý vốn đầu tư công tại Kon Plông
Mặc dù đã đạt được những kết quả tích cực, công tác quản lý vốn đầu tư công tại huyện Kon Plông giai đoạn 2016-2018 vẫn đối mặt với nhiều tồn tại và thách thức. Thực trạng quản lý tài chính công cho thấy nhiều bất cập cần được khắc phục. Một trong những vấn đề nổi cộm là tiến độ giải ngân vốn đầu tư xây dựng cơ bản còn chậm, gây ảnh hưởng đến hiệu quả chung của các dự án. Tình trạng nợ đọng trong xây dựng cơ bản vẫn còn tồn tại, làm giảm động lực của các nhà thầu và có thể dẫn đến việc thi công kéo dài, kém chất lượng. Theo luận văn của Ngô Tấn Khương, nguyên nhân của những hạn chế này đến từ cả yếu tố chủ quan và khách quan. Về chủ quan, năng lực của một số chủ đầu tư và Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng còn hạn chế. Công tác lập, thẩm định dự án đôi khi chưa sát với thực tế. Về khách quan, một số cơ chế chính sách còn thiếu đồng bộ, gây vướng mắc trong quá trình thực hiện. Tình trạng thất thoát, lãng phí trong đầu tư công tuy đã được kiểm soát nhưng vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Đặc biệt, công tác giám sát và đánh giá đầu tư chưa phát huy hết hiệu quả, việc thanh tra, kiểm tra đôi khi còn mang tính hình thức. Công tác quyết toán dự án hoàn thành cũng là một khâu yếu, thường xuyên chậm trễ, gây khó khăn cho công tác tổng kết và hoạch định chính sách cho các giai đoạn tiếp theo. Việc giải quyết triệt để những thách thức này đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị, từ đó mới có thể nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách một cách bền vững.
2.1. Phân tích thực trạng giải ngân vốn và nợ đọng XDCB
Tình hình giải ngân vốn đầu tư xây dựng cơ bản tại Kon Plông trong giai đoạn nghiên cứu chưa đạt như kỳ vọng. Dữ liệu từ Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện cho thấy tỷ lệ giải ngân ở một số dự án còn thấp, thanh toán vốn còn chậm. Nguyên nhân chính bao gồm các vướng mắc trong công tác giải phóng mặt bằng, năng lực thi công của một số nhà thầu chưa đảm bảo, và thủ tục hành chính còn phức tạp. Hệ quả là tình trạng nợ đọng vốn đầu tư XDCB vẫn còn diễn ra. Việc chậm trễ trong thanh toán không chỉ ảnh hưởng đến tài chính của doanh nghiệp mà còn làm giảm uy tín của chủ đầu tư và cơ quan quản lý nhà nước.
2.2. Nhận diện nguyên nhân gây thất thoát lãng phí vốn đầu tư
Hiện tượng thất thoát, lãng phí trong đầu tư công xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Thứ nhất, chất lượng công tác khảo sát, thiết kế và lập dự toán còn hạn chế, dẫn đến phải điều chỉnh dự án nhiều lần, gây phát sinh chi phí. Thứ hai, quy trình đấu thầu và lựa chọn nhà thầu đôi khi chưa thực sự minh bạch, có thể lựa chọn phải nhà thầu không đủ năng lực tài chính và kỹ thuật. Thứ ba, công tác giám sát thi công và nghiệm thu khối lượng chưa được thực hiện chặt chẽ, tạo kẽ hở cho các hành vi tiêu cực. Cuối cùng, sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước có lúc chưa đồng bộ, gây chồng chéo và chậm trễ trong xử lý các vấn đề phát sinh.
2.3. Hạn chế trong công tác quyết toán dự án hoàn thành
Công tác quyết toán dự án hoàn thành là một trong những khâu yếu trong chu trình quản lý đầu tư tại Kon Plông. Báo cáo thẩm tra của Phòng Tài chính - Kế hoạch cho thấy nhiều dự án chậm nộp hồ sơ quyết toán theo quy định. Nguyên nhân là do chủ đầu tư và nhà thầu chưa hoàn thiện đầy đủ hồ sơ pháp lý, hồ sơ nghiệm thu, hoặc còn vướng mắc về công nợ. Việc chậm quyết toán không chỉ vi phạm quy định quản lý tài chính mà còn làm cho số liệu về tài sản công không được cập nhật kịp thời, gây khó khăn cho việc đánh giá tổng thể hiệu quả sử dụng vốn ngân sách nhà nước và hoạch định kế hoạch cho các năm tiếp theo.
III. Phương pháp tối ưu lập và phân bổ ngân sách đầu tư XDCB
Để nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách, việc hoàn thiện công tác lập và phân bổ dự toán chi ngân sách nhà nước trong đầu tư XDCB là giải pháp nền tảng. Quá trình này phải được thực hiện một cách khoa học, minh bạch và bám sát thực tiễn. Theo đề xuất trong luận văn, công tác lập dự toán cần dựa trên quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội đã được phê duyệt, đảm bảo tính đồng bộ và có tầm nhìn dài hạn. Việc phân bổ ngân sách cho đầu tư phát triển cần khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, thiếu tập trung. Thay vào đó, cần ưu tiên bố trí vốn cho các dự án trọng điểm, có sức lan tỏa lớn, các dự án xử lý nợ đọng XDCB và các công trình cấp bách phục vụ dân sinh. Quy trình này đòi hỏi sự tham gia và phản biện của các cơ quan chuyên môn và cộng đồng dân cư. Đặc biệt, cần tăng cường vai trò của Hội đồng nhân dân các cấp trong việc giám sát quá trình lập và quyết định dự toán. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý dự án và lập dự toán sẽ giúp tăng tính chính xác và minh bạch. Một cơ chế quản lý vốn đầu tư hiệu quả bắt đầu từ khâu lập kế hoạch. Do đó, việc nâng cao chất lượng công tác này sẽ là tiền đề quan trọng để kiểm soát chi ngân sách nhà nước ở các giai đoạn sau, góp phần tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn ngân sách nhà nước tại huyện Kon Plông, một địa bàn còn nhiều khó khăn về nguồn lực.
3.1. Hoàn thiện quy trình lập dự toán và phân bổ vốn đầu tư
Quy trình lập dự toán cần được cải tiến theo hướng gắn kết chặt chẽ kế hoạch đầu tư trung hạn với kế hoạch hàng năm. Các dự án đưa vào danh mục đầu tư phải có đầy đủ thủ tục theo Luật Đầu tư công, được thẩm định kỹ lưỡng về sự cần thiết và hiệu quả kinh tế - xã hội. Khi phân bổ ngân sách cho đầu tư phát triển, cần áp dụng nguyên tắc ưu tiên: (1) trả nợ XDCB; (2) vốn đối ứng cho các dự án ODA; (3) các dự án chuyển tiếp; (4) cuối cùng mới đến các dự án khởi công mới. Việc công khai hóa kế hoạch phân bổ vốn sẽ giúp tăng cường sự giám sát của người dân và doanh nghiệp, đảm bảo nguồn lực được sử dụng đúng mục đích.
3.2. Nâng cao năng lực của Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng
Chất lượng của công tác quản lý đầu tư phụ thuộc rất lớn vào năng lực của các chủ đầu tư và Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng (BQLDA). Cần kiện toàn lại bộ máy các BQLDA, đảm bảo đủ nhân sự có trình độ chuyên môn về kinh tế, kỹ thuật và pháp luật. Thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ về quản lý dự án, đấu thầu, quản lý hợp đồng và quyết toán. Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm của người đứng đầu BQLDA đối với hiệu quả của từng dự án. Một BQLDA chuyên nghiệp sẽ là nhân tố quyết định đến việc lập dự toán chính xác, quản lý thi công chặt chẽ và thực hiện quyết toán kịp thời.
IV. Bí quyết kiểm soát chi ngân sách và giám sát đầu tư hiệu quả
Giai đoạn chấp hành dự toán và kiểm soát chi ngân sách nhà nước là khâu quyết định trực tiếp đến việc đồng vốn có được sử dụng đúng mục đích và hiệu quả hay không. Một trong những giải pháp trọng tâm là tăng cường vai trò và trách nhiệm của Kho bạc Nhà nước huyện Kon Plông. Kho bạc Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng thanh toán mà còn phải là "người gác cổng" nghiêm ngặt, từ chối các khoản chi không đủ điều kiện, không có trong dự toán hoặc sai chế độ. Quá trình kiểm soát chi phải được thực hiện trên nguyên tắc "thanh toán theo tiến độ, khối lượng hoàn thành", tránh tạm ứng quá mức gây chiếm dụng vốn. Bên cạnh đó, công tác giám sát và đánh giá đầu tư cần được đổi mới toàn diện. Cần phát huy vai trò của giám sát cộng đồng, tạo cơ chế để người dân tham gia vào việc theo dõi chất lượng, tiến độ các công trình trên địa bàn. Việc thanh tra, kiểm tra cần được tiến hành thường xuyên, đột xuất thay vì theo kế hoạch định kỳ, tập trung vào các dự án có tổng mức đầu tư lớn hoặc có dấu hiệu chậm tiến độ. Hoàn thiện quy trình đấu thầu và lựa chọn nhà thầu cũng là một giải pháp then chốt. Việc áp dụng đấu thầu qua mạng cần được đẩy mạnh để tăng tính minh bạch, cạnh tranh, lựa chọn được những nhà thầu thực sự có năng lực, góp phần ngăn chặn tiêu cực và thất thoát, lãng phí trong đầu tư công.
4.1. Tăng cường vai trò kiểm soát của Kho bạc Nhà nước Kon Plông
Để siết chặt kỷ luật tài chính, Kho bạc Nhà nước huyện Kon Plông cần thực hiện nghiêm túc quy trình kiểm soát chi. Mọi hồ sơ thanh toán phải được kiểm tra kỹ lưỡng về tính pháp lý, sự phù hợp với hợp đồng và dự toán được duyệt. Kho bạc cần phối hợp chặt chẽ với cơ quan tài chính và chủ đầu tư để nắm bắt tiến độ thực hiện dự án, kịp thời tháo gỡ các vướng mắc trong khâu thanh toán. Việc từ chối các khoản chi sai quy định phải được thực hiện kiên quyết, đồng thời báo cáo cấp có thẩm quyền để xử lý. Hiện đại hóa công nghệ thông tin trong giao dịch với Kho bạc cũng sẽ giúp rút ngắn thời gian xử lý và tăng cường tính minh bạch.
4.2. Tối ưu hóa quy trình đấu thầu và lựa chọn nhà thầu
Minh bạch hóa công tác đấu thầu và lựa chọn nhà thầu là giải pháp căn cơ để chống thất thoát. Cần đảm bảo hồ sơ mời thầu được xây dựng một cách khoa học, rõ ràng, không cài cắm các tiêu chí gây hạn chế cạnh tranh. Ưu tiên các hình thức đấu thầu rộng rãi, đặc biệt là đấu thầu qua mạng. Quá trình chấm thầu phải được thực hiện bởi tổ chuyên gia có năng lực và độc lập. Cần xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về đấu thầu như thông thầu, gian lận hồ sơ. Lựa chọn được nhà thầu tốt sẽ đảm bảo chất lượng công trình, đúng tiến độ và tiết kiệm chi phí cho ngân sách nhà nước.
4.3. Đẩy mạnh công tác thanh tra giám sát và quyết toán dự án
Công tác giám sát và đánh giá đầu tư phải được thực hiện xuyên suốt từ giai đoạn chuẩn bị đến khi dự án hoàn thành. Tăng cường thanh tra chuyên ngành, tập trung vào việc quản lý chất lượng, định mức, đơn giá xây dựng. Đồng thời, cần có chế tài mạnh mẽ đối với các chủ đầu tư, nhà thầu chậm trễ trong việc lập hồ sơ quyết toán dự án hoàn thành. Quy định rõ thời hạn bắt buộc phải hoàn thành quyết toán sau khi công trình được bàn giao. Việc thực hiện tốt công tác này sẽ giúp thu hồi các khoản chi sai quy định, tổng kết kinh nghiệm và làm cơ sở cho việc lập kế hoạch đầu tư các giai đoạn sau hiệu quả hơn.
