Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ SỬ DỤNG KINH PHÍ BẢO TRÌ ĐƯỜNG BỘ 1. Cơ sở lý luận về quản lý sử dụng kinh phí Bảo trì đường bộ 1. Cơ sở lý luận về kinh phí Bảo trì đường bộ 1. Khái niệm kinh phí Bảo trì đường bộ Kinh phí Bảo trì đường bộ là nguồn tài chính một phần ngoài ngân sách được trích từ các khoản lệ phí trích từ xăng dầu, đường bộ và một phần do ngân sách nhà nước cấp phát.
Đây là một bước tiến mới trong tiến trình xã hội hóa các nguồn lực phục vụ công tác quản lý, bảo trì đường bộ. Mục đích của kinh phí Bảo trì đường bộ nhằm huy động các nguồn tài chính có liên quan đến sử dụng đường bộ để cùng với ngân sách nhà nước dần từng bước đáp ứng nhu cầu vốn công tác quản lý, bảo trì đường bộ; đúng theo nguyên tắc người sử dụng các dịch vụ phải trả tiền để nhận được dịch vụ ngày càng tốt hơn. Kinh phí Bảo trì đường bộ Trung ương được sử dụng cho công tác quản lý, bảo trì hệ thống quốc lộ; Kinh phí Bảo trì đường bộ địa phương được sử dụng cho công tác quản lý, bảo trì hệ thống đường bộ địa phương. Sử dụng kinh phí Bảo trì đường bộ gồm các khoản chi: Chi bảo trì công trình đường bộ; Chi quản lý công trình đường bộ; Chi hoạt động của Hội đồng quản lý nguồn vốn bảo trì đường bộ và Các khoản chi khác có liên quan đến bảo trì, quản lý công trình đường bộ.
Trong Luật Giao thông đường bộ năm 2008, khái niệm “Kinh phí bảo trì đường bộ” chưa được đề cập tới, mà mới chỉ dừng lại ở việc quy định “nguồn tài chính bảo đảm cho việc quản lý, bảo trì đường bộ bao gồm ngân sách nhà nước cấp, các nguồn thu khác theo quy định của pháp luật” (Điều 44), cụ thể như sau (Luật giao thông đường bộ): “1. Nguồn tài chính để quản lý, bảo trì hệ thống quốc lộ và đường địa phương được bảo đảm từ quỹ Bảo trì đường bộ. 6 Nguồn tài chính để quản lý, bảo trì đường chuyên dùng, đường không do Nhà nước quản lý khai thác, đường được đầu tư xây dựng không bằng nguồn vốn từ ngân sách nhà nước do tổ chức, cá nhân quản lý khai thác chịu trách nhiệm. Kinh phí Bảo trì đường bộ được hình thành từ các nguồn sau đây: a) Ngân sách nhà nước phân bổ hàng năm; b) Các nguồn thu liên quan đến sử dụng đường bộ và các nguồn thu khác theo quy định của pháp luật.
Chính phủ quy định cụ thể việc lập, quản lý và sử dụng nguồn kinh phí Bảo trì đường bộ ở trung ương và địa phương.” Bên cạnh đó, bảo trì đường bộ là toàn bộ công tác quản lý, bảo dưỡng thường xuyên, sửa chữa đột xuất khi cần (do thiên tai, sự cố công trình, do quá tải trọng,…) và sửa chữa định kỳ (bao gồm sửa chữa vừa, sửa chữa lớn) theo yêu cầu kỹ thuật đối với từng loại công trình. Như vậy có thể đưa ra khái niệm về kinh phí Bảo trì đường bộ như sau: Nguồn kinh phí Bảo trì đường bộ là quỹ tiền tệ tập trung do Nhà nước thành lập, quản lý và sử dụng dựa trên sự đóng góp của các tổ chức, cá nhân sử dụng đường bộ và được hình thành hàng năm, hỗ trợ cho ngân sách Nhà nước nhằm cung cấp nguồn lực tài chính cho việc quản lý, bảo dưỡng thường xuyên, sửa chữa đột xuất và sửa chữa định kỳ theo yêu cầu kỹ thuật đối với từng loại công trình giao thông đường bộ, góp phần phát triển kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ. Đặc điểm kinh phí Bảo trì đường bộ. (Nghị định số 18/2012/NĐ-CP, Nghị định số 56/2014/NĐ-CP, Nghị định số 28/2016/NĐ-CP) - Thứ nhất, chủ thể thành lập và quản lý kinh phí Bảo trì đường bộ là Nhà nước: Kinh phí Bảo trì đường bộ là kinh phí của Nhà nước, có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản mở tại Kho bạc Nhà nước.
Thủ tướng 7 Chính phủ quyết định cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý Quỹ. Sau khi thành lập, kinh phí Bảo trì đường bộ được giao cho Hội đồng quản lý kinh phí Bảo trì đường bộ thực hiện các hoạt động quản lý và sử dụng quỹ. Đây là đặc điểm đặc trưng của kinh phí Bảo trì đường bộ. - Thứ hai, nguồn tài chính hình thành Kinh phí Bảo trì đường bộ là từ sự đóng góp của các tổ chức, cá nhân trong xã hội và sự hỗ trợ từ Ngân sách nhà nước: Kinh phí Bảo trì đường bộ được hình thành từ nguồn ngân sách nhà nước phân bổ hàng năm và các nguồn thu liên quan đến sử dụng đường bộ, các nguồn thu khác.
Cụ thể là phí sử dụng đường bộ thu trực tiếp trên đầu phương tiện giao thông cơ giới đường bộ. Trong giai đoạn đầu khi mới thành lập, Quỹ phụ thuộc chủ yếu vào các nguồn ngân sách nhà nước phân bổ hàng năm, các nguồn thu ngoài ngân sách bảo đảm khoảng 30% - 50% nhu cầu hàng năm, tỷ lệ này đã tăng dần hàng năm, mức độ phụ thuộc của Quỹ vào nguồn ngân sách nhà nước đã giảm. - Thứ ba, mục tiêu của kinh phí Bảo trì đường bộ là nhằm hỗ trợ thêm cho ngân sách nhà nước trong việc thực hiện các chức năng của nhà nước: Kinh phí Bảo trì đường bộ thành lập nhằm huy động nguồn lực của xã hội liên quan đến sử dụng đường bộ để cùng với ngân sách nhà nước đáp ứng đủ, bền vững với nhu cầu vốn ngày càng lớn cho công tác quản lý, bảo trì đường bộ. Đồng thời, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người sử dụng đường bộ đối với công tác quản lý, bảo trì đường bộ.
Điều này góp phần nâng cao hiệu quả quản lý của Nhà nước trong công tá bảo trì đường bộ; nâng cao hiệu quả khai thác, sử dụng đường bộ, đảm bảo giao thông luôn an toàn, thông suốt. - Thứ tư, cơ chế hoạt động của kinh phí Bảo trì đường bộ mang tính linh hoạt cao: Cơ chế huy động và sử dụng vốn của kinh phí Bảo trì đường bộ được điều chỉnh bởi các văn bản dưới luật. Đặc tính này khiến cho kinh phí Bảo trì đường bộ mang tính linh hoạt cao trong quá trình quản lý và sử dụng, chủ động trong việc sử dụng nguồn lực tài chính để phát triển kết cấu hạ tầng 8 giao thông đường bộ. Đặc điểm này thể hiện sự khác biệt giữa kinh phí Bảo trì đường bộ và Quỹ ngân sách nhà nước.
Mặc dù đều có nguồn hình thành từ sự đóng góp của các tổ chức cá nhân trong xã hội nhưng Quỹ ngân sách nhà nước được quy định chặt chẽ hơn, việc quản lý và sử dụng phải tuân thủ theo những quy định tại Luật Ngân sách nhà nước. Vai trò của kinh phí Bảo trì đường bộ - Thứ nhất, kinh phí Bảo trì đường bộ hỗ trợ NSNN thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội: + Đường bộ có vị trí quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng an ninh của đất nước và mở rộng giao lưu quốc tế. Kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ là bộ phận thiết yếu của kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, cần phải đầu tư phát triển trước một bước để tạo tiền đề làm động lực phát triển, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước. Cùng với sự đầu tư, xây dựng các công trình đường bộ, quá trình khai thác và sử dụng các công trình đường bộ cần phải được bảo trì theo yêu cầu kỹ thuật mới bảo đảm thời gian sử dụng, an toàn, hiệu quả.
+ Cùng với sự đa dạng nguồn vốn đầu tư xây dựng công trình đường bộ, kinh phí Bảo trì đường bộ góp phần ngăn chặn tình trạng xuống cấp của cầu đường. Việc huy động nguồn tài chính của kinh phí Bảo trì đường bộ để tập trung giải quyết một số công việc như bảo dưỡng thường xuyên, sửa chữa định kỳ đường bộ. Như vậy sẽ phát huy được hiệu quả vốn đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng giai thông đường bộ, phát triển kinh tế - xã hội thúc đẩy sự phát triển kinh tế quốc gia. - Thứ hai, kinh phí Bảo trì đường bộ giúp việc phân bổ nguồn lực Ngân sách nhà nước và trong xã hội hiệu quả hơn: + Có thể nói việc phân bổ nguồn NSNN ít nhiều bị tác động bởi lợi ích đặc biệt dẫn tới nguồn lực NSNN phân bổ không đồng đều.
Trong những năm qua. 9 + Chính phủ tập trung nhiều nguồn lực vào phát triển và xây dựng các dự án mới, vốn đầu tư cho việc cải tạo, nâng cấp hệ thống đường bộ ngày càng tăng đáng kể. Tuy nhiên vẫn còn nhiều tuyến đường chưa được cải tạo, nâng cấp, đường chưa vào cấp kỹ thuật, cầu yếu còn nhiều. Nguồn vốn ngân sách chi cho các hoạt động này cũng ít hơn so với việc chi các dự án đầu tư mở rộng, xây dựng mới đường bộ.
Sở dĩ như vậy là do hiệu quả và lợi ích từ việc xây dựng mới hệ thống đường bộ có thể nhìn thấy rõ khi con đường được hoàn thành, trong khi đó lợi ích của việc bảo trì đường bộ không thể thấy rõ ngày một ngày hai. - Thứ ba, kinh phí BTĐB sẽ từng bước góp phần tạo công bằng trong xã hội. + Kinh tế thị trường là nền kinh tế mà trong đó người mua và người bán tác động với nhau theo quy luật cung cầu, giá trị để xác định giá cả và số lượng hàng hóa, dịch vụ trên thị trường. Nền kinh tế thị trường luôn tạo cơ hội cho mọi người sáng tạo, luôn tìm cách để cải tiến lối làm việc và rút ra những bài học kinh nghiệm về thành công hay thất bại để phát triển.
Nền kinh tế thị trường cũng tạo ra cơ chế đào tạo, tuyển chọn. + Việc hình thành kinh phí Bảo trì đường bộ sẽ làm thay đổi một cách căn bản nhận thức của người sử dụng đường bộ, từ chỗ coi sử dụng đường bộ là miễn phí chuyển sang coi việc sử dụng đường bộ cũng phải trả phí như đối với sử dụng các dịch vụ công cộng khác như điện, nước sạch,… Điều đó làm cho người nộp phí luôn quan tâm, giám sát công tác quản lý, bảo trì đường bộ của các cơ quan, đơn vị quản lý đường bộ. Công trình đường bộ sẽ có “người chủ” thực sự thông qua điều đó.