CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ VỐN ĐẦU TƯ, VỐN ĐẦU TƯ XDCB, DỰ ÁN ĐẦU TƯ XDCB VÀ CÔNG TÁC KIỂM SOÁT CHI THANH TOÁN VỐN ĐẦU TƯ XDCB TỪ NGUỒN VỐN NSNN QUA HỆ THỐNG KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. Khái quát về vốn đầu tư, vốn đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN 1. Các khái niệm * Vốn đầu tư: Trong nền kinh tế thị trường, vốn là một loại hàng hóa đặc biệt. Nó có đặc điểm giống các hàng hóa khác là đều có chủ sở hữu, những người chủ sở hữu vốn chỉ bán quyền sử dụng vốn trong thời gian nhất định.
Chính nhờ có sự tách rời giữa quyền sở hữu và quyền sử dụng vốn đã làm cho vốn có khả năng lưu thông sinh lời. Vốn đầu tư là toàn bộ chi phí bỏ ra để thực hiện mục tiêu đầu tư. * Vốn đầu tư XDCB: Là một bộ phận quan trọng của vốn đầu tư trong nền kinh tế quốc dân, đồng thời là một nguồn lực tài chính đầu tư phát triển quan trọng của quốc gia. * Vốn đầu tư XDCB có đặc điểm: + Đòi hỏi nguồn vốn lớn.
+ Công trình được thực hiện ở một địa điểm cố định, bị ảnh hưởng bởi quy hoạch, điều kiện tự nhiên (địa chất, địa hình, khí hậu) và điều kiên thi công nên chịu ảnh hưởng lớn đến việc quản lý sử dụng vốn đầu tư. + Thời gian xây dựng công trình kéo dài, dó đó từ khi bỏ ra đầu tư vào công trình cho đến khi hoàn thành đưa vào sử dụng, vốn phải thực hiện trong một thời gian dài, chịu tác động của nhiều yếu tố làm thay đổi quy mô và kết cấu vốn đầu tư (đặc biệt là giá cả thay đổi, phương thức thanh toán.) nên khó theo dõi, khó kiểm tra kiểm soát, khó xác định chi phí vốn đầu tư và hiệu quả vốn đầu tư. * Vốn đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN: là một phần vốn tiền tệ từ quỹ NSNN để đầu tư xây dựng hệ thống các công trình thuộc kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội mà khả năng thu hồi vốn chậm, thậm chí không có khả năng thu hồi vốn những cần thiết phục vụ các mục tiêu phát triển, cũng như các khoản chi 5 đầu tư khác theo quy định của Luật NSNN. Gắn với hoạt động đầu tư XDCB, nguồn vốn này chủ yếu được sử dụng để đầu tư phát triển tài sản cố định trong nền kinh tế.
Đây là hoạt động đầu tư phát triển, đầu tư cơ bản và chủ yếu có tính dài hạn. Gắn với hoạt động NSNN, vốn đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN được quản lý và sử dụng đúng luật pháp, theo các quy trình chặt chẽ. Khác với đầu tư trong kinh doanh, đầu tư từ NSNN chủ yếu nhằm tạo lập môi trường, điều kiện cho nền kinh tế, trong nhiều trường hợp không mang tính sinh lãi trực tiếp. Phân loại vốn đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN Vốn đầu tư XDCB từ NSNN bao gồm: Vốn đầu tư từ Ngân sách Trung ương (NSTW) và Ngân sách các cấp chính quyền địa phương được sử dụng để đầu tư vào các lĩnh vực theo định hướng phát triển kinh tế xã hội của đất nước trong từng thời kỳ.
Vốn đầu tư XDCB từ Ngân sách Trung ương: Đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội không có khả năng thu hồi vốn do trung ương quản lý; Đầu tư và hỗ trợ vốn cho các doanh nghiệp nhà nước, góp vốn cổ phần, liên doanh vào các doanh nghiệp thuộc các lĩnh vực cần thiết có sự tham gia của nhà nước theo quy định của pháp luật; Chi cho Quỹ hỗ trợ đầu tư quốc gia và các Quỹ hỗ trợ phát triển đối với các chương trình, dự án phát triển kinh tế; Dự trữ nhà nước; cho vay của Chính phủ để đầu tư phát triển. Ngân sách Trung ương giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ chiến lược, quan trọng của quốc gia. Vốn đầu tư từ Ngân sách Trung ương gồm có vốn trong nước và vốn ngoài nước. Vốn trong nước dành để chi cho đầu tư phát triển, chủ yếu để đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội không có khả năng thu hồi vốn, chi cho các chương trình mục tiêu quốc gia, dự án nhà nước và các khoản chi đầu tư phát triển khác theo quy định của pháp luật.
Vốn ngoài nước là nguồn tài chính do các cơ quan chính thức của Chính phủ hoặc các tổ chức quốc tế viện trợ cho các nước đang phát triển theo 2 phương thức: viện trợ không hoàn lại và viện trợ hoàn lại (tín dụng ưu đãi). Vốn đầu tư XDCB từ Ngân sách cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là Ngân sách cấp tỉnh): Đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội do cấp tỉnh quản lý; đầu tư và hỗ trợ vốn cho các doanh nghiệp 6 nhà nước theo quy định của pháp luật. Ngân sách cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là Ngân sách cấp huyện): Đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội theo sự phân cấp của tỉnh, trong đó có nhiệm vụ chi đầu tư xây dựng các công trình phúc lợi công cộng, điện chiếu sáng, cấp thoát nước, giao thông nội thị, an toàn giao thông, vệ sinh đô thị. Ngân sách cấp xã, phường, thị trấn (gọi chung là Ngân sách cấp xã): Đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội theo sự phân cấp của tỉnh.
Đặc điểm của vốn đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN Vốn đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN thường tập trung cho các dự án xây dựng có vốn lớn, các dự án thuộc lĩnh vực công cộng, lĩnh vực quốc phòng, an ninh và các lĩnh vực có thời gian xây dựng kéo dài, thời gian thu hồi vốn lâu hoặc không thu hồi vốn mà chỉ tính lợi ích và hiệu quả xã hội như các công trình giao thông, điện nước, trường học, trạm y tế, bệnh viện công, công sở, các công trình văn hoá, công trình phục vụ quốc phòng và an ninh. Vốn đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN có một số đặc điểm sau: Thứ nhất, đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN gắn với hoạt động NSNN nói chung và hoạt động chi NSNN nói riêng, gắn với quản lý và sử dụng vốn theo phân cấp về chi NSNN cho đầu tư phát triển. Do đó, việc hình thành, phân phối, sử dụng và thanh quyết toán nguồn vốn này được thực hiện chặt chẽ, theo luật định, được Quốc hội phê chuẩn và các cấp chính quyền (chủ yếu là Hội đồng nhân dân các cấp) phê duyệt hàng năm. Thứ hai, đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN được sử dụng chủ yếu để đầu tư cho các công trình, dự án công trình hạ tầng theo đối tượng sử dụng theo quy định của Luật NSNN và các luật khác.
Do đó, việc đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn vốn mang tính toàn diện, trên cơ sở đánh giá tác động cả về kinh tế, xã hội và môi trường. Thứ ba, đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN gắn với các quy trình đầu tư và dự án, chương trình đầu tư rất chặt chẽ từ khâu chuẩn bị đầu tư, thực hiện dự án đến khâu kết thúc đầu tư, nghiệm thu dự án và đưa vào sử dụng. Việc sử dụng nguồn vốn này gắn với quá trình thực hiện và quản lý dự án đầu tư. Giữa các khâu liên hoàn với nhau từ khâu quy hoạch, khảo sát thiết kế, chuẩn bị đầu tư, 7 thực hiện dự án, kết thúc dự án.
Thứ tư, đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN rất đa dạng. Căn cứ tính chất, nội dung, đặc điểm của từng giai đoạn trong quá trình đầu tư xây dựng mà người ta phân thành các loại vốn như: vốn để thực hiện các dự án quy hoạch, vốn để chuẩn bị đầu tư, vốn thực hiện đầu tư. Vốn đầu tư XDCB từ NSNN có thể được sử dụng cho đầu tư xây mới hoặc sửa chữa lớn; xây dựng kết cấu hạ tầng hoặc mua sắm thiết bị. Thứ năm, nguồn hình thành vốn đầu tư XDCB từ NSNN bao gồm cả nguồn trong nước và ngoài nước.
Vốn trong nước chủ yếu là từ thuế và các nguồn thu khác của Nhà nước như bán tài nguyên, tiền sử dụng đất, cho thuê đất, cho thuê tài sản quốc gia, thu từ các hoạt động kinh doanh khác. Nguồn vốn ngoài nước chủ yếu từ nguồn vay nợ, hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), viện trợ. Thứ sáu, chủ thể sử dụng nguồn vốn đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN rất đa dạng, bao gồm cả các cơ quan nhà nước và các tổ chức ngoài nhà nước, nhưng trong đó đối tượng sử dụng nguồn vốn này chủ yếu vẫn là các tổ chức nhà nước. Thứ bảy, vốn đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN có quy mô vốn lớn nên quá trình chuẩn bị đầu tư phức tạp lại cần có sự phê chuẩn của nhiều cơ quan nhà nước.
Ngoài ra, quy chế và kỷ luật đấu thầu các công trình xây dựng bằng vốn NSNN thường chịu sức ép của các cơ quan có chức năng khác nhau của Nhà nước quyết định nên đây là lĩnh vực hết sức nhạy cảm và phức tạp. Nguyên tắc quản lý và cấp phát vốn đầu tư XDCB từ nguồn vốn NSNN Thứ nhất, đúng đối tượng: Cấp phát vốn đầu tư XDCB của NSNN được thực hiện theo phương thức cấp phát không hoàn trả bằng vốn trong nước của các cấp NSNN, vốn vay nợ nước ngoài của Chính phủ và vốn viện trợ của nước ngoài. Theo đó, nguồn vốn cấp phát đầu tư XDCB của NSNN chỉ được sử dụng để cấp phát thanh toán cho các dự án thuộc đối tượng sử dụng vốn NSNN theo quy định của Luật NSNN và Quy chế quản lý đầu tư xây dựng. Thứ hai, thực hiện nghiêm chỉnh trình tự đầu tư và xây dựng, có đủ các tài liệu thiết kế và dự toán được duyệt.
Trình tự đầu tư XDCB gồm 03 giai đoạn: Chuẩn bị đầu tư, thực hiện đầu tư, kết thúc xây dựng, đưa dự án vào khai thác, sử dụng. Hoạt động đầu tư XDCB bằng vốn NSNN phải tuân thủ theo đúng quy trình 8 này và theo thiết kế, dự toán đã được phê duyệt.