Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA XẾP HẠNG TÍN NHIỆM 1. Thị trường tài chính và bất đối xứng thông tin 1.Khái niệm về thị trường tài chính Thị trường tài chính là nơi diễn ra các hoạt động mua bán, chuyển nhượng quyền sử dụng các khoản vốn ngắn hạn hoặc dài hạn thông qua các công cụ tài chính nhất định. Thị trường tài chính là nơi nguồn tài chính được chuyển từ nơi dư thừa vốn sang nơi thiếu hụt vốn. Căn cứ vào bản chất, chức năng cũng như phương thức hoạt động, thị trường tài chính có thể phân chia thành ba loại chủ yếu, bao gồm thị trường tiền tệ, thị trường hối đoái và thị trường chứng khoán (đây là cách phân loại phổ biến theo kiểu Anh, Mỹ) Thị trường tiền tệ là thị trường trao đổi vốn ngắn hạn như các khoản vay liên ngân hàng hoặc mua bán các chứng khoán ngắn hạn như tín phiếu kho bạc, chứng chỉ tiền gửi.
Thời gian đáo hạn của các chứng khoán trên thị trường tiền tệ thường dưới một năm. Thị trường mua bán tín phiếu kho bạc thường được tổ chức thành thị trường tập trung và Ngân hàng Trung ương lấy tín phiếu kho bạc làm công cụ thị trường mở điều hành chính sách tiền tệ. Hầu hết các nước đang phát triển đã áp dụng công cụ nghiệp vụ thị trường mở để bổ sung cho công cụ chính sách tiền tệ trực tiếp. Thị trường chứng chỉ tiền gửi là thị trường phi tập trung, mua bán chứng chỉ tiền gửi giữa các ngân hàng thương mại.
Thị trường hối đoái là nơi giao dịch mua bán các đồng tiền chuyển đổi. Các đồng tiền mạnh, có tính chuyển đổi cao được giao dịch nhiều nhất là Đôla Mỹ, Yên Nhật Bản, EURO. Thị trường hối đoái là thị trường phi tập trung. Ba thị trường hối đoái lớn nhất thế giới là London, Tokyo, New York.
6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thị trường hối đoái có quy mô giao dịch trong một ngày trên một nghìn tỷ đôla, ví dụ năm 2006 doanh số trung bình hàng ngày của thị trường ngoại hối thế giới đạt khoảng 1600 tỷ USD. Vì vậy, thị trường này tác động rất lớn đến tình hình kinh tế của các nước đang phát triển. Việc đầu cơ trên thị trường hối đoái, ví dụ đầu cơ đồng Baht đã dẫn đến cuộc khủng hoảng thị trường tài chính Thái Lan. Ngày nay, chưa có một cơ quan quốc tế nào đứng ra làm nhiệm vụ giám sát thị trường này.
IMF muốn đứng ra làm chức năng Ngân hàng Trung ương toàn cầu, nhưng lực bất tòng tâm, và không được các nước công nghiệp Tư bản ủng hộ. Các nước công nghiệp Tư bản chỉ chú trọng trước hết đến những vấn đề tiền tệ, kinh tế trong nước nên không phối hợp đúng mức để kiểm soát thị trường. Thị trường chứng khoán là nơi giao dịch các công cụ tài chính dài hạn như trái phiếu, cổ phiếu. Thị trường chứng khoán được coi là thị trường huy động vốn trực tiếp, không qua trung gian; khác với hoạt động ngân hàng là hoạt động cung cấp vốn gián tiếp, từ người tiết kiệm sang các nhà doanh nghiệp, thông qua tổ chức trung gian là ngân hàng.
Ngân hàng cung cấp vốn chủ yếu là ngắn hạn cho các doanh nghiệp, còn vốn dài hạn thông thường phải huy động qua thị trường chứng khoán. Đối với các công ty có triển vọng phát triển nhanh, vì có sản phẩm mới, có công nghệ cao và có sức cạnh tranh thì thị trường chứng khoán là nơi cung cấp vốn dài hạn hiệu quả nhất. Vai trò của thị trường tài chính 1. Vai trò của thị trường tài chính ở cấp độ vĩ mô Ở cấp độ vĩ mô, thị trường tài chính đông vai trò là kênh huy động và phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả trong nền kinh tế và là công cụ để ổn định kinh tế vĩ mô, giảm thiểu rủi ro khủng hoảng tài chính - tiền tệ.
Kênh huy động và phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả: 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thông qua các giao dịch tài chính, thị trường tài chính có chức năng cân đối nhu cầu về vốn của nhà phát hành, các thoả thuận tài chính và những người nắm giữ các thoả thuận tài chính. Thông qua lợi thế kinh tế nhờ quy mô và việc giảm thiểu các chi phí giao dịch, các định chế tài chính đóng vai trò huy động và phân bổ một cách có hiệu quả từ các cá nhân và tổ chức thừa vốn (tương đối) tới các cá nhân và tổ chức thiếu vốn (tương đối). Bằng cách đó, hệ thống tài chính không những thoả mãn nhu cầu tiết kiệm trong nền kinh tế mà còn tạo điều kiện tích luỹ nguồn vốn đầu tư rất quan trọng cho tăng trưởng và phát triển kinh tế. Ngoài ra, thị trường tài chính phát triển lành mạnh là một nhân tố cần thiết đảm bảo khả năng cạnh tranh của nền kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng thông qua nâng cao hiệu suất của nền kinh tế.
Ổn định kinh tế vĩ mô, giảm thiểu rủi ro khủng hoảng tài chính - tiền tệ: Thị trường tài chính là một kênh quan trọng mà qua đó Chính phủ thực thi các chính sách kinh tế, nhất là các chính sách tài chính - tiền tệ để ổn định nền kinh tế và kiểm soát lạm phát. Một thị trường tài chính lành mạnh tạo điều kiện giảm thiểu vấn đề “sai lệch kép”(sai lệch đồng tiền và sai lệch kỳ hạn), khi thị trường tài chính phát triển đòi hỏi về minh bạch và công khai hoá thông tin, về chuẩn mực kế toán, kiểm toán, về giám sát…sẽ ngày càng cao tạo điều kiện cho Chính phủ tăng hiệu quả và hiệu lực quản lý hệ thống tài chính nói chung và thị trường tài chính nói riêng, góp phần giảm thiểu và ngăn ngừa khủng hoảng tài chính - tiền tệ. Vai trò của thị trường tài chính ở cấp độ vi mô Ở cấp độ vi mô, thị trường tài chính có vai trò góp phần cải thiện và nâng cao năng lực quản trị và sự năng động của các doanh nghiệp; đa dạng hoá các kênh huy động và đầu tư vốn; chia sẻ, phân tán rủi ro và tăng khả năng sinh lời của vốn đầu tư; là kênh khai mở tri thức và công nghệ mới. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Góp phần cải thiện và nâng cao năng lực quản trị và sự năng động của các doanh nghiệp: Để vay được vốn từ các định chế tài chính, các doanh nghiệp buộc phải nâng cao năng lực quản trị, tính năng động trong điều hành sản xuất kinh doanh và tìm kiếm các cơ hội đầu tư.
Đa dạng hoá các kênh huy động và đầu tư vốn: Thị trường tài chính càng phát triển với nhiều loại hình định chế tài chính và công cụ tài chính thì các doanh nghiệp, nhà đầu tư càng có nhiều kênh để huy động và đầu tư vốn. Chia sẻ, phân tán rủi ro và tăng khả năng sinh lời của vốn đầu tư: Thị trường tài chính cung cấp cho nhà đầu tư nhiều cách thức, nhiều kênh khác nhau để chia sẻ, phân tán rủi ro và tăng khả năng sinh lời của vốn đầu tư. Các quỹ đầu tư cho phép giảm thiểu rủi ro bằng cách đa dạng hoá danh mục đầu tư, các công ty bảo hiểm cung cấp dịch vụ phòng vệ rủi ro, đặc biệt, việc tạo ra các công cụ phái sinh là một bước tiến quan trọng trong việc hạn chế rủi ro trong tình hình thị trường tài chính có nhiều biến động mạnh. Kênh khai mở tri thức và công nghệ mới: Nền kinh tế càng phát triển năng động thì càng nhiều ý tưởng mới về công nghệ và cơ hội kinh doanh.
Thông qua thị trường tài chính, nhất là thị trường đầu tư mạo hiểm, những ý tưởng sáng tạo cùng nỗ lực kinh doanh được tạo điều kiện huy động vốn là động lực cho việc phát triển các công nghệ mới, sản phẩm mới với hiệu quả mới. Bất đối xứng thông tin - vấn đề cố hữu của thị trường tài chính 1. Khái niệm Bất đối xứng thông tin là khái niệm mô tả các tình huống trên thị trường tài chính, trong đó các bên tham gia tương tác trên thị trường không có được đầy đủ thông tin về bên kia. Hệ quả 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Bất đối xứng thông tin gây ra hai vấn đề, đó là vấn đề lựa chọn nghịch (adverse selection) và vấn đề rủi ro đạo đức (moral hazard).
- Lựa chọn nghịch: Phát sinh do tình trạng bất đối xứng thông tin xảy ra trước khi các giao dịch tài chính được thực hiện. Lựa chọn nghịch xảy ra trên thị trường tài chính khi người huy động vốn có rủi ro cao nhất lại là những người tích cực tìm các nguồn vốn nhất và do đó, lại có nhiều khả năng được lựa chọn để cho vay nhất. Những người cho vay có thể quyết định không cho vay đối với những người đi vay ít rủi ro hơn. Vì vậy, lựa chọn nghịch cản trở sự hoạt động hữu hiệu của thị trường tài chính.
- Rủi ro đạo đức: Phát sinh do tình trạng bất đối xứng thông tin diễn ra sau khi thực hiện các giao dịch tài chính. Rủi ro đạo đức trong thị trường tài chính xảy ra khi người cho vay phải chịu rủi ro khi người đi vay cố ý thực hiện những hoạt động mà theo quan điểm của người cho vay sẽ dẫn đến giảm khả năng hoàn trả khoản vay. Do rủi ro đạo đức làm giảm xác suất hoàn trả được vốn nên người cho vay có thể quyết định không cho vay vốn nữa - điều đó làm giảm hiệu quả của thị trường. Hậu quả của bất đối xứng thông tin Bất đối xứng thông tin làm giảm tính hiệu quả của thị trường tài chính.
Hệ thống tài chính được tạo ra để dẫn vốn, song nếu không có cơ chế để giảm thiểu tình trạng bất đối xứng thông tin, các kênh này sẽ bị đóng lại, nền kinh tế bị đẩy lùi về trạng thái tài trợ khép kín hoặc dẫn vốn đến sai địa chỉ. Tình trạng bất đối xứng thông tin sẽ dẫn đến việc các nhà đầu tư đưa ra các quyết định đầu tư không chính xác, gây cung cầu ảo, thị trường bong bóng và tiềm ẩn nguy cơ sụp đổ thị trường. Thông tin bất đối xứng có thể dẫn đến phân bổ vốn thiếu hiệu quả. Nếu không có một cơ chế quản lý phù hợp, giám sát và thực thi pháp luật có hiệu quả thì ảnh hưởng của các luồng vốn đi vào các nền kinh tế mới nổi thậm chí 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com còn có thể gây tác hại.