phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, đề tài gồm có 3 chƣơng và 7 tiết. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÓM LỢI ÍCH VÀ ĐẶC ĐIỂM NHÓM LỢI ÍCH TRONG CHÍNH TRỊ MỸ HIỆN NAY 1. Một số vấn đề lý luận về nhóm lợi ích 1. Khái niệm, phân loại nhóm lợi ích * ó ợ Thuật ngữ “nhóm lợi ích” nói chung và “nhóm lợi ích trong chính trị” nói riêng đã có nhiều cách hiểu khác nhau tùy theo góc độ tiếp cận.
Tuy nhiên, đối với những nhà nghiên cứu, việc tìm hiểu nhóm lợi ích với tƣ cách là chủ thể có vai trò quan trọng tác động đến việc hình thành chính sách của một quốc gia, vùng lãnh thổ và là nhân tố không thể thiếu hình thành nên xã hội dân sự thì nhóm lợi ích trên thực tế lại cùng có chung một cách hiểu dù cách diễn đạt có khác nhau. - Theo cách tiếp cận của các nhà nghiên cứu nƣớc ngoài: Trong một nghiên cứu về các nhóm lợi ích tại Mỹ, nhóm tác giả là những nhà vận động hành lang chuyên nghiệp tại Mỹ đã đƣa ra khái niệm về các nhóm lợi ích nhƣ sau: Các nhóm lợi ích là tổ chức của những ngƣời có cùng quan tâm, cùng quan điểm với từng vấn đề xã hội khác nhau; cố gắng tác động đến việc xây dựng chính sách của Chính phủ và đặc biệt là muốn chuyển yêu cầu của họ thành các chính sách để phục vụ lợi ích của nhóm dân cƣ có cùng mối quan tâm mà họ là ngƣời đại diện. Ngoài ra, “các nhóm lợi ích vận động chính quyền cho những lợi ích của họ chính là biểu hiện của nền dân chủ tự do”. Lời khẳng định đó của Tổng thống Jefferson đã chứng tỏ các nhóm lợi ích có vai trò quan trọng trong đời sống chính trị Mỹ.
Allen Hays trong một nghiên cứu về vai trò của các nhóm lợi ích Mỹ cũng khẳng định: “N ó ợ ộ p ó ổ ữ ườ ó ù ộ ụ y ưở sách công”. Và cũng theo tác giả thì nhóm (tập đoàn) lợi ích là một cơ chế 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com quan trọng qua đó dân chúng đề đạt các ý nghĩ, yêu cầu và quan điểm của họ tới các ngƣời đại điện dân cử. Đối với Alan Phan (Chủ tịch Quỹ đầu tƣ Viasa tại Hồng Kông và Thƣợng Hải, một ngƣời rất am hiểu về chính trị phƣơng Tây và giành phần lớn thời gian cho các hoạt động nghiên cứu về nhóm lợi ích và hoạt động của nhóm lợi ích) thì quan niệm ó ợ ( ee p) ữ ó ộ y ử ( bby) ể ạ y y ổ ữ ó ợ p e ó , ằ ạ ộ ặ yề , ặ ợ ể ụ ưở g. Nhƣ vậy, có thể thấy đối với đa số các nhà nghiên cứu chính trị và hoạt động chính trị thực tiễn tại các quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới thì sự ra đời và tồn tại của các nhóm lợi ích trong chính trị là không thể tránh khỏi và sự tồn tại của chúng có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của chính trị hiện đại.
Điều quan trọng là đối với mỗi Nhà nƣớc, mỗi quốc gia các nhóm này tồn tại nhƣ thế nào, có những quy định cụ thể cho hoạt động của các nhóm ra sao là vấn đề cần đƣợc nghiên cứu cụ thể để làm sao có thể hạn chế đến mức thấp nhất những cách nghĩ tiêu cực về nhóm lợi ích và tận dụng những ƣu điểm của các nhóm. - Theo cách tiếp cận của các học giả Việt Nam: Đối với nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam, chính trị các quốc gia, vùng lãnh thổ nói chung và hệ thống chính trị các quốc gia, vùng lãnh thổ nói riêng đã giành đƣợc sự nghiên cứu đông đảo của các học giả. Trong các nghiên cứu đó, không ít thì nhiều, các tác giả đều có đề cập đến nhóm lợi ích và hoạt động của các nhóm lợi ích trong hoạt động chính trị. Theo nhà nghiên cứu Võ Khánh Vinh (Viện khoa học xã hội Việt Nam) thì ó ợ ó ổ ộ ồ xã ộ ( xã ộ ) ỏ ã ộ ợ ớ ỗ ợ ộ ó ị ướ ụ ơ ướ ặ ữ ườ ó ụ, yề ạ ơ ó.
Theo cấu thành của 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com mình các nhóm lợi ích có tổ chức thƣờng có số lƣợng rất đông nhƣng đôi khi cũng có số lƣợng không lớn. Mục đích cơ bản của các nhóm nhƣ vậy là bảo vệ một cách có tổ chức các lợi ích tập thể (nhóm) của mình trong quan hệ lẫn nhau với Nhà nƣớc hoặc với các nhóm xã hội khác. Ví dụ, ở nhiều nƣớc hiện nay các nhóm lợi ích có tổ chức có ảnh hƣởng lớn nhất là liên minh các nhà chính trị, các nhà doanh nghiệp, các nhà băng (ngân hàng), các nhà quản lý, các giáo viên, các nhà nông nghiệp, cũng nhƣ các công đoàn. Tƣơng tự nhƣ vậy, tác giả Lê Vinh Danh tiếp cận nhóm lợi ích theo khía cạnh là chủ thể quan trọng và không thể thiếu tác động đến việc ban hành chính sách của một quốc gia, cụ thể là chính sách công ở Mỹ.
Tác giả đã đƣa ra khái niệm: N ó ợ ộ ổ ữ ớ ụ ộ y ị ướ ộ ó ợ ó. Quan điểm chủ đạo của các nhóm lợi ích ườ ề b ẳ ề ơ ộ C ỉ ó ữ ườ ượ ổ ẽ ạ ượ ợ ề ơ ẻ. Đối với họ, liên kết với nhau trong tổ chức là phƣơng tiện để có đƣợc lợi ích cao hơn. Nhƣ vậy, dù chƣa có nhiều những công trình nghiên cứu đặc thù về các nhóm lợi ích trong chính trị (vì ở Việt Nam không tồn tại khái niệm “nhóm lợi ích” đơn thuần mà thay vào đó là các tổ chức chính trị - xã hội và tổ chức xã hội) nhƣng về cơ bản các học giả ở Việt Nam cũng đã tiếp cận về khái niệm nhóm lợi ích theo hƣớng nhóm có vai trò quan trọng đối với đời sống chính trị các quốc gia, vùng lãnh thổ.
Đặc biệt là sự tác động và ảnh hƣởng của nhóm lợi ích đến việc ban hành chính sách công của Nhà nƣớc. Ở đây, cần hết sức tránh việc nhầm lẫn giữa khái niệm nhóm lợi ích với tƣ cách là một tổ chức có tác động đến các quyết định chính sách của nhà nƣớc và nhóm lợi ích với nghĩa là “đầu cơ” về mặt chính trị mới xuất hiện ở Việt Nam. Khái quát lại, từ những cách tiếp cận trên đây của các nhà nghiên cứu, chúng ta có thể hiểu ó ợ ị p ợp y ữ ườ , ữ ó ườ , p e p ị ó ù ể , 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. *P ạ ó ợ Nhóm lợi ích hoạt động trong chính trị rất đa dạng.
Có thể nói, đối với các quốc gia phƣơng Tây, đặc biệt là các nƣớc phát triển nhƣ: Anh, Pháp, Đức, Mỹ… thì không một ngƣời dân nào không là thành viên của bất kỳ nhóm, tổ chức xã hội, thậm chí họ có thể tham gia từ hai đến nhiều tổ chức trong cùng một lúc. Điều này thể hiện sự đa dạng về lợi ích của nhóm, đó có thể là những lợi ích thiết thân liên quan trực tiếp đến cuộc sống hàng ngày nhƣ: chất lƣợng cuộc sống, giáo dục, y tế, nghề nghiệp… nhƣng cũng có thể chỉ là những lợi ích mang tính chất công cộng nhƣ: quyền phụ nữ, quyền dân sự, môi trƣờng… Với sự đa dạng nhƣ vậy, thì tùy theo cách tiếp cận có thể phân loại nhóm lợi ích thành nhiều nhóm khác nhau nhƣ phân loại theo tính chất, quy mô, vị trí địa lý. Tuy nhiên, về cơ bản, các nhóm lợi ích đƣợc phân loại chủ yếu theo hai cách sau: - ấ , nhóm lợi ích tƣ. Trong nhóm này, bao gồm tất cả các nhóm nhƣ: kinh doanh, nghề nghiệp, công đoàn, nhóm áp lực chính trị, nhóm chuyên gia, nhóm chính quyền địa phƣơng,… thậm chí là cả những nhóm thành lập của nƣớc ngoài ở trong nƣớc khác.
Các nhóm này, dù cơ cấu tổ chức, mục tiêu hoạt động, số lƣợng thành viên, khẩu hiệu có khác nhau nhƣng về cơ bản là đại diện cho một lợi ích cụ thể nào đó mang tính chất cá biệt của nhóm và mục đích là nhằm tác động đến các chính sách của Nhà nƣớc có liên quan đến lợi ích cá biệt đó của nhóm theo hai hƣớng thúc đẩy, tạo điều kiện cho lợi ích phát triển hoặc cố gắng kìm hãm những chính sách gây bất lợi cho lợi ích của nhóm. - , nhóm lợi ích công. Đây là nhóm lợi ích hoạt động không chỉ vì một lợi ích cá biệt nào mà mục đích là các lợi ích công nhƣ: Môi trƣờng, hòa bình xanh, chống phổ biến vũ khí hạt nhân, chống thảm họa AIDS, chống tự do hóa thƣơng mại, bảo vệ động vật hoang dã… Các nhóm này mới chỉ phát triển trong những năm gần đây nhƣng việc tuyên truyền, tập hợp và thu hút thành 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com viên của nó khiến các nhóm lợi ích tƣ phải “ghen tỵ”. Các nhóm này thƣờng hoạt động công khai nhƣ: Biểu tình hòa bình, thuyết trình, kêu gọi, gửi thƣ, tham gia vào các phiên điều trần của Quốc hội… Và vì hoạt động với những mục tiêu công cộng nên sự tích cực của thành viên trong nhóm đƣợc nâng lên rất nhiều lần (khác với nhóm lợi ích tƣ khi lợi ích có thể chỉ là phục vụ cho Ban lãnh đạo hoặc những ngƣời đứng đầu nhóm).
Vị trí, vai trò nhóm lợi ích trong chính trị * Vị ó ợ ị Các nhóm lợi ích có tổ chức là một phần không thể thiếu trong hệ thống chính trị các quốc gia theo thể chế tam quyền phân lập. Trong thể chế chính trị các quốc gia này, bên cạnh nhà nƣớc với vai trò trung tâm là quản lý xã hội còn có sự hiện diện của các Đảng chính trị với mục tiêu là giành quyền lực nhà nƣớc để duy trì lợi ích giai cấp mình đại diện. Và đặc biệt là sự hiện diện của các nhóm lợi ích; sự ra đời, tồn tại và phát triển của các nhóm nhằm giúp tiếng nói của đại bộ phận ngƣời dân đến đƣợc với chính quyền và giúp cho chính sách của Nhà nƣớc có đƣợc những điều kiện thực thi tốt nhất. Mặt khác, việc có đông đảo ngƣời dân tham gia các nhóm là một yếu tố quan trọng để các quốc gia phƣơng Tây xây dựng xã hội dân sự.