Luận văn thạc sĩ nhà nước pháp quyền và vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước

Luận văn thạc sĩ về nhà nước pháp quyền và kiểm soát quyền lực nhà nước phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý quyền lực hiệu quả.

• Tác giả: Lê Thị Loan
• Người hướng dẫn: GS.TSKH Đào Trí Úc
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước pháp luật
• Đề tài: Nhà nước pháp quyền và vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC TRONG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
• 1.1. Kiểm soát quyền lực là biểu hiện cơ bản của nhà nước pháp quyền
• 1.2. Khái niệm nhà nước pháp quyền
• 1.3. Kiểm soát quyền lực nhà nước là biểu hiện cơ bản của nhà nước pháp quyền
• 1.4. Vai trò, ý nghĩa của kiểm soát quyền lực nhà nước
• 1.5. Các cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong nhà nước pháp quyền
• 1.6. Chủ thể, đối tượng, nội dung của kiểm soát quyền lực nhà nước
• 1.7. Các hình thức kiểm soát quyền lực nhà nước trong nhà nước pháp quyền
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC TRONG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HIỆU LỰC KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC
• 2.1. Thực trạng cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.2. Phương hướng, giải pháp cơ bản đổi mới và tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước
• 2.3. Hoàn thiện cơ chế phân công phối hợp kiểm soát quyền lực nhà nước
• 2.4. Hoàn thiện cơ chế giám sát của Đảng
• 2.5. Hoàn thiện cơ chế giám sát của cơ quan Nhà nước
• 2.6. Hoàn thiện cơ chế giám sát xã hội
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nhà nước pháp quyền và kiểm soát quyền lực

Nhà nước pháp quyền là một khái niệm quan trọng trong hệ thống chính trị hiện đại. Nó không chỉ thể hiện sự quản lý xã hội bằng pháp luật mà còn nhấn mạnh vai trò của việc kiểm soát quyền lực nhà nước. Kiểm soát quyền lực là một trong những yếu tố cốt lõi để bảo đảm sự công bằng và minh bạch trong hoạt động của nhà nước. Trong bối cảnh Việt Nam, việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đang diễn ra mạnh mẽ, với nhiều thách thức và cơ hội. Điều này đòi hỏi một cái nhìn sâu sắc về cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước.

1.1. Khái niệm nhà nước pháp quyền và vai trò của nó

Nhà nước pháp quyền được hiểu là một hình thức tổ chức nhà nước mà trong đó quyền lực được phân chia và kiểm soát chặt chẽ. Điều này đảm bảo rằng mọi hành động của nhà nước đều phải tuân theo pháp luật, từ đó bảo vệ quyền lợi của công dân và duy trì trật tự xã hội.

1.2. Kiểm soát quyền lực nhà nước Tại sao cần thiết

Kiểm soát quyền lực nhà nước là cần thiết để ngăn chặn lạm dụng quyền lực và bảo vệ quyền lợi của người dân. Nếu không có cơ chế kiểm soát, quyền lực có thể trở nên độc tài và xa rời thực tiễn, dẫn đến sự tha hóa trong bộ máy nhà nước.

II. Thách thức trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước hiện nay

Việc kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề như sự thiếu minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước, sự chồng chéo trong chức năng và nhiệm vụ của các cơ quan, và sự thiếu hụt trong cơ chế giám sát là những yếu tố cản trở hiệu quả của việc kiểm soát quyền lực.

2.1. Thiếu minh bạch trong hoạt động của nhà nước

Sự thiếu minh bạch trong các quyết định và hoạt động của nhà nước dẫn đến sự nghi ngờ từ phía công dân. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến lòng tin của người dân mà còn làm giảm hiệu quả của các cơ chế kiểm soát quyền lực.

2.2. Chồng chéo trong chức năng của các cơ quan nhà nước

Sự chồng chéo trong chức năng và nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước gây khó khăn trong việc xác định trách nhiệm và quyền hạn. Điều này có thể dẫn đến sự thiếu hiệu quả trong việc thực hiện các cơ chế kiểm soát quyền lực.

III. Phương pháp kiểm soát quyền lực nhà nước hiệu quả

Để tăng cường hiệu quả kiểm soát quyền lực nhà nước, cần áp dụng các phương pháp và cơ chế phù hợp. Việc phân chia quyền lực rõ ràng giữa các nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp là rất quan trọng. Bên cạnh đó, việc tăng cường giám sát từ phía xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm tính minh bạch và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước.

3.1. Phân chia quyền lực giữa các nhánh nhà nước

Phân chia quyền lực giữa các nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp giúp ngăn chặn sự lạm dụng quyền lực. Mỗi nhánh cần có chức năng và nhiệm vụ riêng biệt, đồng thời có cơ chế kiểm soát lẫn nhau.

3.2. Tăng cường giám sát từ phía xã hội

Giám sát từ phía xã hội là một yếu tố quan trọng trong việc kiểm soát quyền lực nhà nước. Các tổ chức xã hội, báo chí và công dân cần được khuyến khích tham gia vào quá trình giám sát để bảo đảm tính minh bạch và trách nhiệm của nhà nước.

IV. Ứng dụng thực tiễn của kiểm soát quyền lực nhà nước

Việc kiểm soát quyền lực nhà nước không chỉ là lý thuyết mà còn cần được áp dụng thực tiễn. Các cơ chế kiểm soát cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả để bảo đảm quyền lợi của công dân. Những kết quả từ việc kiểm soát quyền lực sẽ góp phần nâng cao chất lượng quản lý nhà nước và phát triển xã hội.

4.1. Kinh nghiệm từ các quốc gia khác

Nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng thành công các cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước. Những kinh nghiệm này có thể được tham khảo và áp dụng vào bối cảnh Việt Nam để nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng tại Việt Nam

Các nghiên cứu về kiểm soát quyền lực nhà nước tại Việt Nam đã chỉ ra nhiều vấn đề cần cải thiện. Việc áp dụng các kết quả nghiên cứu này vào thực tiễn sẽ giúp nâng cao hiệu quả của các cơ chế kiểm soát quyền lực.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho kiểm soát quyền lực nhà nước

Kết luận, việc kiểm soát quyền lực nhà nước là một yếu tố thiết yếu trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Để đạt được hiệu quả cao, cần có sự đồng bộ trong các cơ chế kiểm soát và sự tham gia tích cực từ phía xã hội. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc hoàn thiện các cơ chế kiểm soát và nâng cao trách nhiệm của các cơ quan nhà nước.

5.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện cơ chế kiểm soát

Hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước là cần thiết để bảo đảm tính minh bạch và trách nhiệm. Điều này sẽ giúp nâng cao lòng tin của công dân vào nhà nước.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Định hướng phát triển trong tương lai cần tập trung vào việc tăng cường sự tham gia của công dân và các tổ chức xã hội trong quá trình kiểm soát quyền lực nhà nước. Điều này sẽ góp phần xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nhà nước pháp quyền là một hiện tượng chính trị - pháp lý phức tạp, được hiểu là nhà nước quản lý kinh tế - xã hội bằng pháp luật và hoạt động tuân theo pháp luật. Theo Hiến pháp năm 2013, quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, được thực hiện thông qua các cơ quan đại diện như Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan nhà nước khác. Việc kiểm soát quyền lực nhà nước trở thành vấn đề cấp thiết nhằm ngăn chặn sự lạm dụng quyền lực, bảo đảm quyền lực được thực thi đúng mục đích, khoa học và hiệu quả.

Luận văn tập trung nghiên cứu cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, từ Hiến pháp đầu tiên đến nay. Mục tiêu cụ thể gồm nhận diện các nội dung lý luận về nhà nước pháp quyền, yêu cầu kiểm soát quyền lực, thực trạng các cơ chế kiểm soát và đề xuất giải pháp tăng cường hiệu lực kiểm soát quyền lực nhà nước. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các cơ chế kiểm soát quyền lực trong bộ máy nhà nước, đặc biệt tại chính quyền địa phương.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc nâng cao nhận thức lý luận và thực tiễn về kiểm soát quyền lực nhà nước, góp phần hoàn thiện cơ chế kiểm soát, hạn chế lạm quyền, thúc đẩy thực thi dân chủ và bảo vệ quyền làm chủ của nhân dân. Nghiên cứu có giá trị tham khảo cho các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách, cán bộ công chức và sinh viên chuyên ngành luật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết Nhà nước pháp quyền: Nhấn mạnh tính tối cao của pháp luật, nguyên tắc phân quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp, và sự kiểm soát quyền lực nhằm bảo vệ quyền con người và quyền công dân.
• Học thuyết kiểm soát quyền lực nhà nước: Xuất phát từ tư tưởng của Aristotle, Rousseau, nhấn mạnh sự giới hạn quyền lực nhà nước để chống chế độ chuyên chế và bảo vệ nhân quyền.
• Mô hình phân công, phối hợp quyền lực nhà nước: Quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng được phân công giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp với cơ chế kiểm soát lẫn nhau.
• Khái niệm kiểm soát quyền lực nhà nước: Là hoạt động có chủ đích của nhà nước và xã hội nhằm hạn chế sai phạm, lộng quyền của các cơ quan, bảo đảm quyền lực được thực hiện đúng mục đích và hiệu quả.

Các khái niệm chính bao gồm: nhà nước pháp quyền, kiểm soát quyền lực nhà nước, giám sát, thanh tra, kiểm tra, kiểm sát, cơ chế kiểm soát, chủ thể và đối tượng kiểm soát.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng và lịch sử của triết học Mác - Lênin, kết hợp các phương pháp chuyên ngành luật như phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh. Nguồn dữ liệu bao gồm các văn bản pháp luật (Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992, 2013), các nghị quyết, báo cáo chính trị của Đảng, tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về nhà nước pháp quyền và kiểm soát quyền lực nhà nước.

Phương pháp phân tích tập trung vào việc đánh giá thực trạng cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong bộ máy nhà nước Việt Nam, đặc biệt tại chính quyền địa phương. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các cơ chế, chủ thể kiểm soát quyền lực nhà nước hiện hành, được lựa chọn dựa trên tính đại diện và tầm quan trọng trong hệ thống chính trị. Timeline nghiên cứu bao gồm giai đoạn từ khi thành lập nước đến năm 2017, với trọng tâm là các đổi mới từ Hiến pháp 1992 đến Hiến pháp 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Kiểm soát quyền lực là biểu hiện cơ bản của nhà nước pháp quyền
   Nhà nước pháp quyền Việt Nam được xây dựng trên nền tảng Hiến pháp, pháp luật có hiệu lực tối thượng, phân quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp và cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ. Theo Hiến pháp 2013, quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, được thực hiện thông qua các cơ quan đại diện. Việc kiểm soát quyền lực nhằm ngăn chặn sự tha hóa quyền lực, bảo đảm quyền lực được thực thi đúng mục đích.

2. Cơ chế kiểm soát quyền lực đa dạng và phân cấp rõ ràng
   Các cơ chế kiểm soát quyền lực bao gồm:

   • Cơ chế giám sát của Đảng với vai trò lãnh đạo và kiểm tra toàn diện trong bộ máy nhà nước.
   • Giám sát tối cao của Quốc hội đối với toàn bộ hoạt động nhà nước, có quyền đình chỉ, bãi miễn các chức vụ vi phạm.
   • Giám sát và thanh tra của Chính phủ, tập trung vào hoạt động công vụ, bộ máy hành chính và công chức.
   • Giám sát của Tòa án và Viện kiểm sát thông qua hoạt động xét xử và kiểm sát tư pháp.
   • Giám sát của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức nhân dân nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhân dân.
   • Giám sát của chính quyền địa phương (Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân) với phạm vi và thẩm quyền phù hợp.

3. Thực trạng kiểm soát quyền lực còn tồn tại hạn chế
   Mặc dù đã có nhiều cơ chế kiểm soát, nhưng vẫn còn tình trạng quan liêu, tham nhũng, lạm quyền trong bộ máy nhà nước. Việc phân định vai trò lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước chưa rõ ràng, tổ chức thực hiện pháp luật chưa nghiêm, dẫn đến hiệu lực kiểm soát chưa cao. Ví dụ, công tác kiểm tra của Đảng còn bị hạn chế về phạm vi và trọng điểm, hoạt động thanh tra của Chính phủ chưa bao quát hết các lĩnh vực, giám sát của nhân dân chưa phát huy tối đa.

4. Vai trò của nhân dân trong kiểm soát quyền lực được khẳng định nhưng chưa phát huy đầy đủ
   Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước, có quyền giám sát thông qua đại biểu dân cử, khiếu nại tố cáo và các tổ chức xã hội. Tuy nhiên, việc thực thi quyền giám sát của nhân dân còn hạn chế do thiếu cơ chế pháp lý rõ ràng, thiếu sự minh bạch và công khai trong hoạt động của các cơ quan nhà nước.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân hạn chế trong kiểm soát quyền lực nhà nước xuất phát từ sự phức tạp trong tổ chức quyền lực, sự đan xen giữa vai trò lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước, cũng như hạn chế về thể chế và con người. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã làm rõ hơn về sự đa dạng và phân cấp của các cơ chế kiểm soát, đồng thời chỉ ra những tồn tại cụ thể trong thực tiễn Việt Nam.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ các cơ chế kiểm soát quyền lực theo chủ thể (Đảng, Quốc hội, Chính phủ, Tòa án, MTTQ, nhân dân) và bảng so sánh hiệu quả kiểm soát quyền lực qua các giai đoạn Hiến pháp. Việc hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực không chỉ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước mà còn thúc đẩy xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền con người và quyền công dân.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện cơ chế phân công, phối hợp kiểm soát quyền lực nhà nước
   Đẩy mạnh sự phối hợp giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp và các tổ chức xã hội nhằm tăng cường hiệu quả kiểm soát quyền lực. Thời gian thực hiện: 2 năm. Chủ thể: Quốc hội, Chính phủ, Tòa án, MTTQ.

2. Tăng cường vai trò giám sát của Đảng và nâng cao chất lượng công tác kiểm tra
   Củng cố Ủy ban kiểm tra các cấp, tập trung kiểm tra trọng điểm, xử lý nghiêm các vi phạm, nâng cao đạo đức công vụ. Thời gian: 1-3 năm. Chủ thể: Ban Chấp hành Trung ương Đảng, các cấp ủy đảng.

3. Hoàn thiện hệ thống thanh tra, kiểm tra của Chính phủ và các cơ quan hành chính
   Mở rộng phạm vi thanh tra, nâng cao thẩm quyền xử lý vi phạm, xây dựng cơ chế tự kiểm tra, kiểm soát nội bộ hiệu quả. Thời gian: 2 năm. Chủ thể: Chính phủ, Thanh tra Chính phủ.

4. Phát huy vai trò giám sát của nhân dân và Mặt trận Tổ quốc
   Tăng cường minh bạch, công khai thông tin, tạo điều kiện cho nhân dân tham gia giám sát, hoàn thiện pháp luật về quyền giám sát của nhân dân. Thời gian: 3 năm. Chủ thể: MTTQ, các tổ chức xã hội, cơ quan nhà nước.

5. Nâng cao nhận thức và đào tạo cán bộ, công chức về kiểm soát quyền lực
   Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng về pháp luật, đạo đức công vụ, kỹ năng kiểm soát quyền lực cho cán bộ các cấp. Thời gian: liên tục. Chủ thể: Bộ Nội vụ, các cơ quan đào tạo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và giảng viên luật học
   Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về nhà nước pháp quyền và kiểm soát quyền lực, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và giảng dạy.

2. Cán bộ, công chức trong bộ máy nhà nước
   Giúp nâng cao nhận thức về vai trò và trách nhiệm trong thực thi quyền lực, hiểu rõ cơ chế kiểm soát để thực hiện đúng pháp luật.

3. Các nhà hoạch định chính sách và lãnh đạo các cơ quan nhà nước
   Cung cấp thông tin và đề xuất giải pháp hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực, góp phần xây dựng bộ máy nhà nước hiệu quả, minh bạch.

4. Sinh viên chuyên ngành luật và chính trị học
   Là tài liệu tham khảo quan trọng giúp hiểu rõ về cơ chế kiểm soát quyền lực trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Kiểm soát quyền lực nhà nước là gì?
   Kiểm soát quyền lực nhà nước là hoạt động có chủ đích của nhà nước và xã hội nhằm hạn chế sai phạm, lạm quyền của các cơ quan nhà nước, bảo đảm quyền lực được thực thi đúng mục đích và hiệu quả.

2. Ai là chủ thể kiểm soát quyền lực nhà nước?
   Chủ thể bao gồm các cơ quan nhà nước như Đảng, Quốc hội, Chính phủ, Tòa án, Viện kiểm sát, Mặt trận Tổ quốc và nhân dân thông qua các hình thức giám sát, thanh tra, kiểm tra.

3. Cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam gồm những gì?
   Gồm cơ chế giám sát của Đảng, giám sát tối cao của Quốc hội, thanh tra, kiểm tra của Chính phủ, giám sát của Tòa án, Viện kiểm sát, Mặt trận Tổ quốc và quyền giám sát của nhân dân.

4. Tại sao cần tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước?
   Để ngăn chặn sự tha hóa, lạm quyền, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

5. Nhân dân tham gia kiểm soát quyền lực nhà nước như thế nào?
   Nhân dân tham gia thông qua bầu cử đại biểu dân cử, khiếu nại, tố cáo, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước và các tổ chức xã hội như Mặt trận Tổ quốc.

Kết luận

• Kiểm soát quyền lực nhà nước là biểu hiện cơ bản và thiết yếu của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
• Các cơ chế kiểm soát quyền lực đa dạng, bao gồm giám sát của Đảng, Quốc hội, Chính phủ, Tòa án, Viện kiểm sát, Mặt trận Tổ quốc và nhân dân.
• Thực trạng kiểm soát quyền lực còn tồn tại hạn chế do sự phức tạp trong tổ chức quyền lực và hạn chế về thể chế, con người.
• Cần hoàn thiện cơ chế phân công, phối hợp kiểm soát quyền lực, tăng cường vai trò giám sát của Đảng, Chính phủ và nhân dân.
• Tiếp tục nghiên cứu, đào tạo và nâng cao nhận thức về kiểm soát quyền lực để xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam ngày càng vững mạnh.

Next steps: Triển khai các giải pháp đề xuất trong 1-3 năm tới, đồng thời tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu về kiểm soát quyền lực trong từng lĩnh vực cụ thể.

Các nhà nghiên cứu, cán bộ công chức và tổ chức xã hội cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện hiệu quả cơ chế kiểm soát quyền lực, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện đại, minh bạch và công bằng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về kiểm soát quyền lực nhà nước trong nhà nước pháp quyền Chương 2: Thực trạng cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam - Thực trạng và phương hướng giải pháp tăng cường hiệu lực kiểm soát quyền lực nhà nước. 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC NHÀ NƢỚC TRONG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN 1. Kiểm soát quyền lực là biểu hiện cơ bản của nhà nƣớc pháp quyền 1. Khái niệm nhà nước pháp quyền Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền luôn gắn liền với tư tưởng phát triển dân chủ đã hình thành ngay từ thời cổ đại, thể hiện trong quan điểm của các nhà tư tưởng của thời cổ đại như Xôcrat (469-399 Tr.CN), Arixtốt (384-322 Tr.CN), Xixêrôn (l06-43 Tr.

Những tư tưởng này đã được các nhà tư tưởng chính trị và pháp lý tư bản sau này như John Locke (1632 -1704), Montesquieu (1698 -1755), J. Hiện nay, trong lý luận có nhiều quan điểm cách tiếp cận khác nhau về khái niệm và các yếu tố cơ bản của nhà nước pháp quyền. Cụ thể các quan điểm thường nhấn mạnh đến một trong những yếu tố cơ bản sau đây của nhà nước pháp quyền: tính tối cao của luật, nghĩa vụ tuân thủ pháp luật của chính nhà nước, cơ chế phân chia quyền lực, kìm chế và đối trọng giữa các nhánh quyền lực: Lập pháp, Hành pháp, tư pháp, dân chủ, xã hội công dân, quyền con người.TS Hoàng Thị Kim Quế Nhà nước pháp quyền được định nghĩa như sau: Nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức nhà nước với sự phân công lao động khoa học hợp lí giữa các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp có cơ chế kiểm soát quyền lực, nhà nước được tổ chức và hoạt động trên cơ sở pháp luật, nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, pháp luật có tính khách quan, nhân đạo, công bằng, tất cả vì lợi ích chính đáng của con người [14, tr. Những giá trị phổ biến của Nhà nƣớc pháp quyền Thứ nhất, Nhà nước pháp quyền dựa trên nền tảng của chủ nghĩa lập hiến.

Sự hiện diện của Hiến pháp được coi là điều kiện tiên quyết cho sự tồn tại của nền dân 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chủ và Nhà nước pháp quyền, bởi vì Hiến pháp thể hiện ý chí của mình, là cơ sở bảo đảm tính hợp pháp của nhà nước. Hiến pháp là văn bản khế ước của nhân dân, được đa số nhân dân thông qua theo những trình tự đặc biệt. Như vậy, chủ nghĩa lập hiến đồng nghĩa với việc coi nhân dân là nguồn gốc của quyền lực nhà nước, là chủ thể của quyền lực nhà nước. Làm theo Hiến pháp là tuân theo ý chí gốc rễ của chủ thể quyền lực, làm trái hoặc khác với Hiến pháp là xâm phạm chủ quyền của nhân dân.

Nhà nước pháp quyền trước hết là nhà nước được tạo nên bằng ý chí chung của nhân dân, nhằm bảo vệ tự do tài sản của mỗi thành viên của nó. Mỗi thành viên tuân thủ ý chí chung (được nhà nước thể hóa thành pháp luật) cũng tức là tuân thủ ý chí của riêng mình mà vẫn tự do. Quá trình chuyển nhà nước từ cá nhân vua chúa, từ ý chí tối cao thành nhà nước của nhân dân trở thành quá trình xóa bỏ các chế độ độc đoán, chuyên quyền và tách nhà nước ra khỏi sự nhà thờ, tách xã hội dân sự ra khỏi xã hội thần dân. Nhà nước không có mục đích tự thân nào, mà chỉ là công cụ phục vụ nhân dân, phục vụ yêu cầu phát triển của xã hội.

Nếu ở thời cổ đại, hình thức nhà nước hỗn hợp (kết hợp ba hình thức quân chủ, quý tộc và cộng hòa) được coi là thích hợp, thì ở thời cận đại và hiện đại hình thức cộng hòa dân chủ được coi là thích hợp và đáp ứng được yêu cầu phát triển của xã hội. Sự ra đời của Nhà nước pháp quyền đồng thời phủ nhận nhà nước chuyên chế, cực quyền, độc quyền phát xít. Tiêu chí đầu tiên của một Nhà nước pháp quyền là nhà nước mà toàn bộ quyền lực của nó thuộc về nhân dân và trở thành vấn đề mang tính pháp lý. Đây thực sự là một bước tiến lớn lao trong lịch sử chính trị của nhân loại.

Trong các nhà nước không pháp quyền, nhân dân không chỉ là chủ thể, mà chỉ là khách thể của quyền lực. Bởi vì, chỉ khi nào có quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân thì nhân dân mới có quyền kiểm tra và giám sát quyền lực đó. Hoặc nói khác đi, sở dĩ đặt ra vấn đề phải đặt nhà nước dưới sự giám sát của nhân dân vì đó là sự giám sát của người chủ quyền lực. Pháp luật không chỉ có mục đích tự thân mà chỉ là công cụ thực hiện quyền lực.

Do đó, nếu Chính phủ sai thì nhân dân phải có thái độ, kể cả thay đổi chính phủ, pháp luật không phù hợp với Hiến pháp thì phải đình chỉ hiệu lực thi hành. 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Thứ hai, pháp luật giữ vị trí chi phối và có hiệu lực pháp lý tối thượng trong xã hội, Nhà nước cũng phải chịu sự ràng buộc của pháp luật. Với sự ra đời của học thuyết Nhà nước pháp quyền, mối quan hệ giữa nhà nước và pháp luật đã có sự thay đổi căn bản. Pháp luật do nhà nước ban hành giữ vị trí và có hiệu lực thống trị không chỉ đối với xã hội mà còn đối với cả nhà nước.

Đây là sự kết hợp giữa tổ chức quyền lực của xã hội và giai cấp cầm quyền với hệ thống các quy tắc ứng xử trong xã hội thể hiện ý chí của giai cấp cầm quyền, với công lý và công bằng. Quyền lực nhà nước không chỉ dựa trên công bằng thì chỉ là bạo lực thô bạo. Công lý và lẽ phải mà không có sự đảm bảo của quyền lực nhà nước thì bất lực. Nhà nước ban hành pháp luật không chỉ để tổ chức và quản lý xã hội mà còn để tổ chức và quản lý bản thân mình.

Pháp luật trở thành công cụ chế ước, quy định kiểm tra, giám sát tổ chức và phương thức hoạt động của Nhà nước. Nhà nước pháp quyền tự đặt mình dưới pháp luật, chứ không đứng trên và đứng ngoài pháp luật. Pháp luật không chỉ là công cụ để duy trì và phát triển xã hội mà còn là công cụ duy trì sự tồn tại của chính Nhà nước. Chức năng, quyền hạn của nhà nước chỉ nằm trong khuôn khổ pháp quyền.

Đặt mình trong chế độ pháp quyền, nhà nước là mạnh nhất, ngoài lĩnh vực pháp quyền, nhà nước luôn luôn nằm trong nguy cơ của sự chuyên quyền và mất dân chủ. Nhà nước pháp quyền là nhà nước được xây dựng trên cơ sở lý trí, hợp hiến, hợp pháp và chế độ trách nhiệm pháp lý. Trong Nhà nước pháp quyền, viên chức nhà nước chỉ được làm những gì pháp luật cho phép, còn công dân lại được làm tất cả những gì mà pháp luật không cấm. Vượt quá giới hạn cho phép, nhà nước sẽ thoái hóa, biến chất.

Với nguyên tắc pháp luật chi phối, mối quan hệ giữa công dân và nhà nước cũng có sự thay đổi. Nhà nước và công dân đều có quyền hạn và nghĩa vụ trước pháp luật. Pháp luật trong Nhà nước pháp quyền là ý chí, nguyện vọng, quyền lợi và nghĩa vụ của công dân được luật hóa, là tiếng nói của công lý và lý trí. Pháp luật là một thực thể hay một đại lượng chung có tính phổ biến bảo đảm sự tự do và bình đẳng của mọi thành viên trong xã hội.

Trong quy phạm của xã hội là tính tất yếu được hình thành qua vô số ngẫu nhiên. Pháp luật chứa đựng những giá trị ổn định, 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chuẩn mực hóa những quan hệ xã hội và có các chức năng đặc biệt tổ chức, bảo vệ, trọng tài. Nhà nước pháp quyền quản lý xã hội bằng pháp luật là quản lý bằng ý chí phổ biến của nhân dân được thể chế hóa, chứ không phải bằng chỉ lệnh, luật lệnh của cá nhân tùy tiện. Nhờ pháp luật mà cái vốn là của một giai cấp trờ thành của một toàn xã hội.

Nhà nước và công dân đều tuân thủ pháp luật có nghĩa là cũng tuân theo những quy tắc đã đặt ra. Pháp luật trong nhà nước pháp quyền là ý chí của nhân dân được thể chế hóa là một tiến bộ lịch sử. Nó đề cao giá trị của con người trong mối quan hệ với nhà nước. Về hình thức, pháp luật trong nhà nước pháp quyền chi phối toàn bộ hoạt động của xã hội và nhà nước.

Về nội dung, pháp luật thể hiện và đáp ứng nhu cầu khách quan của xã hội, thúc đẩy xã hội phát triển. Về cấu trúc, pháp luật trong Nhà nước pháp quyền là một thể thống nhất và có thứ bậc, trong đó Hiến pháp giữ vị trí cao nhất chi phối toàn bộ các đạo luật và các quy định dưới luật. Quản lý xã hội bằng pháp luật và nhà nước tự đặt mình dưới pháp luật là một tiến bộ, một giá trị xã hội. Với nguyên tắc pháp luật thống trị, tính ổn định về tổ chức và hoạt động của nhà nước được duy trì, tính thống nhất, hiệu lực và hiệu quả của các chính sách được bảo đảm, quan hệ nhà nước - công dân chuyển từ quan hệ quyền lực sang quan hệ pháp lý, nhà nước ban hành luật, nhưng sau khi luật được ban hành thì chính nhà nước cũng phải chịu sự điều chỉnh của đạo luật đó.

Đó là quan niệm có tính nền tảng của học thuyết về Nha nước pháp quyền. Quan niệm cho rằng bản thân nhà nước cũng phải chịu sự điều chỉnh của pháp luật có rất nhiều yêu cầu nhưng về cơ bản có thể tóm tắt lại rằng, Nhà nước pháp quyền là tính tối tối cao của pháp luật, nó là tối thượng đối với mọi người, kể cả các quan chức, người lãnh đạo. Tuy nhiên, quan điểm đặt nhà nước và các quan chức của nhà nước dưới sự điều chỉnh của pháp luật sẽ không có ý nghĩa nếu không có cách thức gì để kiểm tra tính hợp pháp và sự tuân thủ pháp luật trong hoạt động của các cơ quan và viên chức nhà nước. Chính vì vậy, cơ chế bảo hiểm đã ra đời, các cơ chế kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước đã được thiết kế và áp dụng đối với tất cả các nhánh quyền lực.

11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Thứ ba, bảo đảm nguyên tắc phân quyền và yêu cầu về sự độc lập của tư pháp.