Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Các khái niệm liên quan 1. Thể loại văn học 1. Khái niệm thể loại Tác phẩm văn học là một chỉnh thể thống nhất toàn vẹn giữa các yếu tố hợp thành trong đó thể loại là khái niệm chỉ quy luật loại hình của tác phẩm.
Ứng với một loại nội dung là một loại hình thức, tạo cho tác phẩm một hình thức tồn tại chỉnh thể. Thể loại là một trong những phạm trù cơ bản nhất của sáng tác và tiếp nhận văn học. Không một văn bản văn học nào lại không thuộc về một loại dưới dạng một thể nhất định nào đó. Nhà văn khi đứng trước một hiện tượng của đời sống, muốn chiếm lĩnh nó, tất yếu phải lựa chọn một phương thức thể hiện phù hợp.
Đến lượt người tiếp nhận cũng vậy, phải theo đường dẫn của thể loại để khám phá, lí giải tác phẩm. Như vậy thể loại là sản phẩm của quá trình kiếm tìm hình thức phản ánh hiện thực, nó do thực tại cuộc sống trực tiếp “đặt hàng” với nhà văn. Khái niệm thể loại chỉ dạng thức một chỉnh thể của tác phẩm văn học. Đấy là các dạng thức ngôn ngữ được tổ chức thành các hình thức nghệ thuật riêng biệt, thể hiện cách cảm nhận và thái độ, tình cảm của con người về các hiện tượng của đời sống.
Nói đến thể loại là nói đến nguyên tắc tổ chức tác phẩm, phương thức thể hiện thực tại và loại hình giao tiếp thẩm mỹ. Với tư cách là một phương thức thể hiện thực tại, mỗi thể loại là kết quả của một phương thức chiếm lĩnh thực tại khác nhau, thể hiện những quan hệ thẩm mỹ khác nhau, mang những khả năng khác nhau trong việc biểu hiện thực tại. Các thể loại trữ tình phù hợp với kiểu nhận thức đối tượng bằng xúc cảm suy nghĩ, chiêm nghiệm. Các thể loại tự sự tìm được ưu thế phản ánh từ nhu cầu nhận thức các đối tượng diễn biến sinh động trong những hoàn cảnh không gian và thời gian nhất định.
Các thể loại kịch đặc biệt phù hợp với hình thức 12 nhận thức thế giới đối tượng theo lối “mục sở thị” trực tiếp các xung đột và mâu thuẫn. Với tư cách là một loại hình giao tiếp thẩm mỹ, mỗi thể loại văn học là một kênh giao tiếp riêng với bạn đọc, đòi hỏi ngôn ngữ riêng, nguyên tắc riêng, phương thức và kinh nghiệm riêng. Giao tiếp thơ không giống với giao tiếp kịch, giao tiếp bằng tiểu thuyết rất khác với giao tiếp qua tác phẩm ký hay chính luận… Không có cách đọc chung nhất áp đặt cho các tác phẩm thuộc các hình thức thể loại khác nhau. Bằng việc thông tin tên thể loại, nhà văn muốn dự báo cho người đọc các phạm vi cuộc sống được quan tâm, cách tiếp cận và quan sát đối với nó, hướng họ vận dụng các kinh nghiệm nhất định vào việc tiếp nhận tác phẩm.
Thậm chí tên thể loại đã gắn kết thành bộ phận không thể tách rời với tên tác phẩm: Bình Ngô đại cáo, Thượng kinh ký sự, Hoàng Lê nhất thống chí, Truyền kỳ mạn lục, Chinh phụ ngâm. Tùy thuộc đặc trưng của mình, mỗi thể loại có sự thống nhất, quy định lẫn nhau giữa các yếu tố đề tài, chủ đề, tư tưởng, cảm hứng và hình thức nhân vật, hình thức kết cấu, hình thức lời văn. Tổ chức truyện là tổ chức cốt truyện thông qua hệ thống các biến cố, sự kiện nhân vật, các thành phần trần thuật… Tổ chức thơ là tổ chức cấu tứ thơ thông qua cảm xúc, hình ảnh, hình tượng, bố cục dòng thơ, câu thơ, khổ thơ, đoạn thơ… Tổ chức tác phẩm kí sự là nghệ thuật liên kết sự kiện, tạo dựng điểm nhìn của chủ thể trần thuật, bố trí nhân chứng, số liệu, khách quan xác thực…Quy luật tổ chức tác phẩm theo đặc trưng từng thể loại cũng là một khía cạnh xác định quy luật loại hình của tác phẩm, tạo cho tác phẩm văn học một hình thức tồn tại chỉnh thể tương đối ổn định khu biệt với tác phẩm thuộc các thể loại khác. Thể loại mang đặc trưng của loại.
Các thể không cùng loại dĩ nhiên là rất khác nhau, nhưng các thể cùng loại vẫn khác nhau. Sự khác nhau này thể hiện trên nhiều phương diện: hoặc ở hình thức lời văn (thơ, văn xuôi…); hoặc ở dung lượng ngôn từ (truyện ngắn, truyện dài); hoặc ở nội dung cảm hứng (bi kịch, hài kịch…). Rõ ràng thể loại văn học mang trong mình nó sự thống nhất giữa một 13 loại nội dung với một dạng hình thức văn bản và phương thức chiếm lĩnh đời sống. Người nghệ sỹ khi sáng tạo văn học “thường sử dụng các phương pháp chiếm lĩnh đời sống khác nhau, thể hiện những quan hệ thẩm mĩ khác nhau đối với hiện thực, có những cách xây dựng hình tượng khác nhau.
Các phương thức ấy ứng với những hình thức hoạt động nhận thức khác nhau của con người - hoặc trầm tư, chiêm nghiệm, hoặc qua biến cố liên tục, hoặc qua xung đột… làm cho tác phẩm văn học bao giờ cũng có sự thống nhất quy định lẫn nhau về các loại đề tài, cảm hứng, hình thức nhân vật, hình thức kết cấu và hình thức lời văn…Đó là cơ sở khách quan của sự tồn tại thể loại văn học và cũng là điểm xuất phát để xây dựng nguyên tắc phân chia thể loại văn học” [9; tr. Tính chất của thể loại Thể loại văn học nào cũng có tính lịch sử - thời đại bởi lẽ chúng phát sinh và tồn tại trong những điều kiện lịch sử nhất định, nó biến mất hoặc chấm dứt sự tồn tại cũng do hoàn cảnh lịch sử đổi thay. Mỗi thể loại sẽ có thể đậm nét đặc trưng của thời đại, từ cách thể hiện hiện thực đến cách diễn đạt đều phụ thuộc vào ý thức hệ và thị hiếu người đọc. Như các thể loại văn học trung đại phải đáp ứng đặc trưng: Tính sùng cổ, tính phi ngã, sử dụng điển tích, điển cố.
Tính lịch sử của thể loại văn học thể hiện ở chức năng của các thể loại và tương quan của chúng với nhau. Tính lịch sử chi phối hình hài, phẩm chất của các thể loại trong từng thời đoạn của cuộc hành trình để rồi từ đó tạo ra địa vị lịch sử đầy những thăng trầm cho mỗi thể loại. Những khái quát về sự biến thiên vị thế và tiềm năng của các thể loại như vậy đã chứng tỏ rằng lịch sử chính là nguồn lực quyết định những thăng trầm số phận của các thể loại. Văn học là sản phẩm sáng tạo tinh thần của mỗi dân tộc, thể loại văn học tất yếu cũng mang tính dân tộc.
Thể loại văn học nào cũng gắn liền với một kiểu ngôn ngữ, tâm lý và truyền thống văn hóa của một dân tộc nhất định. Vì thế, mỗi dân tộc thường có những thể loại riêng. Một số thể loại chỉ có ở văn học dân tộc này mà không có ở văn học dân tộc khác. Chẳng hạn như: phú, thơ luật, tiểu thuyết chương hồi ở Trung Quốc; thơ lục bát, truyện Nôm, hát nói ở Việt Nam, 14 thơ hai-cư ở Nhật Bản…Dấu ấn dân tộc lưu đọng lại sâu sắc trong cấu trúc của các thể loại văn học.
Nhưng cũng cần thừa nhận rằng văn học có tính quốc tế ở cả phương diện thể loại. Có nhiều thể loại là sản phẩm sáng tạo chung của cả nhân loại song được vận dụng sáng tạo trong phạm vi của một dân tộc cụ thể, các thể loại ấy sẽ được “dân tộc hóa” ít nhiều trên một số phương diện, hoặc là ở nội dung, chức năng hoặc là ở thi pháp thể loại cho phù hợp với bản sắc của từng dân tộc. Văn học là phương tiện kí thác tâm hồn của dân tộc nên sẽ không có gì trở ngại nếu cần phải thống kê ra những dấu hiệu tâm thức văn hóa của mỗi dân tộc qua hệ thống mô típ nghệ thuật, các quan niệm thẩm mỹ, phong tục tập quán…đặc trưng của mỗi dân tộc từ văn học dân gian đến văn học hiện đại. Nghĩa là có thể khám phá nỗi niềm, sở nguyện và tâm thức văn hóa riêng của mỗi dân tộc qua chính hệ thống thể loại mà dân tộc đó sử dụng và khai thác qua quá trình lịch sử văn học.
Thể loại còn có tính quy luật loại hình. Biểu hiện ở tính chất truyền thống, tương đối ổn định, ít phát triển. Điều này có căn nguyên của nó. Thể loại là sản phẩm được hình thành qua quá trình lịch sử lâu dài, nó được khái quát và cô đúc lại tồn tại trong những hình thức ổn định bền vững.
Không có một thể loại nào có cuộc hành trình số phận chỉ trong vài ba năm mà ít ra cũng có tuổi đời vài thế kỷ, thậm chí không ai tính được tuổi đời của nó là mấy vạn năm hay mấy triệu năm? chẳng hạn như lục bát của ta. Các thế hệ nhà văn khi cầm bút sáng tác đều phải tuân theo những những chuẩn mực đã định sẵn từ bao năm theo những quy cách truyền thống của thể loại như một giá trị mẫu mực, bất biến. Trong thực tế chẳng có thể loại văn học nào được vận dụng sáng tạo theo ngẫu hứng tùy tiện của các cá nhân. Nhưng cũng do quy luật không ngừng đổi mới và sáng tạo của văn học, thể loại văn học cũng luôn phát sinh, biến đổi để thích ứng với nội dung hiện thực cuộc sống.
Đây là quy luật phát triển theo hình xoắn ốc của vật chất. Trước sự thay đổi mạnh mẽ của hiện thực cuộc sống, của nhu cầu xã hội cũng như bản chất của hoạt động sáng tác là quá trình sáng tạo có tính cá thể đòi hỏi nhà văn luôn 15 phải tìm tòi, đổi mới, thể hiện dấu ấn cá nhân thì những thể loại không có khả năng thích ứng được với môi sinh văn hóa mới sẽ bị triệt tiêu để nhường chỗ cho sự ra đời của các thể loại văn học mới có ưu thế hơn. Cần lưu ý rằng sự cách tân đổi mới của thể loại không diễn ra trong sự đoạn tuyệt hoàn toàn với truyền thống vốn có mà chúng chỉ chuyển hóa phẩm chất của mình để ký sinh vào các thể loại khác. Sự biến đổi những đặc trưng về hình thức và nội dung của thể loại là để phù hợp với nội dung tư tưởng của người nghệ sĩ trước yêu cầu của thời đại.
Phân chia thể loại tác phẩm văn học Vấn đề phân chia thể loại tác phẩm văn học cũng rất phức tạp. Vì bên trong các loại còn chứa đựng hệ thống các thể khác nhau. Thể loại là những hình thức tồn tại cụ thể của văn học, chẳng hạn trong loại trữ tình có văn xuôi trữ tình và thơ trữ tình.
