Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đề xuất các giải pháp quản lý khai thác bền vững tài nguyên nước lưu vực sông trà khúc tỉnh quảng ngãi

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu đề xuất các giải pháp quản lý khai thác bền vững tài nguyên nước lưu vực sông trà khúc, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Tuấn
• Trường học: Đại học Thủy lợi
• Chuyên ngành: Kỹ thuật tài nguyên nước
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất các giải pháp quản lý khai thác bền vững tài nguyên nước lưu vực sông Trà Khúc, tỉnh Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Quản lý tài nguyên nước lưu vực sông Trà Khúc

Quản lý tài nguyên nước là yếu tố then chốt trong việc đảm bảo sự phát triển bền vững của lưu vực sông Trà Khúc. Tài nguyên nước tại đây đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là trong nông nghiệp, công nghiệp và sinh hoạt. Tuy nhiên, việc quản lý nguồn nước còn gặp nhiều thách thức do sự phân bố không đồng đều giữa mùa mưa và mùa khô. Lưu vực sông Trà Khúc có diện tích 3.240 km², chiếm 55% diện tích tỉnh Quảng Ngãi, với lượng mưa dao động từ 2.300 đến 4.000 mm/năm. Điều này đòi hỏi các giải pháp quản lý hiệu quả để đảm bảo cân bằng nguồn nước.

1.1. Hiện trạng quản lý tài nguyên nước

Hiện trạng quản lý tài nguyên nước tại lưu vực sông Trà Khúc cho thấy sự thiếu đồng bộ trong việc khai thác và sử dụng nguồn nước. Mùa mưa thường gây lũ lụt, trong khi mùa khô lại dẫn đến tình trạng thiếu nước nghiêm trọng. Các hộ sử dụng nước chủ yếu tập trung vào nông nghiệp, công nghiệp và sinh hoạt, nhưng chưa có sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành. Điều này làm gia tăng áp lực lên nguồn nước, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu và gia tăng dân số.

1.2. Chiến lược quản lý tổng hợp

Chiến lược quản lý tổng hợp tài nguyên nước tại lưu vực sông Trà Khúc cần tập trung vào việc điều hòa dòng chảy, phân bổ nguồn nước hợp lý và bảo vệ môi trường. Mô hình quản lý lưu vực sông của Pháp là một ví dụ điển hình, với sự tham gia của các bên liên quan bao gồm nhà nước, địa phương và các hộ sử dụng nước. Việc áp dụng các công cụ kinh tế như giá nước và thuế cũng là một phần quan trọng trong chiến lược này.

II. Khai thác bền vững tài nguyên nước

Khai thác bền vững tài nguyên nước là mục tiêu chính trong việc đảm bảo nguồn nước cho các thế hệ tương lai. Tại lưu vực sông Trà Khúc, việc khai thác nguồn nước cần được thực hiện một cách hợp lý, đảm bảo cân bằng giữa nhu cầu sử dụng và khả năng tái tạo của nguồn nước. Phát triển bền vững đòi hỏi sự kết hợp giữa các giải pháp công trình và phi công trình, nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và hệ sinh thái.

2.1. Giải pháp công trình

Các giải pháp công trình bao gồm việc xây dựng các hồ chứa, đập điều tiết và hệ thống kênh mương để điều hòa dòng chảy. Tại lưu vực sông Trà Khúc, công trình Thạch Nham đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước tưới tiêu và sinh hoạt. Tuy nhiên, việc xây dựng các công trình cần được tính toán kỹ lưỡng để tránh gây tác động tiêu cực đến môi trường và hệ sinh thái.

2.2. Giải pháp phi công trình

Các giải pháp phi công trình tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng, quản lý nhu cầu sử dụng nước và bảo vệ môi trường. Việc áp dụng các mô hình quản lý nước tiên tiến như MIKE BASIN giúp tính toán cân bằng nước một cách chính xác, từ đó đề xuất các giải pháp khai thác bền vững. Ngoài ra, việc thúc đẩy các chính sách bảo vệ tài nguyên nước cũng là yếu tố quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững.

III. Bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên

Bảo vệ môi trường là yếu tố không thể thiếu trong việc quản lý và khai thác bền vững tài nguyên nước. Tại lưu vực sông Trà Khúc, việc bảo vệ môi trường cần được thực hiện thông qua các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm nguồn nước, bảo tồn hệ sinh thái và phục hồi các khu vực bị suy thoái. Tài nguyên thiên nhiên tại đây cần được quản lý một cách hợp lý để đảm bảo sự phát triển bền vững.

3.1. Giảm thiểu ô nhiễm nguồn nước

Việc giảm thiểu ô nhiễm nguồn nước cần được thực hiện thông qua các biện pháp kiểm soát chất thải từ các hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt. Các khu công nghiệp tại Quảng Ngãi cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về xử lý nước thải để tránh gây ô nhiễm nguồn nước. Ngoài ra, việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường cũng là yếu tố quan trọng.

3.2. Bảo tồn hệ sinh thái

Bảo tồn hệ sinh thái tại lưu vực sông Trà Khúc cần được thực hiện thông qua các biện pháp bảo vệ rừng đầu nguồn, phục hồi các khu vực bị suy thoái và duy trì đa dạng sinh học. Việc bảo vệ rừng đầu nguồn không chỉ giúp điều hòa dòng chảy mà còn góp phần giảm thiểu tác động của lũ lụt và hạn hán.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ, KHAI THÁC TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG 1.1 Tổng quan về quản lý, khai thác tài nguyên nước lưu vực sông Tài nguyên nước là các nguồn nước mà con người sử dụng hoặc có thể sử dụng vào những mục đích khác nhau. Nước được dùng trong các hoạt động nông nghiệp, công nghiệp, dân dụng, giải trí và môi trường. Hầu hết các hoạt động trên đều cần nước ngọt. Theo thống kê thì 97% nước trên Trái Đất là nước muối, chỉ 3% còn lại là nước ngọt nhưng gần hơn 2/3 lượng nước này tồn tại ở dạng sông băng và các mũ băng ở Bắc và Nam cực.

Phần còn lại không đóng băng được tìm thấy chủ yếu ở dạng nước ngầm, và chỉ một tỷ lệ nhỏ tồn tại trên mặt đất và trong không khí. Tất cả sông hồ, đất ngập nước trên thế giới cùng chỉ chiếm khoảng 1% diện tích đất và 0,01% tổng lượng nước ngọt. Tài nguyên nước là tài nguyên thiết yếu cho sự sống nhưng đồng thời cũng là yếu tố môi trường rất quan trọng, do vậy quản lý và nghiên cứu tài nguyên nước vừa là hoạt động đánh giá tài nguyên nước vừa là đánh giá tình trạng môi trường của một vùng lãnh thổ. Nước có quan hệ mật thiết với các tài nguyên khác như sinh vật, đất.

và chính vì thế khi xu thế sa mạc hóa, hủy hoại tài nguyên đất, rừng thì cũng đồng thời làm trầm trọng thêm tình trạng thiều nước về mùa khô và gây lũ lụt vào mùa mưa. Trên thế giới, kể từ sau Hội nghi Dublin và Hội nghị thượng đỉnh về Môi trường và phát triển của thế giới họp tại Rio de Janero (Brazil, 1992), phần lớn các nước trên thế giới đều trong tiến trình thực hiện quản lý tổng hợp tài nguyên nước (QLTHTNN) với việc lấy lưu vực sông làm đơn vị quản lý nước càng được chú trọng và được coi là điều kiện cần thiết để nâng cao hiệu quả sử dụng nước, điều phối và giải quyết tốt các mâu thuẫn trong khai thác và sử dụng tài nguyên nước giữa các vùng, các khu vực thượng hạ lưu của lưu vực sông. Tổ chức công tác vì nước toàn cầu (GWP) cho rằng: “Quản lý tổng hợp lưu vực sông là một quá trình mà trong đó con người phát triển và quản lý tài nguyên nước, đất và các tài nguyên khác nhằm đạt được hiệu quả tối ưu của các thành quả kinh tế xã hội một cách công bằng mà không đánh đổi bằng sự bền Luận văn thạc sĩ 12 vững của các hệ sinh thái then chốt”. Định nghĩa này nhấn mạnh những khía cạnh nổi bật của quản lý tổng hợp lưu vực sông và cho thấy quản lý tổng hợp lưu vực sông là sự hợp tác trong quản lý và khai thác sử dụng các nguồn tài nguyên có trên toàn bộ lưu vực một cách hợp lý, hiệu quả và công bằng để đạt được lợi ích kinh tế và xã hội mà không làm tổn hại đến sự bền vững của hệ sinh thái.

Lưu vực sông có thể xem như một vùng địa lý được giới hạn bởi đường chia nước trên mặt và dưới đất mà trong phạm vi đó nước trên mặt và dưới đất đều chảy một cách tự nhiên vào lưu vực sông. Trong lưu vực sông tồn tại các mối quan hệ chặt chẽ giữa nước mặt và nước ngầm, giữa số lượng và chất lượng nước, giữa đất và nước và giữa vùng thượng lưu và hạ lưu. Các mối quan hệ này đã khiến cho lưu vực sông từ một vùng địa lý đã trở thành một hệ thống luôn dính kết với nhau (Bryan Bruns, D. Như vậy, mục đích của quản lý lưu vực sông là: - Bảo vệ các chức năng của sông và lưu vực sông; - Quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên nước trong mối quan hệ với đất và các tài nguyên sinh thái khác; - Hạn chế suy thoái và duy trì môi trường của sông và lưu vực sông bền vững cho các thế hệ hiện tại và tương lai.1 Về quản lý, khai thác nước lưu vực sông trên thế giới Quản lý lưu vực sông (QLLVS) đã có lịch sử phát triển hơn một thế kỷ qua và hiện nay nó càng được quan tâm của tất cả các nước trên thế giới để thực hiện các mục tiêu của phát triển bền vững.

Khái niệm quản lý lưu vực sông hiện đại ngày nay đã vượt ra ngoài khái niệm quản lý đất và nước truyền thống, bao gồm việc quản lý tất cả những hoạt động của con người sử dụng nước hoặc gây ảnh hưởng đến các hệ thống nước ngọt. Hiện nay việc đổi mới thế chế trong QLLVS ở các nước phát triển và đang phát triển thường tập trung vào hai việc là: (1) thành lập các tổ chức quản lý ở cấp lưu vực, và (2) đổi mới các hoạt động liên quan đến quản lý nước ở lưu vực sông như là xây dựng cơ chế phối hợp, đổi mới pháp chế, thiết kế lại các Luận văn thạc sĩ 13 công cụ kinh tế trong chính sách nước (như giá chuyển nước, thuế, trợ cấp), thiết kế lại các tổ chức kinh tế (các tổ chức dịch vụ công, các tổ chức cung cấp dịch vụ, thị trường nước, chuyển giao quản lý tưới cho các tổ chức dùng nước). Trên thế giới có hàng trăm tổ chức lưu vực sông đang hoạt động, các tổ chức này có thể có cơ cấu tổ chức và chức năng không hoàn toàn giống nhau tùy thuộc vào mỗi nước và điều kiện lưu vực. Các sự khác nhau thường tập trung vào các điểm chính: Hình thức tổ chức, chức năng, mức độ tham gia trong quản lý nước của tổ chức lưu vực sông, phương thức hoạt động, cơ chế tài chính.

* Mô hình quản lý lưu vực sông ở Pháp: Nước Pháp từ năm 1966 đã quản lý tất cả 6 lưu vực sông trên cả nước dựa theo luật về nước ban hành năm 1964. Mỗi lưu vực sông có một cơ quan lưu vực với chức năng chính là: - Định hướng và khuyến khích các hộ dùng nước sử dụng hợp lý tài nguyên nước thông qua các công cụ kinh tế. - Khởi xướng và cung cấp thông tin cho các dự án (nhưng không trực tiếp thực hiện dự án), điều hòa các lợi ích địa phương, lợi ích cá biệt và lợi ích chung trong khai thác tài nguyên nước. Cơ quan lưu vực có một Hội đồng quản trị trong đó một nửa đại diện các cơ quan nhà nước, 1/4 là đại diện các chính quyền địa phương và 1/4 còn lại là đại diện các hộ dùng nước (công nghiệp, nông nghiệp, cấp nước sinh hoạt và công nghiệp, thủy sản,…).

Các quyết định của Hội đồng quản trị phải được Cơ quan lưu vực sông phê chuẩn. * Mô hình quản lý lưu vực sông Hoàng Hà (Trung Quốc): Sông Hoàng Hà lớn thứ 2 Trung Quốc với diện tích lưu vực 795.000km2, số dân 98 triệu người sống trên lưu vực. Để quản lý lưu vực sông Hoàng Hà, Nhà nước Trung Quốc thành lập Ủy ban bảo vệ sông Hoàng Hà (YRCC). Ủy ban này là một cơ quan của Bộ Thủy Lợi Trung Quốc nhằm quản lý lưu vực sông Hoàng Hà và các sông nội địa thuộc một số tỉnh và khu vực phía Tây Bắc Trung Quốc với chức năng chủ yếu là: Luận văn thạc sĩ 14 - Quản lý thống nhất tài nguyên nước và dòng sông; - Quản lý tổng hợp lưu vực sông; - Phát triển và quản lý các công trình thủy lợi quan trọng trên lưu vực; - Thực hiện quy hoạch, quản lý, điều phối, hướng dẫn và bổ trợ; - Cải thiện quản lý sông và phát triển tổng hợp, khai thác và bảo vệ tài nguyên nước; * Mô hình quản lý lưu vực sông Lerma - chapala tại Mê xico: Sông Lerma - chapala dài 750 km ở miền Trung Mexico, có diện tích lưu vực 54.000km2 , bao gồm 5 tiểu bang với tổng dân số 15 triệu người.

Trong lưu vực có một hồ tự nhiên là hồ Chapala rộng 111.000ha dung tích 8 tỷ m3 nước. Một trong những thách thức lớn nhất của lưu vực là hồ này bị khai thác quá mức đang bị cạn kiệt nguồn nước. Việc thành lập tổ chức quản lý lưu vực sông nhằm giải quyết khó khăn này. Hội đồng lưu vực sông lưu vực sông Lerma - chapala (Lerma - chapala river basin council) thành lập năm 1993.

Trong giai đoạn năm 1993 - 1998 cơ cấu tổ chức của Hội đồng bao gồm Chủ tịch là một Bộ trưởng, các thành viên là Thống đốc các tiểu bang thuộc lưu vực, Bộ trưởng của 5 bộ có liên quan và lãnh đạo của một số Ủy ban thuộc Chính Phủ. Từ năm 1998 cơ cấu này được điều chỉnh lại, Chủ tịch hội đồng là chủ nhiệm Ủy ban nước quốc gia, các Ủy viên là Thống đốc của 5 tiểu bang thuộc lưu vực. Ngoài ra còn có đại diện của các hộ dùng nước thuộc 6 ngành nông nghiệp, thủy sản, dịch vụ, công nghiệp, chăn nuôi và cấp nước. Luận văn thạc sĩ 15 Ủy viên Hội Chủ tịch Hội đồng Ủy viên Hội đồng Chủ nhiệm Ủy ban nước Quốc đồng Thống đốc i Đại diện các hộ các tiểu dùng nước: bang: Tưới Guanajuato Cấp nước Jalisco Công nghiệp Mexico Thủy sản Michoacan Văn phòng Hội đồng Dịch vụ Quereta Văn phòng khu vực của Uỷ ban Chăn nuôi nước Quốc gia 3 Ủy ban tiểu Đại hội các hộ khu vực Nhóm công tác giám sát và đánh giá dùng nước cấp lưu vực Đại hội các hộ Các nhóm Trung tâm cộng tác dùng nước thông tin cấp tiểu bang chuyên đề Hình 1.1: Sơ đồ tổ chức của Hội đồng lưu vực sông Lerma- Chapala Tổng hợp các mô hình của tổ chức quản lý lưu vực sông của thế giới có thể rút ra một số ý kiến đánh giá như sau: - Về hình thức: Có một số hình thức của cơ quan quản lý lưu vực sông hiện hành trên thế giới, nhưng có thể quy thành ba hình thức phổ biến nhất đó là: (i) cơ quan thủy vụ lưu vực sông, (ii) ủy hội lưu vực sông, và (iii) hội đồng lưu vực sông.

Mỗi loại có một mức độ tập trung quyền lực cũng như mức độ tham gia vào quản lý nước khác nhau. - Về chức năng nhiệm vụ: Chức năng và nhiệm vụ của cơ quan quản lý lưu vực sông có thể nhiều hay ít tùy thuộc theo mục tiêu của cơ quan quản lý lưu vực sông được đặt ra khi thành lập. Việc xác định các chức năng và nhiệm vụ của cơ quan quản lý lưu vực sông phải tương xứng với yêu cầu quản lý của lưu vực sông cần phải thực hiện. - Về quyền hạn: Quyền hạn biểu thị quyền lực của cơ quan quản lý lưu Luận văn thạc sĩ 16 vực sông để thực hiện các nhiệm vụ và trách nhiệm quản lý lưu vực sông.