CHƯƠNG 1 KHÁI LƯỢC VỀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA TÔ HOÀI 1. Khái lược về nghệ thuật tự sự 1. Tự sự Roland Barthes nói: "đã có bản thân lịch sử loài người, thì đã có tự sự" [19; 13]. Và như vậy, bản chất của tự sự ngày nay được hiểu là một sự truyền đạt thông tin, là quá trình phát ra trong quá trình giao tiếp, văn bản tự sự là cụm thông tin được phát ra, và tự sự có thể thực hiện bằng nhiều phương thức, con đường.
Hội họa, hình thức kí hiệu ghi chép tối sơ của loài người, có thể miêu tả đối tượng săn bắt, chỉ ra bộ phận phải bắn trúng, kế hoạch vây bắt. Điêu khắc, kiến trúc. đều là phương tiện tự sự. Tự sự nằm trong bản chất của con người, bởi con người là một động vật biết tự sự.
Muốn hiểu một sự vật nào thì người ta kể câu chuyện về sự vật đó. Nhà giải cấu trúc Mĩ J. Tự sự là cách tạo nghĩa cho sự kiện, biến cố"; và Jonathan Culler (1998) cũng nói: "Tự sự là phương thức chủ yếu để con người hiểu biết sự vật" [19; 12]. Như vậy, tự sự là một khái niệm được sử dụng rộng rãi và có tính chất liên ngành.
Tự sự tồn tại và được sử dụng trong nhiều lĩnh vực, tuy vậy, trong các hình thức tự sự, chỉ có tự sự văn học là phức tạp nhất, và nó làm thành đối tượng chủ yếu của tự sự học. Với ý nghĩa tự sự như một phương thức tạo nghĩa và truyền thông tin trong văn học, tự sự có trong thơ, trong kịch, chứ không chỉ là trong truyện ngắn, tiểu thuyết, ngụ ngôn. Và đối tượng chủ yếu của tự sự học là nghệ thuật tự sự. Tự sự học 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tự sự học (Narratology) là thuật ngữ do nhà nghiên cứu người Pháp T.Todorov đề xuất năm 1969, và nó là “một bộ phận cấu thành của hệ hình lý luận hiện đại”.
Và lý thuyết về tự sự đã bổ sung cho lý thuyết về tiểu thuyết, trở thành một trong những vấn đề chủ yếu của nghiên cứu văn học. Từ thời cổ đại, đã có tự sự học, nhưng tự sự học lúc đó được hiểu trong giới hạn của tu từ học. Ban đầu người ta biết phân biệt các loại tự sự : tự sự lịch sử khác tự sự nghệ thuật. Sau đó phân biệt đến tự sự mô phỏng với tự sự giải thích, tự sự hỗn hợp.
Như vậy tự sự học đã được cha ông ta biết đến từ xa xưa, từ thời của Platon và Aristote. Tuy được biết đến từ lâu nhưng từ cuối thế kỉ XIX tự sự học hiện đại mới manh nha hình thành. Những thập niên đầu B.Propp, Bakhtin là những người mở đường cho tự sự học hiện đại. Và sự phát triển của tự sự học theo thời gian, thành tựu có thể chia làm ba thời kì.
Thời kì trước chủ nghĩa cấu trúc, tự sự học chủ yếu nghiên cứu các thành phần và chức năng của tự sự như cốt truyện, nhân vật, ngôn từ trần thuật, điểm nhìn… Có thể kể đến các công trình của B.Tomasepxki nghiên cứu các yếu tố và đơn vị của tự sự (1925), V.Propp nghiên cứu cấu trúc và chức năng tự sự của truyện cổ tích (1928), các vấn đề điểm nhìn, dòng ý thức được quan tâm với Percy Lubbock… Các sáng tác của các nhà tiểu thuyết phương Tây thời kì này đã khơi gợi cho các nhà nghiên cứu những tìm tòi, khám phá về tự sự học gắn với ý thức về kĩ thuật của tiểu thuyết. Giai đoạn tiếp theo của tự sự học là thời kì cấu trúc chủ nghĩa với vấn đề nghiên cứu chủ yếu là bản chất ngôn ngữ và ngữ pháp của tự sự nhằm tìm ra một cách đọc mà không cần đến sự đối chiếu giữa tác phẩm tự sự và hiện thực khách quan. Với mục đích như trên, chủ nghĩa cấu trúc có đặc điểm là lấy ngôn ngữ học làm hình mẫu, xem tự sự học là sự mở rộng của cú pháp học, còn trữ tình là sự mở rộng của ẩn dụ. Tiêu biểu cho giai đoạn nghiên cứu này là G.Genette với tuyên bố “mỗi câu chuyện là sự mở rộng của một câu - chủ yếu là vị ngữ động từ” [19; 14].
Thời kì thứ ba của tự sự học là thời kì hậu cấu trúc chủ nghĩa coi tự sự học gắn liền với kí hiệu học và siêu kí hiệu học, lấy văn bản làm cơ sở và ý nghĩa tác phẩm được biểu hiện qua hình thức tự sự. Các đại diện tiêu biểu thời kì này là I.Lotman, 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Uspenski, Pierre Acherey. Họ coi trọng phân tích hình thức như các tác giả thời kì thứ hai nhưng lại không tán thành việc sao phỏng giản đơn các mô hình ngôn ngữ học. Họ coi trọng vai trò tác động của hình thái ý thức, nêu yêu cầu lí thuyết tự sự phải gắn với chức năng nhận thức và giao tiếp.
Tự sự học là một lĩnh vực tri thức rộng lớn, trở thành một trong những lĩnh vực học thuật được phổ biến, quan tâm trên thế giới và lý thuyết về tự sự học không ngừng được khám phá từ xưa tới nay. Đã có nhiều thành tựu với hệ thống chặt chẽ, kiến thức rộng và sâu, song tự sự học vẫn còn không ngừng mở rộng và phát triển. Mỗi giai đoạn ta nhận thấy sự thay đổi về hệ hình lí thuyết, các tầng bậc và phương pháp nghiên cứu tự sự. Ở giai đoạn đầu tương ứng là hệ hình tự sự học kinh điển tập trung nghiên cứu cấu trúc của truyện, mối quan hệ của các sự kiện tạo nên truyện.
Bước phát triển thứ hai của tự sự học là theo hướng chủ nghĩa cấu trúc kinh điển, hướng này chủ yếu nghiên cứu lời kể, cách kể, hay còn gọi là nghiên cứu diễn ngôn tự sự. Và ngày nay, hướng thứ ba là mô hình tự sự học có công thức “tự sự học + X”. Quan niệm này thực sự mở rộng phạm vi của tự sự học, tạo ra mối liên kết, liên ngành giữa tự sự học với các lĩnh vực khác có liên quan. Với sự phát triển không ngừng của tự sự học như vậy có thể khẳng định tự sự học có một vai trò rất lớn trong nghiên cứu cấu trúc tự sự.
Tự sự học hiện đại cho chúng ta thấy rõ vai trò của chủ thể trong trần thuật khi phân biệt kể cái gì và kể như thế nào. Lần đầu tiên nó làm cho người trần thuật vô hình vốn ít được người ta chú ý phân tích, được hiện ra như là một hệ thống biểu đạt. Lí thuyết tự sự cũng chỉ ra kết cấu của các tầng bậc trần thuật và theo đó xuất hiện các kiểu người trần thuật khác nhau. Lí thuyết tự sự hiện đại đã nêu ra các khái niệm về góc nhìn, điểm nhìn, tiêu cự… điều đó giúp phân tích, nhận dạng hình thức tự sự.
Nghiên cứu tự sự học đang là một xu thế có nhiều triển vọng trong lí luận văn học và nó ngày càng có ý nghĩa văn hóa rộng lớn. Nó không chỉ mở ra khả năng nghiên cứu truyền thống tự sự trong mỗi nền văn học, và nghiên cứu so sánh quốc tế về phương diện tự sự, nghiên cứu loại hình ảnh hưởng, và trở thành một bộ phận của thi pháp học so sánh; mà nó còn giúp hiểu rõ mọi hình thức tự sự, nghệ thuật và 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phi nghệ thuật. Tìm hiểu về tự sự học sẽ cho ta thấy kĩ thuật trần thuật của các thể loại, các nhà văn, truyền thống văn hóa và từ đó nhìn nhận các vấn đề văn học sử một cách sâu sắc hơn. Văn học Việt Nam có truyền thống tự sự lâu đời và đó là một lợi thế để chúng ta vận dụng lí thuyết tự sự học vào nghiên cứu văn học dân tộc.
Những nghiên cứu, những bài viết dưới góc độ tự sự học ngày càng nhiều và nó chứng tỏ vai trò, ý nghĩa lớn lao của tự sự học trong nghiên cứu văn học, đặc biệt là những tác phẩm tự sự. Hành trình sáng tác của Tô Hoài 1. Sơ lược tiểu sử Tô Hoài sinh năm 1920, tên thật là Nguyễn Sen. Bút danh Tô Hoài gắn liền với những địa danh quen thuộc của quê hương ông (sông Tô Lịch, phủ Hoài Đức).
Bút danh ấy đã theo Tô Hoài suốt cuộc đời cầm bút và trở nên quá đỗi quen thuộc với nhiều thế hệ bạn đọc. Tô Hoài xuất thân trong một gia đình làm nghề thủ công dệt lụa. Ông học hết bậc Tiểu học, sau đó vừa tự học vừa đi làm để kiểm sống. Trước khi cầm bút viết văn, ông đã từng làm nhiều nghề như thợ thủ công, dạy học tư, bán hàng, kế toán hiệu buôn,… Có lẽ chính cuộc sống bươn chải trong nhiều ngành nghề khác nhau và gần gũi với nhân dân nên các trang viết của ông sau này mới ẩn chứa một kho kiến thức phong phú, đa dạng và đậm chất thôn quê, dân dã như vậy.
Trước Cách mạng tháng Tám, Tô Hoài đã tham gia các phong trào do Mặt trận Dân chủ khởi xướng ngay ở quê hương ông. Cũng thời gian đó ông viết những sáng tác đầu tiên. Sau Cách mạng tháng Tám, ông tham gia phong trào Nam tiến, lên Việt Bắc làm báo Cứu quốc, chủ nhiệm Cứu quốc Việt Bắc, chủ bút Tạp chí Cứu quốc. Sau đó ông về công tác ở hội văn nghệ Việt Nam (1951).
Hòa bình lập lại, ông tham gia nhiều chức vụ trong Hội nhà văn Việt Nam: Tổng thư kí (1957), ủy viên Ban chấp hành (1958 – 1980), Phó tổng thư kí. Sau đó những năm từ 1966 đến 1996 ông là Chủ tịch Hội văn nghệ Hà Nội. Ngoài ra Tô Hoài còn tham gia nhiều công tác xã hội khác từ tổ trưởng dân phố đến đại biểu Quốc hội. 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Cuộc sống của Tô Hoài vẫn tiếp diễn, ở tuổi ngoài 90 ông vẫn là một nhà văn làm việc hăng say, có nhiều đóng góp cho văn nghệ nước nhà và luôn được đông đảo bạn đọc đón nhận.
Hành trình sáng tác Tô Hoài đã có một quá trình viết bền bỉ, liên tục, không ngừng nghỉ, trên rất nhiều đề tài của văn học Việt Nam hiện đại. Ông viết cho thiếu nhi, viết dã sử, rồi từ nông thôn đến thành thị, từ miền xuôi lên miền núi, từ cách mạng đến đời thường, trong chiến tranh rồi trở lại hòa bình, viết về đời sống rộng lớn của các tầng lớp nhân dân rồi trải lòng với những hồi ức riêng tư của mình. Trên hành trình lao động không mệt mỏi, nhà văn đã tạo một chỗ đứng nhất định trong nền văn học nước nhà.