Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA KHUẤT QUANG THỤY 1. Khái lược về nghệ thuật tự sự 1.1 Về tự sự học Tự sự học là ngành nghiên cứu còn non trẻ, định hình từ những năm 1960 – 1970 ở Pháp nhưng đã nhanh chóng vượt biên giới, trở thành một trong những lĩnh vực học thuật được quan tâm phổ biến trên thế giới. Ở Việt Nam, các công trình về tự sự học xuất hiện khá muộn và đến nay vẫn còn ở tình trạng lẻ tẻ, nhưng bước đầu đã có thể cung cấp một số công cụ hữu hiệu cho người nghiên cứu. GS Trần Đình Sử nhấn mạnh trong bài viết Tự sự học – Một bộ môn nghiên cứu liên ngành giàu tiềm năng: “Lý thuyết tự sự có thể coi như một bộ phận không thể thiếu của hành trang nghiên cứu văn học hôm nay.
Còn nói theo ngôn ngữ của Thomas Kuhn, thì đó là “một bộ phận cấu thành của hệ hình lý luận hiện đại”. Tóm lại, trong nền lý luận văn học hiện đại, vấn đề tự sự học nói chung và nghệ thuật tự sự nói riêng giữ một vai trò quan trọng của nghiên cứu văn học. Đến nay, mặc dù tự sự học đã có mặt ở Việt Nam cũng khá lâu nhưng các nhà nghiên cứu vẫn chưa đưa ra được một định nghĩa chung nhất về nghệ thuật tự sự, vẫn có nhiều cách định nghĩa khác nhau về thuật ngữ “tự sự”. Có ý kiến cho rằng tự sự và trần thuật là một; lại có ý kiến muốn nhìn nhận hai vấn đề này theo hai phương diện khác nhau.
TS Đỗ Hải Phong (ĐH Sư phạm HN) trong bài viết Vấn đề người kể chuyện trong thi pháp tự sự hiện đại nhấn mạnh rằng: “ Chúng tôi dịch thuật ngữ Naratology là “ trần thuật học” chứ không phải là “tự sự học” vì thuật ngữ “tự sự đã được dùng để chỉ một trong ba loại lớn của văn học (phân biệt với “kịch”, “trữ tình”). Như vậy ở đây “tự sự” được coi như một thể loại văn học để khu biệt “trần thuật” – một phương thức, hay một cách kể chuyện. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 Nghệ thuật tự sự Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì “Tự sự là phương pháp tái hiện đời sống bên cạnh hai phương thức khác là trữ tình và kịch”. Còn trần thuật được coi là “Phương diện cơ bản của phương thức tự sự là việc giới thiệu, khái quát, thuyết minh, miêu tả đối với nhân vật, sự kiện, hoàn cảnh, sự vật theo cái nhìn của một người trần thuật nhất định”.
Từ đó ta có thể thấy rằng, khái niệm “trần thuật” được xác định một cách rõ ràng và cụ thể hơn. Tuy nhiên, dù hiểu theo cách nào thì thực chất „tự sự học” hay “trần thuật học đều là cách dịch từ thuật ngữ Naratalogie (tiếng Pháp), hay Naratology (tiếng Anh) – nghĩa là lý thuyết kể chuyện. Ta có thể hiểu, tự sự là một phương thức tái hiện lại hiện thực đời sống. Nghiên cứu nghệ thuật tự sự cũng có nghĩa là nghiên cứu phương thức sáng tạo của tác giả dựa trên những chất liệu đời sống.
Chính vì thế có thể hiểu hai khái niệm tự sự và trần thuật là hai khái niệm đồng chất với nhau. Trong khuôn khổ luận văn này, chúng tôi muốn tìm hiểu về “nghệ thuật tự sự” hay cũng chính là “ nghệ thuật trần thuật” của tác giả Khuất Quang Thụy trong các cuốn tiểu thuyết: Những bức tường lửa, Không phải trò đùa, và Góc tăm tối cuối cùng. Nhìn nhận các tác phẩm này dưới góc độ tự sự học, chúng tôi hi vọng sẽ gợi mở được những vấn đề có giá trị trong các tác phẩm giàu ý nghĩa này. Chúng ta đều biết, một trong những mốc đánh dấu quá trình phát triển của tiểu thuyết, về mặt thể loại so với các loại hình văn học khác chính là ở “người tự sự”.
Người tự sự đảm nhiệm công việc thuật lại câu chuyện. Người tự sự có vai trò trong dẫn dắt câu chuyện và giọng điệu của tác phẩm, và trở thành một nhân vật đặc biệt của tác phẩm đó. Về mối quan hệ giữa người tự sự với tác giả, có khi chỉ là một người, cũng có khi là hai người khác nhau; có khi là một nhân vật trong câu chuyện, có khi là một kẻ đứng ngoài câu chuyện để kể nó với độc giả. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ngôn ngữ tự sự là một khía cạnh cực kỳ quan trọng của nghệ thuật tự sự.
Nó được ví như “Cái áo tư tưởng của nhà văn” (Nguyên Ngọc) hay nói như nhà nghiên cứu TS Nguyễn Thị Bình: “Ngôn ngữ mang nhãn quan hiện thực – đời thực” (Đổi mới ngôn ngữ và giọng điệu – một thành công đáng chú ý của văn xuôi sau 1975). Ngôn ngữ không chỉ là công cụ để nhà văn tái tạo hiện thực mà còn là nội dung, là cơ sở đầu tiên để độc giả đánh giá, phân tích tác phẩm. Ngôn ngữ có thể là ngôn ngữ khái lược, ngôn ngữ miêu tả trường cảnh. Thông qua ngôn ngữ, nét sáng tạo và phong cách của mỗi nhà văn được thể hiện rõ nét.
Vì thế tìm hiểu nghệ thuật tự sự ta không thể bỏ qua khía cạnh ngôn ngữ tự sự. Một yếu tố quan trọng khác của nghệ thuật tự sự là giọng điệu và góc nhìn hay điểm nhìn tự sự. Khi có nhiều giọng điệu, tác phẩm sẽ là tác phẩm “đa thanh”. Sự chuyển đổi giọng điệu cũng đem lại những thay đổi mới mẻ trong cách kể chuyện.
Đây là một phương thức quan trọng để bộc lộ tư tưởng. Nội dung nghệ thuật tự sự đã được nhiều tác giả đề cập đến khá rõ ràng. Diệp Tú Sơn chia các khía cạnh của nghệ thuật tự sự thành: người tự sự, góc nhìn tự sự, và phương thức tự sự. Tác giả Manfred Jahn trong một công trình nghiên cứu công bố ngày 28/7/1993 đăng tải trên trang web Uni-koeln.de lại đi sâu vào làm rõ nghệ thuật tự sự ở các khía cạnh: cấu trúc trần thuật; điểm nhìn; tình huống trần thuật; bối cảnh và không gian hư cấu; tính cách và sự mô tả tính cách; diễn ngôn hay cách sử dụng lời nói.
Sự nhận thức về tự sự nói chung và các khía cạnh của nghệ thuật tự sự nói riêng đã được hoàn thiện dần theo thời gian cũng tương tự như chính bản thân của nghệ thuật tự sự được hiện diện trong chiều dài phát triển của thể loại. Như chúng ta đã biết, trong các câu chuyện cổ tích hay thần thoại của văn học dân gian, nghệ thuật tự sự chưa được hình thành một cách rõ nét. Người kể chuyện xa rời nội dung của câu chuyện kể. Những người kể chuyện trong văn học dân gian hầu hết là những người biết tuốt, dẫn dắt người đọc tham gia vào 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com câu chuyện và chưa tạo được một bản sắc riêng, một phong cách riêng rõ ràng.
Đến văn học hiện đại, do ý thức được tầm quan trọng của giọng kể (giọng kể là cảm nhận đầu tiên và cũng là ấn tượng cuối cùng, dư vị cuối cùng của người đọc truyện) nên mỗi nhà văn đều tìm cách khẳng định mình bằng một phong cách riêng thông qua một giọng kể riêng. Với nghệ thuật tự sự, giọng điệu là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu, nó không chỉ phản ánh lập trường xã hội, thái độ tình cảm và thị hiếu thẩm mỹ của tác giả mà còn có tác dụng quyết định trong việc tạo sức thu hút với người đọc. Nghệ thuật tự sự còn bao hàm rất nhiều vấn đề như nhân xưng của tự sự: mối quan hệ giữa người tự sự với nhân vật, tác giả, về góc độ tự sự, về phương thức tự sự, thời gian – không gian tự sự. Về không gian và thời gian tư sự, nhiều nhà nghiên cứu nhận định đây là một trong những yếu tố quan trọng cấu thành một tác phẩm tự sự.
Engles trong tác phẩm Chống During đã có một nhận định rất thú vị về tầm quan trọng của không gian và thời gian: “Hình thức cơ bản của mọi tồn tại là thời gian và không gian, những tác phẩm ở ngoài thời gian, tồn tại ở ngoài không gian đều là hoang đường”. Không gian và thời gian trong tác phẩm là địa điểm và thời điểm diễn ra câu chuyện, trong đó các nhân vật hiện lên và bộc lộ thân phận, cá tính của mình. Tùy theo sự sáng tạo của nhà văn mà người ta có thể chia thành thời gian khách quan, thời gian tâm lý. Hoặc phân tách thành không gian hiện thực, không gian ảo, không gian thiên nhiên.
Đi sâu vào mối quan hệ thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật với nhân vật, Diệp Tú Sơn nhận xét: “Mỗi nhân vật trong tiểu thuyết đều là sản phẩm của thời gian, không gian riêng biệt”. Nếu nói rằng nhân vật là đứa con cưng của tiểu thuyết thì thời gian, không gian chính là người mẹ lớn của nhân vật. Mỗi nhà văn trong sáng tác của mình lại tâm đắc với một không gian riêng. Ta có thể nhận ra không gian đặc trưng quen thuộc của Nguyên Ngọc ở vùng Tây Nguyên với Đất nước đứng lên, Rừng xà nu, Mạc Ngôn gắn bó với không gian vùng Cao Mật qua Báu vật của đời; Đàn 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hương hình, hay với Khuất Quang Thụy ta thấy ông gắn bó với không gian vùng núi rừng nơi có thể diễn ra những trận đánh ác liệt, hay cũng là nơi hậu phương vững chắc.
Một khía cạnh nữa của nghệ thuật tự sự là phương thức tự sự hay cách thức tự sự. Mỗi nhà văn bằng tài năng của mình đều tự đi tìm một phong cách riêng, một phương thức tự sự của riêng mình. Trên đây chúng tôi vừa trình bày những khái quát nhất định về những khía cạnh được coi là nội dung cơ bản của nghệ thuật tự sự, mỗi khía cạnh lại mang những giá trị và ý nghĩa riêng. Ở mỗi loại hình khác nhau, những yếu tố ấy lại mang những đặc điểm riêng biệt.
Trong tiểu thuyết hay truyện ngắn, nghệ thuật tự sự đều gồm những yếu tố chung như trên nhưng với truyện ngắn, do đặc trưng thể loại nên yêu cầu về giọng kể, nhịp điệu dồn nén hơn; ngôn ngữ phải ngắn gọn; không gian – thời gian tự sự cũng không mở rộng như tiểu thuyết. Ngược lại, tiểu thuyết thường tái hiện hiện thực không gian rộng, thời gian dài, hiện thực cũng phong phú hơn với cuộc đời của nhiều nhân vật. Chính nhờ nghệ thuật tự sự độc đáo mà nhiều tác phẩm đã có sức lôi cuốn với người đọc, tạo nên phong cách không thể xóa nhòa của nhà văn. Nghệ thuật tự sự luôn gắn với đề tài và chủ đề của tác phẩm.