phần mở đầu, kết luận, phụ lục, luận văn gồm có ba chƣơng sau: Chƣơng 1: Nghệ thuật xây dựng nhân vật Chƣơng 2: Nghệ thuật xây dựng cốt truyện Chƣơng 3: Phƣơng thức trần thuật 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com NỘI DUNG CHƢƠNG 1: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT Có thể thấy từ đầu thế kỉ XX đến nay ngƣời ta đã sáng tạo, đề xuất và giải quyết rất nhiều vấn đề then chốt của lí luận văn học hiện đại mà những thế kỉ trƣớc chƣa đƣợc làm sáng tỏ. Đó là vấn đề hoạt động văn học, cấu trúc tác phẩm, hệ thống chủ thể, cách thức tồn tại, phƣơng diện tâm lí, hệ thống kí hiệu, bản chất giao tiếp, tính chất văn hóa, hoạt động tiếp nhận…Trong các vấn đề đó, lí thuyết tự sự ngày càng đƣợc quan tâm phổ biến. Từ chủ nghĩa hình thức Nga, ngôn ngữ học Saussure, trƣờng phái Praha, trƣờng phái Tân Aristote, triết học phân tích, kí hiệu học, hậu cấu trúc chủ nghĩa. tất cả đều quan tâm tới vấn đề trần thuật trong tiểu thuyết.
Bởi vì lí thuyết tự sự ngày nay đã cung cấp một bộ công cụ cơ bản nhất, sắc bén nhất giúp cho ngƣời ta có thể đi sâu vào các lĩnh vực nghiên cứu điện ảnh, giao tiếp, phƣơng tiện truyền thông, nghiên cứu văn hóa. Lí thuyết tự sự có thể coi nhƣ một bộ phận không thể thiếu của hành trang nghiên cứu văn học hôm nay, và nói theo ngôn ngữ của Thomas Kuhn, thì đó là một bộ phận cấu thành của hệ hình (paradigm) lí luận hiện đại. Tên gọi Tự sự học - Narratology, Narratologie, là do nhà nghiên cứu Pháp gốc Bungari T.Todorov đề xuất năm 1969, từ đó, lí luận tự sự đã thay thế cho lí luận về tiểu thuyết và trở thành một vấn đề chủ yếu của nghiên cứu văn học. Nhƣ vậy, Tự sự học là một ngành nghiên cứu đƣợc hình thành từ những năm 60-70 của thế kỷ XX ở Pháp nhƣng đã nhanh chóng trở thành một trong những lĩnh vực học thuật đƣợc phổ biến quan tâm trên thế giới.
Vào những năm 80 của thế kỷ XX, tự sự học thực sự trở thành trào lƣu và trở nên thịnh hành ở Mỹ - tạo nên không gian lý tƣởng cho đối thoại và hòa nhập giữa truyền thống phê bình Mỹ và lí luận văn học Châu Âu. Nó trở thành một bộ môn nghiên cứu liên ngành, có tính quốc tế, có vị trí quan trọng thậm chí là một ngành văn hóa, bởi vì các hình thức tự sự khác nhau có thể có chung với nhau những nguyên tắc siêu tự sự. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Hiểu theo nghĩa rộng, tự sự học là khoa học nghiên cứu cấu trúc của văn bản tự sự và các vấn đề liên quan hoặc nói cách khác là nghiên cứu đặc điểm nghệ thuật trần thuật của văn bản tự sự nhằm tìm một cách đọc. Lí thuyết về tác phẩm tự sự ra đời dƣới ảnh hƣởng của chủ nghĩa cấu trúc.
“Narratology”- tự sự học nghiên cứu hình thức, quy luật vận động, tính chất của các tác phẩm tự sự, của chủ thể sản sinh và đối tƣợng tiếp nhận tác phẩm tự sự. Các bình diện mà nó tìm hiểu bao gồm “nội dung câu chuyện” và “hình thức trần thuật” cùng mối quan hệ của chúng. Nghiên cứu tác phẩm tự sự trong tính cách là một biểu đạt văn tự đối với sự kiện câu chuyện (tiêu biểu là G. Trong nghĩa hạn định này “Narratology” – tự sự học không quan tâm bản thân câu chuyện mà tập trung sự chú ý vào diễn ngôn tự sự, tức là chỉ nghiên cứu văn bản tự sự.
Bản chất của tự sự ngày nay đƣợc hiểu là một sự truyền đạt thông tin, là quá trình phát ra đơn phƣơng trong quá trình giao tiếp, văn bản tự sự là cụm thông tin đƣợc phát ra, và tự sự có thể thực hiện bằng nhiều phƣơng thức, con đƣờng. Tự sự học chia làm ba giai đoạn: Tự sự học kinh điển (giai đoạn những năm 60 kéo dài đến khoảng những năm 80 của thế kỷ XX). Vào những năm 90 về sau, tự sự học bƣớc sang giai đoạn hậu kinh điển. Tự sự học hiện đại manh nha hình thành từ cuối thế kỉ trƣớc.
Cho đến nay, tự sự học hiện đại có thể chia làm ba thời kì: Tự sự học trƣớc chủ nghĩa cấu trúc (tự sự học nghiên cứu các thành phần và chức năng của tự sự), tự sự học cấu trúc chủ nghĩa (lấy ngôn ngữ học làm hình mẫu, xem tự sự học là sự mở rộng của cú pháp học, mục đích là nghiên cứu bản chất ngôn ngữ, bản chất ngữ pháp của tự sự mà không cần đối chiếu giản đơn tác phẩm tự sự với hiện thực khách quan)và tự sự học hậu cấu trúc chủ nghĩa (gắn liền với kí hiệu học, hình thức tự sự là phƣơng tiện biểu đạt ý nghĩa của tác phẩm. Tƣ tƣởng này gắn với việc phân tích ý thức hệ của M. Các tác giả nhƣ Iu.Uspenski, cũng theo hƣớng này) Tổng quan quá trình phát triển của lí thuyết tự sự, nhà lí luận tự sự Mĩ Gerald Prince chia làm ba nhóm theo ba loại hình. Nhóm một là những nhà tự sự học chịu ảnh hƣởng của các nhà hình thức chủ nghĩa Nga.
Nhóm thứ hai lấy 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Genette làm tiêu biểu đã xem nguồn gốc của tự sự là dùng ngôn ngữ nói hay viết mà biểu đạt, cho nên vai trò của ngƣời trần thuật đƣợc coi là quan trọng nhất. Họ chú ý lớp ngôn từ của ngƣời trần thuật với các yếu tố cơ bản nhƣ điểm nhìn, giọng điệu. Nhóm thứ ba trọng phƣơng pháp nghiên cứu tổng thể, hay dung hợp. Ở Việt Nam, ngay từ buổi đầu, việc xác định thuật ngữ, chọn khái niệm đòi hỏi phải có những cố gắng nhất định.
Trong tình hình mà một số thuật ngữ quan trọng nhƣ tự sự, tự sự học trần thuật, văn bản, diễn ngôn, thoại ngữ… hiện nay ta dùng đều là những từ Hán Việt thì việc xác định nội hàm các thuật ngữ có lẽ cũng nên tham khảo các học giả Trung Quốc. GS Trần Đình Sử nhấn mạnh: “Chúng ta cần xây dựng cho mình một hệ thông thuật ngữ tiếng Việt về tự sự học”. “Trần thuật học theo Trung Quốc không phải là tự thuật học mà là tự sự học của họ. Đây là một lưu ý quan trọng, tuy nhiên chính vì vậy mà chúng tôi càng nghĩ nên dùng thuật ngữ tự sự học nhất là khi ta đã ý thức được đối tượng của trường phái, khuynh hướng học thuật này không chỉ là nghiên cứu văn học tự sự (trần thuật bằng chất liệu ngôn từ) mà là hầu hết các dạng thức tồn tại của giao tiếp nghệ thuật chất liệu khác”.66] Với cách hiểu đó, khi nghiên cứu các thành tựu văn học, mà cụ thể là nghệ thuật sáng tạo của một tác giả văn học, chúng tôi sẽ đi theo hƣớng tự sự học, tức là nghiên cứu nghệ thuật xây dựng nhân vật, xây dựng kết cấu, cốt truyện và các yếu tố trần thuật học mà tác giả ấy sử dụng trong tác phẩm của mình.
Nhân vật văn học và quan niệm về nhân vật của Hồ Anh Thái 1. Khái quát chung về nhân vật và nhân vật trong tiểu thuyết Nhân vật văn học là một hình tƣợng nghệ thuật mang tính ƣớc lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con ngƣời mà chỉ là sự thể hiện con ngƣời qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách, hành động… Văn học không thể thiếu nhân vật, vì nó là phƣơng tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tƣợng. Đồng thời, “Nhà văn sáng tạo ra nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đó, 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com về một loại người nào đó trong hiện thực” [6, tr. Nhƣ vậy, nhân vật văn học không chỉ là hình thức đơn thuần mà nó còn bao hàm cả nội dung, tƣ tƣởng và quan niệm của nhà văn về con ngƣời, về thế giới.
Nói cách khác, nhân vật chính là phƣơng tiện khái quát các tính cách, số phận con ngƣời và quan niệm của nhà văn về chúng. Xét trên phƣơng diện thể hiện đề tài, chủ đề, tƣ tƣởng, cảm hứng, nhân vật văn học đƣợc chia thành nhân vật chính – phụ, nhân vật trung tâm; xét về mặt ý thức hệ có: nhân vật chính diện – phản diện, trên phƣơng diện kết cấu, hệ thống hình tƣợng bao gồm phạm vi rộng lớn hơn: nhân vật chức năng, nhân vật loại hình và nhân vật tính cách. Nhƣ vậy, nhân vật văn học là hình thức văn học để phản ảnh hiện thực, phản ánh quan niêm về con ngƣời của tác giả. Hình thức ấy đƣợc thế hiện dƣới nhiều phƣơng tiện nghệ thuật nhằm thể hiện những khía cạnh đa chiều và phong phú của cuộc sống.
Tiểu thuyết là thể loại tự sự cỡ lớn, “với khả năng phản ánh một cách toàn vẹn và sinh động hiện thực đời sống theo hướng tiếp xúc gần gũi” và “khả năng đi sâu khám phá những số phận cá nhân” [7, tr. Điều đó cho thấy, tiểu thuyết mang trong nó mọi yếu tố ngổn ngang bề bộn của cuộc sống và nhân vật là một trong những yếu tố làm nên sự thành công của một tiểu thuyết. Điểm đặc biệt làm cho nhân vật trong tiểu thuyết khác với nhân vật sử thi, nhân vật kịch, nhân vật truyện ngắn, chính là ở chỗ “nhân vật trong tiểu thuyết là những nhân vật từng trải, trong khi các nhân vật kia thường là nhân vật hành động” [24, tr. Kể từ khi tác giả đã có một nguồn phong phú của dữ liệu từ cuộc sống của mình, nhiều nhân vật đƣợc sáng tạo nên nhờ năng lực hƣ cấu, tƣởng tƣợng của tác giả, đó có thể là sự hóa thân của tác giả hay từ một nguyên mẫu trong cuộc sống.
Trong khuôn khổ rộng lớn của tiểu thuyết, nhân vật đƣợc nhà văn miêu tả một cách toàn diện, tỉ mỉ theo từng bƣớc thăng trầm của số phận. Nhân vật trong tiểu thuyết không cô lập với hoàn cảnh, không cƣờng điệu hóa sức mạnh của mình. Nó hành động, phát triển phù hợp với logic, “lãnh đủ” 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com mọi tác động của cuộc đời. Có thể nói miêu tả thế giới bên trong, phân tích tâm lý là một phƣơng diện đặc trƣng của nhân vật trong tiểu thuyết.
Do vậy, khi tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết, chúng ta nên chú trong tới những đặc điểm này.