Luận văn thạc sĩ nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn thuận

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn thuận, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Vũ Thị Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Lý Hoài Thu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• A. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
• ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU, Ý NGHĨA CỦA LUẬN VĂN
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• KẾT CẤU LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NHÀ VĂN THUẬN
• 1.1. GIỚI THUYẾT VỀ NHÂN VẬT
• 1.2. CÁC KIỂU NHÂN VẬT TIÊU BIỂU TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NHÀ VĂN THUẬN
• 1.2.1. Nhân vật tha hương, sầu xứ và bi kịch
• 1.2.2. Nhân vật “vắng mặt”. Nhân vật đám đông.
• 1.3. NGHỆ THUẬT KHẮC HỌA CHÂN DUNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NHÀ VĂN THUẬN
• 1.3.1. Phá bỏ ngoại hình và tính cách
• 1.3.2. Giản lược đối thoại, gia tăng độc thoại và phân thân
• 1.3.3. Tưởng tượng và vô thức
• 1.4. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: KẾT CẤU TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NHÀ VĂN THUẬN
• 2.1. GIỚI THUYẾT VỀ KẾT CẤU
• 2.2. KẾT CẤU TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NHÀ VĂN THUẬN
• 2.2.1. Bố cục và sự nới lỏng, phân rã của cốt truyện
• 2.2.2. Kết cấu theo thời gian
• 2.2.3. Kết cấu phân mảnh
• 2.2.4. Kết cấu lồng ghép, gá lắp
• 2.3. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG THỨC TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NHÀ VĂN THUẬN
• 3.1. CẤP ĐỘ LIÊN KẾT VÀ CẤP ĐỘ TRẦN THUẬT
• 3.1.1. Giới thuyết về cấp độ liên kết và cấp độ trần thuật
• 3.1.2. Các cấp độ liên kết trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận
• 3.1.2.1. Cấp độ liên kết không hư cấu
• 3.1.2.2. Cấp độ sắp xếp hư cấu
• 3.1.2.3. Cấp độ hành động
• 3.1.2.4. Sự vượt cấp trong liên kết trần thuật
• 3.1.3. Các cấp độ trần thuật trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận
• 3.1.3.1. Trần thuật bậc một
• 3.1.3.2. Trần thuật bậc hai và bậc ba
• 3.2. NGÔI KỂ VÀ ĐIỂM NHÌN
• 3.2.1. Giới thuyết về ngôi kể và điểm nhìn
• 3.2.2. Ngôi kể và điểm nhìn trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận
• 3.2.2.1. Trần thuật ngôi thứ nhất theo điểm nhìn phức hợp
• 3.2.2.2. Trần thuật ngôi thứ ba theo điểm nhìn phức hợp
• 3.2.3. Đa dạng hóa điểm nhìn và sự di chuyển điểm nhìn linh hoạt
• 3.3. Giới thuyết về giọng điệu
• 3.3.1. Giọng điệu từ khía cạnh trần thuật
• 3.3.2. Giọng điệu từ khía cạnh sắc thái thẩm mĩ
• 3.3.3. Giọng điệu mỉa mai, châm biếm
• 3.3.4. Giọng điệu giễu nhại, hài hước
• 3.3.5. Giọng điệu chiêm nghiệm, suy tư, hoài nghi
• 3.3.6. Giọng điệu trung tính, sắc lạnh, dửng dưng, lạnh lùng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận

Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận là một lĩnh vực nghiên cứu hấp dẫn, phản ánh những đặc điểm nổi bật trong phong cách viết của tác giả. Tiểu thuyết của Thuận không chỉ đơn thuần là những câu chuyện mà còn là những tác phẩm nghệ thuật sâu sắc, thể hiện cái nhìn đa chiều về cuộc sống. Tác phẩm của ông thường mang tính chất tự sự phong phú, với những nhân vật đa dạng và cốt truyện phức tạp. Việc nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Thuận giúp hiểu rõ hơn về cách mà ông xây dựng nhân vật, cốt truyện và các yếu tố nghệ thuật khác.

1.1. Đặc điểm nổi bật của nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Việt Nam

Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ những tác phẩm đầu tiên, nghệ thuật tự sự đã dần hình thành và phát triển, phản ánh những biến động xã hội và tâm tư của con người. Tiểu thuyết của nhà văn Thuận là một trong những ví dụ điển hình cho sự đổi mới trong nghệ thuật tự sự, với những cách tân độc đáo và sáng tạo.

1.2. Vai trò của nhà văn Thuận trong nền văn học đương đại

Nhà văn Thuận, với những tác phẩm nổi bật, đã khẳng định được vị trí của mình trong nền văn học Việt Nam đương đại. Ông không chỉ là một nhà văn mà còn là một người tiên phong trong việc đổi mới nghệ thuật tự sự. Những tiểu thuyết của ông đã mở ra những hướng đi mới cho thể loại này, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn học Việt Nam.

II. Những thách thức trong việc nghiên cứu nghệ thuật tự sự của nhà văn Thuận

Việc nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận không hề đơn giản. Có nhiều thách thức mà các nhà nghiên cứu phải đối mặt, từ việc tiếp cận các tác phẩm cho đến việc phân tích các yếu tố nghệ thuật. Một trong những thách thức lớn nhất là sự đa dạng trong phong cách viết của Thuận, khiến cho việc xác định các đặc điểm nghệ thuật trở nên khó khăn.

2.1. Khó khăn trong việc tiếp cận tác phẩm

Nhiều tác phẩm của nhà văn Thuận có cấu trúc phức tạp và cách kể chuyện độc đáo, điều này gây khó khăn cho việc tiếp cận và phân tích. Các nhà nghiên cứu cần có sự am hiểu sâu sắc về ngữ cảnh văn hóa và xã hội để có thể hiểu rõ hơn về tác phẩm.

2.2. Sự đa dạng trong phong cách viết

Phong cách viết của nhà văn Thuận rất đa dạng, từ cách xây dựng nhân vật đến cách kể chuyện. Điều này tạo ra một thách thức lớn cho các nhà nghiên cứu khi họ cố gắng xác định các đặc điểm nghệ thuật tự sự trong các tác phẩm của ông.

III. Phương pháp nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận

Để nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này không chỉ giúp phân tích các yếu tố nghệ thuật mà còn giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh văn hóa và xã hội mà tác phẩm được sáng tác.

3.1. Phân tích cấu trúc tiểu thuyết

Phân tích cấu trúc tiểu thuyết là một trong những phương pháp quan trọng trong nghiên cứu nghệ thuật tự sự. Điều này bao gồm việc xem xét cách mà nhà văn xây dựng cốt truyện, phát triển nhân vật và sử dụng ngôn ngữ.

3.2. Nghiên cứu bối cảnh văn hóa và xã hội

Bối cảnh văn hóa và xã hội có ảnh hưởng lớn đến nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết. Việc nghiên cứu bối cảnh này giúp hiểu rõ hơn về những yếu tố tác động đến cách viết của nhà văn Thuận.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận

Nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Những phát hiện từ nghiên cứu có thể được áp dụng trong giảng dạy văn học, cũng như trong việc phát triển các tác phẩm văn học mới.

4.1. Giá trị trong giảng dạy văn học

Nghiên cứu nghệ thuật tự sự có thể giúp giáo viên và sinh viên hiểu rõ hơn về các tác phẩm văn học, từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu vào giảng dạy sẽ giúp sinh viên phát triển tư duy phản biện và khả năng phân tích.

4.2. Ảnh hưởng đến sáng tác văn học mới

Những phát hiện từ nghiên cứu nghệ thuật tự sự có thể ảnh hưởng đến các nhà văn trẻ trong việc sáng tác. Họ có thể học hỏi từ những cách tân nghệ thuật của nhà văn Thuận để phát triển phong cách viết riêng của mình.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận

Nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận mở ra nhiều hướng đi mới cho các nhà nghiên cứu. Tương lai của lĩnh vực này hứa hẹn sẽ có nhiều phát hiện thú vị, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn học Việt Nam.

5.1. Những hướng nghiên cứu mới

Các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục khám phá những khía cạnh chưa được đề cập trong nghệ thuật tự sự của nhà văn Thuận, từ đó phát hiện ra những giá trị mới trong tác phẩm của ông.

5.2. Tầm quan trọng của nghệ thuật tự sự trong văn học

Nghệ thuật tự sự không chỉ là một phần quan trọng trong tiểu thuyết mà còn là một yếu tố quyết định đến sự thành công của tác phẩm. Việc nghiên cứu nghệ thuật tự sự sẽ giúp nâng cao giá trị của văn học Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI chứng kiến nhiều đổi mới về nghệ thuật tự sự, trong đó nhà văn Thuận nổi bật với năm tác phẩm tiêu biểu: Made in Vietnam (2003), Chinatown (2004), Paris 11 tháng 8 (2005), T mất tích (2006) và Vân Vy (2008). Các tác phẩm này phản ánh sâu sắc thân phận tha hương, sầu xứ và bi kịch của con người trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập văn hóa. Qua đó, luận văn tập trung nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Thuận, đặc biệt ở ba phương diện: xây dựng nhân vật, kết cấu và phương thức trần thuật.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ những đặc điểm nghệ thuật tự sự độc đáo của nhà văn Thuận, góp phần cung cấp một cách đọc mới cho các tác phẩm có tính “khó đọc”, “khó hiểu” này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào năm tiểu thuyết nêu trên, với bối cảnh chủ yếu tại Paris – nơi các nhân vật tha hương hội tụ. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ giúp đánh giá công bằng đóng góp của Thuận trong văn học Việt Nam đương đại mà còn mở rộng hiểu biết về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết hiện đại, đặc biệt trong dòng văn học hải ngoại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng chủ yếu lý thuyết tự sự học (narratology) do T. Todorov đề xuất, tập trung phân tích cấu trúc văn bản tự sự và các yếu tố trần thuật. Bên cạnh đó, luận văn kết hợp lý thuyết chủ nghĩa hậu hiện đại và học thuyết Freud để soi chiếu các khía cạnh tâm lý và hình thức nghệ thuật trong tiểu thuyết của Thuận.

Ba khái niệm chính được khai thác gồm:

• Nhân vật: được xem như yếu tố cấu thành cấu trúc tự sự, không chỉ là hình tượng ước lệ mà còn là biểu hiện của quan niệm thẩm mỹ và triết lý nhân sinh của tác giả.
• Kết cấu: bao gồm bố cục, thời gian, không gian và sự phân mảnh, lồng ghép trong cốt truyện, thể hiện sự cách tân trong nghệ thuật kể chuyện.
• Phương thức trần thuật: gồm các cấp độ liên kết, ngôi kể, điểm nhìn và giọng điệu, tạo nên sự đa dạng và phức hợp trong cách kể chuyện.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là năm tiểu thuyết của nhà văn Thuận cùng một số tác phẩm của các nhà văn đương đại khác để so sánh, đối chiếu. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm toàn bộ các nhân vật, kết cấu và phương thức trần thuật trong các tác phẩm này.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân tích cấu trúc: xem tác phẩm như một hệ thống các yếu tố liên kết để làm rõ nghệ thuật xây dựng nhân vật và kết cấu.
• Thi pháp học: khảo sát các yếu tố hình thức như ngôi kể, điểm nhìn, giọng điệu nhằm khái quát nghệ thuật tự sự.
• Thống kê và so sánh: khảo sát tần suất xuất hiện các yếu tố nghệ thuật, so sánh với các tác phẩm cùng thời và các nhà văn khác để làm nổi bật sự độc đáo của Thuận.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian từ 2003 đến 2008, tương ứng với thời gian xuất bản các tiểu thuyết của Thuận.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Kiểu nhân vật tha hương, sầu xứ và bi kịch
   Các nhân vật trong tiểu thuyết của Thuận chủ yếu là những người tha hương hội tụ tại Paris, mang trong mình nỗi cô đơn sâu sắc và bi kịch không được dung nạp vào xã hội bản địa. Ví dụ, trong Chinatown, nhân vật “Tôi” và những người bạn đều sống trong cảnh “bám bờ” bên lề xã hội, không có quê hương thực sự. Tỷ lệ nhân vật không có tên gọi đầy đủ chiếm đa số, thể hiện sự “vắng mặt” và mất mát bản sắc cá nhân.

2. Nhân vật “vắng mặt” và sự phá bỏ ngoại hình, tính cách
   Thuận chủ đích xây dựng kiểu nhân vật “vắng mặt” với sự thiếu hụt về tên gọi, ngoại hình và tính cách. Hầu hết nhân vật chỉ được ký hiệu bằng chữ cái hoặc tên động vật, tạo nên trạng thái trống rỗng, cô đơn hoang vắng. Ví dụ, trong Paris 11 tháng 8, nhân vật Liên chỉ được mô tả qua những nét mờ nhạt như “mặt đầy mụn”, “mắt gườm gườm” mà không có chân dung rõ ràng.

3. Giản lược đối thoại, gia tăng độc thoại và phân thân
   Đối thoại trong các tác phẩm được giản lược tối đa, thay vào đó là độc thoại nội tâm phong phú, thể hiện dòng ý thức và cảm xúc phức tạp của nhân vật. Thống kê cho thấy các cụm từ “im lặng”, “gật đầu”, “lắc đầu” xuất hiện với tần suất cao, minh chứng cho sự hạn chế giao tiếp trực tiếp. Độc thoại giúp nhân vật bộc lộ nỗi cô đơn, day dứt và sự bất an sâu sắc.

4. Năng lực tưởng tượng và biểu hiện vô thức
   Nhân vật trong tiểu thuyết của Thuận có năng lực tưởng tượng phong phú, mở rộng không gian tự sự vượt ra ngoài giới hạn cốt truyện. Ví dụ, trong T mất tích, nhân vật “Tôi” tưởng tượng về cuộc sống mới của T ở nơi xa xôi, tạo nên chiều sâu tâm lý và sự đa chiều của nhân vật. Tưởng tượng và vô thức được sử dụng như công cụ để khám phá bản chất hiện thực và trạng thái tâm lý nhân vật.

Thảo luận kết quả

Những phát hiện trên cho thấy Thuận đã thành công trong việc cách tân nghệ thuật tự sự qua việc xây dựng nhân vật không theo “công thức” truyền thống mà hướng tới sự “vắng mặt” và trống rỗng, phản ánh chân thực thân phận con người hiện đại trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việc giản lược đối thoại và gia tăng độc thoại nội tâm tạo nên sự hướng nội sâu sắc, giúp người đọc cảm nhận được nỗi cô đơn và bi kịch của nhân vật.

So với các nhà văn đương đại như Tạ Duy Anh hay Nguyễn Bình Phương, Thuận nổi bật ở sự đa dạng trong phương thức trần thuật và sự kết hợp giữa tự sự học với chủ nghĩa hậu hiện đại và học thuyết Freud, tạo nên phong cách độc đáo. Các biểu đồ tần suất xuất hiện các yếu tố như “im lặng”, “độc thoại”, “tưởng tượng” sẽ minh họa rõ nét cho sự ưu tiên của Thuận trong việc khai thác nội tâm nhân vật.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu không chỉ giúp hiểu sâu hơn về tiểu thuyết của Thuận mà còn góp phần làm sáng tỏ diện mạo tiểu thuyết Việt Nam đương đại, đặc biệt trong dòng văn học hải ngoại và các tác phẩm mang tính thử nghiệm nghệ thuật.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Khuyến khích nghiên cứu chuyên sâu về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết đương đại
   Các cơ sở đào tạo và viện nghiên cứu nên tổ chức các hội thảo, tọa đàm chuyên đề về tự sự học và nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng phân tích cho sinh viên và nhà nghiên cứu trong vòng 1-2 năm tới.

2. Phát triển tài liệu giảng dạy về tự sự học và thi pháp học
   Cần biên soạn giáo trình, tài liệu tham khảo cập nhật, có ví dụ minh họa từ các tác phẩm của Thuận và các nhà văn đương đại khác, giúp sinh viên ngành văn học tiếp cận dễ dàng hơn với các khái niệm phức tạp trong 3 năm tới.

3. Tăng cường dịch thuật và giới thiệu tiểu thuyết của Thuận ra quốc tế
   Các nhà xuất bản và tổ chức văn hóa nên phối hợp dịch thuật, quảng bá các tác phẩm của Thuận nhằm giới thiệu nghệ thuật tự sự độc đáo của văn học Việt Nam đương đại ra bạn đọc quốc tế trong 3-5 năm tới.

4. Khuyến khích các nhà văn trẻ thử nghiệm nghệ thuật tự sự mới
   Các chương trình hỗ trợ sáng tác, giải thưởng văn học nên ưu tiên các tác phẩm có sự đổi mới về nghệ thuật tự sự, tạo điều kiện cho các nhà văn trẻ phát triển phong cách riêng, góp phần làm phong phú nền văn học trong vòng 5 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Văn học
   Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và phân tích chi tiết về nghệ thuật tự sự, giúp sinh viên hiểu sâu sắc về cấu trúc và phương thức trần thuật trong tiểu thuyết đương đại, hỗ trợ cho việc học tập và nghiên cứu.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu lý luận văn học
   Đây là tài liệu tham khảo quý giá để phát triển các bài giảng, công trình nghiên cứu về tự sự học, thi pháp học và văn học đương đại Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực văn học hải ngoại.

3. Nhà văn và biên tập viên
   Luận văn giúp các nhà văn trẻ và biên tập viên nhận thức rõ hơn về các xu hướng đổi mới nghệ thuật tự sự, từ đó áp dụng hoặc đánh giá các tác phẩm có tính thử nghiệm trong sáng tác và xuất bản.

4. Độc giả yêu thích văn học đương đại
   Những người quan tâm đến văn học Việt Nam hiện đại và các vấn đề xã hội, nhân sinh trong tiểu thuyết sẽ tìm thấy hướng tiếp cận mới, giúp hiểu và cảm nhận sâu sắc hơn các tác phẩm của nhà văn Thuận.

Câu hỏi thường gặp

1. Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Thuận có điểm gì đặc biệt?
   Thuận phá bỏ các “công thức” truyền thống về nhân vật, kết cấu và trần thuật, tạo nên kiểu nhân vật “vắng mặt”, giản lược đối thoại và gia tăng độc thoại nội tâm, phản ánh sâu sắc nỗi cô đơn và bi kịch của con người hiện đại.

2. Tại sao tiểu thuyết của Thuận được xem là “khó đọc”?
   Do cấu trúc phân mảnh, kết cấu lồng ghép, cùng với việc giản lược đối thoại và sử dụng nhiều độc thoại nội tâm, khiến người đọc phải chủ động suy luận và tưởng tượng để hiểu sâu sắc nội dung.

3. Lý thuyết nào được sử dụng để phân tích tiểu thuyết của Thuận?
   Luận văn sử dụng chủ yếu lý thuyết tự sự học của T. Todorov, kết hợp với chủ nghĩa hậu hiện đại và học thuyết Freud để phân tích các khía cạnh tâm lý và hình thức nghệ thuật.

4. Nhân vật “vắng mặt” trong tiểu thuyết của Thuận là gì?
   Là kiểu nhân vật thiếu tên gọi, ngoại hình và tính cách rõ ràng, thậm chí biến mất khỏi tiến trình tự sự, thể hiện sự trống rỗng, cô đơn và bất an của con người hiện đại.

5. Năng lực tưởng tượng của nhân vật có vai trò thế nào?
   Tưởng tượng mở rộng không gian tự sự, tạo ra các khả năng phát triển mới cho cốt truyện và giúp nhân vật bộc lộ sâu sắc tâm trạng, đồng thời tạo điều kiện cho độc giả tham gia vào quá trình sáng tạo ý nghĩa tác phẩm.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống và làm rõ nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận qua ba phương diện chính: nhân vật, kết cấu và phương thức trần thuật.
• Thuận nổi bật với kiểu nhân vật tha hương, “vắng mặt” và nhân vật đám đông, phản ánh nỗi cô đơn, bi kịch và sự bất an của con người hiện đại.
• Thủ pháp giản lược đối thoại, gia tăng độc thoại và sử dụng tưởng tượng giúp tạo nên chiều sâu tâm lý và sự đa chiều trong tác phẩm.
• Nghiên cứu góp phần mở rộng hiểu biết về tiểu thuyết Việt Nam đương đại, đặc biệt trong dòng văn học hải ngoại và nghệ thuật tự sự hiện đại.
• Đề xuất các hướng nghiên cứu, giảng dạy và phát triển văn học nhằm tiếp tục khai thác và phát huy giá trị nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết đương đại.

Độc giả và nhà nghiên cứu được khuyến khích tiếp tục khám phá và ứng dụng các phát hiện này để nâng cao chất lượng nghiên cứu và sáng tác văn học hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NHÀ VĂN THUẬN 1. Giới thuyết về nhân vật Nhân vật là phạm trù cơ bản của văn học. Trong nghiên cứu, phê bình, nhân vật văn học đã trở thành một khái niệm quen thuộc, thiết yếu.

Vì thế, khái niệm nhân vật là đối tượng được hầu hết các công trình mang tính công cụ (giáo trình lý luận văn học, từ điển thuật ngữ văn học…) nhắc đến. Theo Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử và Nguyễn Khắc Phi chủ biên): nhân vật là “con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học (…), là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người thật trong đời sống (…), thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người” [21, 162]. Tác giả Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học bổ sung thêm các loại nhân vật tiêu biểu cho từng thể loại và rút ra kết luận: “Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách” [6, 251]. Tác giả Trần Đình sử trong công trình Lí luận văn học khẳng định “nhân vật văn học là con người được miêu tả trong văn học bằng phương tiện văn học (…).Văn học không thể thiếu nhân vật bởi đó là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng (…).

Nhân vật văn học là một hiện tượng ước lệ, có những dấu hiệu để ta nhận ra. Thông thường, đó là một cái tên (…). Thứ đến là các dấu hiệu tiểu sử, nghề nghiệp hoặc đặc Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ Vũ Thị Hạnh điểm riêng (…). Sâu hơn là các đặc điểm tính cách (…).

Các đặc điểm ấy được đúc kết thành các “công thức” giới thiệu nhân vật (…). Trong các công thức nhận ra ấy được chứng thực trong các quan hệ, được bộc lộ, phát triển hoặc điều chỉnh trong các xung đột, và cuối cùng ta có một hình tượng hoàn chỉnh về một nhân vật văn học (…). Nhân vật là phương tiện khái quát các tính cách, số phận con người và các quan niệm về chúng” [19, 277 – 279]. Điểm qua những ý kiến trên chúng ta có thể thấy, các nhà nghiên cứu khá đồng nhất trong việc coi nhân vật văn học được miêu tả trong tác phẩm nhằm thể hiện quan niệm và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn và là phương tiện để khái quát tính cách, số phận con người.

Trong tiểu thuyết truyền thống, các nhân vật thường được xây dựng theo những “công thức” như Trần Đình Sử khái quát: gồm tên gọi, tiểu sử, nghề nghiệp, đặc điểm tính cách được bộc lộ thông qua lời nói, cử chỉ, hành động. Các nhà văn thường “chăm chút” xây dựng nhân vật từ ngoại hình, hành động, tâm trạng, tính cách…để trở thành những hình tượng đầy đặn, sống động. Nhân vật trở thành một yếu tố quan trọng về nội dung, một phương tiện nhằm nêu bật chủ đề tác phẩm. Với tiểu thuyết đương đại, nhân vật không chỉ là hình tượng ước lệ chuyên chở hành động, tâm tư và tình cảm mà còn được xem như một yếu tố cấu thành cấu trúc tự sự.

Các phương thức mới trong nghệ thuật xây dựng nhân vật là nhân tố thể hiện sự cách tân về hình thức và nội dung. Đặc biệt, trong bối cảnh tiểu thuyết có sự “mở rộng bến bờ” như ngày nay, chúng ta khó có thể khuôn các nhân vật vào những “công thức” chung sẵn có. Xem xét nhân vật trong tiểu thuyết của Thuận với tư cách là một yếu tố cấu thành của nghệ thuật thuật tự sự, trong luận văn này, người viết đã chỉ ra các kiểu nhân Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ Vũ Thị Hạnh vật cơ bản trong tiểu thuyết của Thuận và đi sâu tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật của nhà văn. Qua đó, luận văn giúp người đọc thấy được những quan niệm, lí tưởng thẩm mĩ của Thuận cũng như những thông điệp mà nhà văn muốn gửi gắm đến độc giả.

Các kiểu nhân vật tiểu biểu trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận Thừa nhận tính chất tương đối trong việc xác định các kiểu nhân vật, ở tiểu thuyết của Thuận, chúng ta có thể thấy ba kiểu nhân vật cơ bản: nhân vật tha hương, sầu xứ; nhân vật “vắng mặt”, nhân vật đám đông. Nhân vật tha hương, sầu xứ Nhân vật tha hương dường như là điểm đến của các nhà văn xa xứ nói chung. Giống như tiểu thuyết của các nhà văn di dân khác (Phạm Thị Hoài, Đoàn Minh Phượng, Lê Ngọc Mai…), tiểu thuyết của Thuận là “bến đậu” của những con người tha hương. Năm tiểu thuyết của Thuận, ngoại trừ Made in Vietnam lấy bối cảnh trong nước, bốn tiểu thuyết còn lại đều lấy Paris làm phông nền - “môi trường sống” cho các nhân vật.

Họ được sinh ra ở rất nhiều nơi khác nhau nhưng đều quy tụ ở kinh đô ánh sáng: Paris. Paris với họ là tương lai, là hạnh phúc, là ước mơ khát vọng đổi đời. Nhưng bằng những hình thức khác nhau, họ đều bị Paris hoa lệ từ chối, xô đẩy đến bên bờ sinh tử. Vì thế, tiểu thuyết của Thuận trở thành “mảnh đất” của “ngồn ngộn” những thân phận tha hương mang trong mình nỗi cô đơn sầu xứ và bi kịch.

Họ cho người đọc thấy rõ một Paris khác – một “bóng đen” đổ dài xuống từ kinh đô ánh sáng - Paris của những người nhập cư. Tìm về “quê gốc” cũng như nơi quy tụ hiện tại của các nhân vật trong tiểu thuyết của Thuận, chúng tôi có bảng thống kê sau: Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận 18 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ Vũ Thị Hạnh Tác phẩm Nhân vật Quê gốc Nơi quy tụ Tôi và những người bạn, Vĩnh Việt Nam Chinatown Hắn, Paul, Arthur Rennes Thụy, Feng Xiao, Hao Peng Trung Hoa Liên, Mai Lan, Sư tử, Mèo ốm… Việt Nam Paris 11 Pát, Pedro Cu Ba tháng 8 Chị người làm Mã Lai Mã Lai Nát Li - băng Paris T, chị Xuân Việt Nam T mất tích Gia đình Viđa Ả - rập Vợ chồng ông bà gác cổng Bồ Đào Nha Vô Va Nga Vân Vy Vân, Vy, gia đình Vượng, Vinh, V Việt Nam Jane Gaza Rõ ràng, các nhân vật trong tiểu thuyết của Thuận “gặp nhau” đều gặp nhau ở Paris. Họ đều tha hương, đều sống trên quê hương của “kẻ khác”. Muôn nẻo đường đời cùng chung số phận: họ đều bị Paris “hút” bởi nhiều “lực từ” khác nhau nhưng khi đã bị “hút” vào, họ chỉ có thể “bám” trên bề mặt – bên lề của Paris chứ chẳng bao giờ hòa nhập được vào trong đó.

Họ cũng chẳng đủ sức mạnh tự đẩy mình ra để trở về miền đất cũ. Cho dù họ có đủ dũng cảm để bứt ra thì cố hương cũng chẳng thể là bến đỗ bình an đối với họ. Họ bị rơi vào trạng thái bất an, hẫng hụt, không trôi dạt đến bên bờ sinh tử thì cũng bị kết án “biến mất”. Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận 19 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ Vũ Thị Hạnh Chinatown trước hết là “tiểu tự sự” về những thân phận tha hương bé nhỏ và lạc lõng, nằm ở vùng ngoại biên của mọi không gian mà mình có mặt, nhiều quốc tịch nhưng không có nổi một quê hương.

Sự cô đơn trong Chinatown dường như đã là một định mệnh cho tất cả những con người trong đó. Nếu chúng ta đã từng gặp trong Hồi hương ngẫu thư của Hạ Tri Chương một thân phận bị biến thành “khách” trên chính quê hương mình thì có lẽ khi đọc Chinatown, chúng ta sẽ thấy vị “khách” trong Hồi hương ngẫu thư vẫn phần nào được chút an ủi bởi hai chữ “quê hương” tự thân nó đã gợi lên một chút gì ấm áp, thân quen. Nhân vật trong Chinatown thậm chí không có nổi một quê hương để cảm nhận được dù chỉ là một chút ấm áp đó. Nỗi cô đơn của sự sống nhưng ở đó tất cả với mình đều chênh vênh, xa lạ càng khủng khiếp hơn gấp ngàn lần.

Cũng như Chinatown, Paris 11 tháng 8 và T mất tích, Vân Vy đều là những “tiểu tự sự” về thân phận tha hương. Nhưng tiến xa hơn, đó còn là những thân phận “không được nhớ đến” [71], bị “rơi chìm” vào vùng quên lãng: báo chí Pháp, văn chương Pháp, chính trị Pháp, luật pháp Pháp …đã, đang và sẽ chẳng bao giờ chú ý đến những thân phận ngoài lề như họ. Nhân vật tha hương đã trở thành mạch ngầm xuyên suốt sáng tác của những nhà văn di dân như Đoàn Minh Phượng, Phạm Thị Hoài, Lê Ngọc Mai…Hòa cùng “nguồn chung” với các nhà văn xa xứ nhưng Thuận lại khơi được một “dòng riêng”, tạo sự khác biệt. Nếu những nhà văn trên mới chỉ chạm đến sự tha hương nói chung thì Thuận lại nhìn sâu vào trong phân phận đó để thẩu tỏ nỗi niềm cô đơn, sầu xứ.

Các nhân vật trong tiểu thuyết của Thuận luôn mang nặng nỗi cô đơn sầu xứ. Sầu xứ bởi trên đất khách, dưới ánh sáng Paris, họ bị hình dung như Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của nhà văn Thuận 20 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn Thạc sĩ Vũ Thị Hạnh những sinh vật xấu xí và bẩn thỉu. Thậm chí, tên gọi – cái bản nguyên của con người họ cũng không còn giữ được cho riêng mình. Tiểu thuyết nói về những con người tha hương nhưng trong số đó, chỉ một phần họ được gọi bằng cái tên người (Mai Lan, Pát, Nát, Vân, Vy, Vượng), số còn lại – chiếm phần lớn – hoặc biến thành những kí hiệu (N, M, V, T, B), hoặc bị “vật hóa”: Sư tử, Mèo ốm, Đượi, Hà Mã, Gấu, những con chuột bẩn thỉu.

Kiếp tha hương, họ phải vật lộn với cuộc sống nhưng không được dung nạp, không được thừa nhận. Muôn nẻo đường đời chung một số phận: giam mình trong những toa tàu điện ngầm chất chứa thảm họa khôn lường; chen lấn nhau để được vào ở khu tập thể mà với người Pháp - đó là nơi dành cho “những con chuột bẩn thỉu”. May mắn lắm, họ mới thuê được một căn phòng tồi tàn trên tầng bảy áp mái chưa đủ chín mét vuông và luôn trong tình trạng báo động: không lò sưởi giữa mùa đông khi nhiệt độ xuống đến âm, không điều hòa khi cái nắng mùa hè lên đến bốn mươi hai độ.