mở đầu là hai câu thơ đề từ nói về sự ra đời của Tôn Ngộ Không. Các hồi sau cũng lần lượt có những câu đề từ tóm tắt nội dung của từng chương như vậy. Tiểu thuyết có kết cấu chương hồi xây dựng tính cách và nhân vật thông qua hệ thống hành động, cử chỉ. Nghĩa là từ những hành động và cách xử sự mà người ta có thể nhận ra đâu là tính cách nổi bật, đặc trưng nhất của nhân vật.
Nếu như kết cấu chương hồi tập trung khai thác tính cách nhân vật qua hành động, cử chỉ thì kết cấu tâm lý lại xây dựng tính cách, hình tượng nhân vật chủ yếu qua những diễn biến, phát triển trong tâm lý. Những vận động bên trong, từ suy nghĩ, cảm nhận của nhân vật chính, tương tác với sự vận động tâm lý của các nhân vật khác tạo nên diễn biến cho toàn bộ câu chuyện. Tiểu thuyết Bà Bovary của Flaubert đã xây dựng nên hình ảnh, cuộc đời, số phận của một người phụ nữ trên dòng tâm lý của nhân vật chính – Emma. Emma, một phụ nữ lãng mạn, luôn khát khao tìm được một người đàn ông lý tưởng, được vượt khỏi những điều tầm thường, tẻ nhạt của cuộc sống, để rồi khi thất vọng sâu sắc với những gì xung quanh mình, 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nàng tìm đến cái chết.
Flaubert đã dùng lời kể gián tiếp để hé lộ dòng tâm tư, những suy tưởng của nhân vật, từ qua tâm lý, tính cách của nhân vật tự bộc lộ, vận động, đưa tiểu thuyết đi hết chặng đường của các tình tiết. Nhà văn Mỹ Hemingway cũng xây dựng cuốn tiểu thuyết Ông già và biển cả của mình với lối kết cấu tâm lý. Tương tự, Sống mòn của Nam Cao cũng đào sâu vào những băn trở, băn khoăn và những diễn biến tâm lý của nhân vật chính – Thứ. Như vậy, kết cấu tâm lý đòi hỏi nhà văn đi sâu vào nội tâm của nhân vật, đôi khi, tâm lý nhân vật cũng phần nào thể hiện suy nghĩ mang tính trải nghiệm của chính tác giả về cuộc sống, về những vấn đề của con người, xã hội và lịch sử.
Một loại kết cấu nữa mà chúng ta thường thấy ở tiểu thuyết, đó là kết cấu đơn tuyến. Kết cấu đơn tuyến chỉ có một tuyến nhân vật – thường đó cũng là nhân vật chính và là trung tâm của tiểu thuyết. Nhân vật chính này đôi khi là chính tác giả nhập thân để kể lại những câu chuyện có thật đã xảy ra trong cuộc đời mình, kể lại những gì mình đã chứng kiến bên ngoài cuộc sống (Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng là một ví dụ. Đó là cuộc đời của chính tác giả cùng những suy nghĩ, xúc cảm và tất cả những câu chuyện của thời bé thơ).
Hoặc, cũng có khi, tác giả không hoàn toàn hóa thân vào nhân vật, mà chỉ đơn giản xây dựng nên một nhân vật chính, để cho nhân vật chính ấy tự kể lại câu chuyện cuộc đời họ, và những tình tiết trong tiểu thuyết là sự hư cấu, tưởng tượng. Thông qua đó, tác giả nhằm nêu bật tư tưởng chủ đạo của tác phẩm. Bên cạnh kết cấu đơn tuyến là kết cấu song tuyến. Nếu như kết cấu đơn tuyến chỉ có một tuyến nhân vật, thì kết cấu song tuyến bao gồm hai tuyến nhân vật xuất hiện song song với nhau trong cùng một tác phẩm – hoặc đối nghịch, phản chiếu nhau, hoặc hỗ trợ và đối chiếu lẫn nhau.
Với trường hợp hai tuyến nhân vật xuất hiện đối nghịch nhau, thường mỗi tuyến đại diện cho một lực lượng: xấu và tốt, thiện và ác, bóc lột và bị bóc lột… Rất nhiều tiểu thuyết thuộc thời kỳ văn học hiện thực phê phán Việt Nam 30-45 hoặc văn học kháng chiến Việt Nam thế kỷ XX 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com xoáy sâu vào kiểu kết cấu này, vì nó nêu bật được sự đối lập giữa các tuyến nhân vật: nông dân - phong kiến, đàn áp - bị đàn áp; quân ta - quân thù, tính chính nghĩa - phi nghĩa của cuộc chiến. Trường hợp hai tuyến nhân vật có tác dụng đối chiếu nhau, thì nổi bật là ở tiểu thuyết Anna Karenina của nhà văn L. Hai tuyến nhân vật (Anna - Vrônxki và Lêvin - Kitti) đứng cạnh nhau, tác động, đối chiếu lẫn nhau không chỉ “trong mối xung đột xã hội mà còn cả trong sự đồng nhất về những hoàn cảnh nghệ thuật cụ thể cùng phát triển trên một đề tài theo cùng một chủ đề chung” [19, tr.Ermilôp thì “Anna chết trong cái thực tế không có tình yêu, còn Lêvin cố tìm kiếm những con đường đi tới sự xác lập một thực tế có tình yêu thương” [19, tr. Một loại kết cấu nữa xuất hiện trong các bộ tiểu thuyết đồ sộ, mang âm hưởng sử thi, đó là kết cấu đa tuyến.
Ở lối kết cấu này, tiểu thuyết mang nhiều chủ đề, nhiều tuyến nhân vật, bao chứa trong nó là cả một hiện thực xã hội rộng lớn, có tính chất khái quát. Nhiều khi, nó còn bao chứa trong mình cả một thời kỳ lịch sử. Một số tác phẩm thuộc hình thức kết cấu này, đó là Sông Đông êm đềm của nhà văn Nga Mikhail Aleksandrovich Sholokhov, Chiến tranh và hòa bình của L.Tolstoi, Con đường đau khổ của A.Tolstoi, hay Vỡ bờ của Nguyễn Đình Thi. Với lối kết cấu đa tuyến, nhà văn đưa được vào tiểu thuyết của mình vô vàn sự kiện, và xây dựng được nên nhiều hình tượng, tư tưởng, chủ đề khác nhau.
Tư tưởng chủ đạo trong Chiến tranh và hòa bình của L.Tolstoi được tập trung thể hiện qua biến cố lịch sử trọng đại – cuộc chiến tranh Vệ quốc năm 1812; bên cạnh đó còn là chủ đề về giai cấp quý tộc Nga trong và sau chiến tranh. Ngoài ra, còn một số hình thức kết cấu khác như kết cấu luận đề, kết cấu theo trục nằm ngang… Tất cả những hình thức kết cấu này đã tạo nên bức tranh đa dạng, phong phú về mặt hình thức cho thể loại tiểu thuyết. 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nhận xét về kết cấu của một số tiểu thuyết trong thế kỉ XX, Erenbourg cho rằng: "Tiểu thuyết của thời đại ta có nhiều chỗ khác với tiểu thuyết thế kỉ XIX vốn xây dựng trên lịch sử một con người hay một gia đình. Trong tiểu thuyết hiện đại có nhiều nhân vật hơn, số phận của họ đan chéo vào nhau, nhà văn thường hay đưa người đọc từ thành phố này sang thành phố khác, đôi khi đi sang một nước khác nữa, cách kết cấu khiến ta nghĩ tới sự luân phiên của những đoạn cận cảnh với những cảnh quần chúng trên màn ảnh" [55].
Như vậy, sự phát triển của tiểu thuyết, qua các giai đoạn (mà dấu mốc quan trọng là thế kỷ XIX) cho đến hiện tại đã trải qua nhiều biến đổi. Đôi khi, trong cùng một tác phẩm có sự kết hợp, giao thoa lẫn nhau giữa các hình thức kết cấu. Đặc điểm này tạo nên bức tranh sinh động cho tiểu thuyết, giúp người đọc khám phá nhân vật và cốt truyện theo đa chiều, đa hướng. Kết cấu tiểu thuyết Milan Kundera Như bên trên chúng ta đã tìm hiểu, tiểu thuyết mang trong mình nhiều hình thức kết cấu khác nhau.
Mỗi hình thức kết cấu có một đặc điểm, ưu thế (và thậm chí cả hạn chế) riêng. Việc khám phá, tìm hiểu các hình thức kết cấu tiểu thuyết hiện đại không đơn giản, bởi thực tế bản thân sự sáng tạo văn học là vô cùng phong phú, đôi khi có sự pha trộn giữa nhiều hình thức kết cấu khác nhau. Với các tiểu thuyết (và cả truyện ngắn) của M.Kundera, việc tìm ra một kết cấu chính xác cho từng tác phẩm cũng không hề dễ dàng. Có lúc ta nhận ra kiểu kết cấu đơn tuyến, song tuyến hay đa tuyến, nhưng cũng có lúc là sự kết hợp của nhiều loại kết cấu khác nhau trong cùng một tác phẩm.
Tuy nhiên, có một đặc điểm chung thống nhất giữa các tác phẩm của M.Kundera, đó là dù có theo hình thức kết cấu nào, thì trong cùng một tác phẩm, các tuyến nhân vật, các câu chuyện (tưởng như) rời rạc, không liên quan gì đến nhau ấy luôn hướng đến một chủ đề nhất định. Ví dụ trong tiểu thuyết Sự bất tử, bảy chương mang bảy chủ đề khác nhau, nhưng chúng lại 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hướng tới chủ đề chung bao quát cả tác phẩm, đó là sự bất tử. Như nhà văn từng bộc bạch: “Tôi luôn xây dựng chúng (truyện ngắn, tiểu thuyết) ở hai mức: ở mức thứ nhất, tôi dựng câu chuyện tiểu thuyết; bên trên, tôi triển khai các chủ đề. Các chủ đề được trau chuốt không ngừng trong và bởi câu chuyện tiểu thuyết” [37, p.4] Tìm hiểu kết cấu các tác phẩm của M.Kundera, người ta đã nhận ra có những nét đặc trưng tiêu biểu, nó đánh dấu sự khác biệt của ông với rất nhiều nhà văn khác.
Trong phần thứ tư của cuốn Nghệ thuật tiểu thuyết, nhà văn cũng có riêng một bài Trò chuyện về nghệ thuật kết cấu trong tác phẩm của một số nhà văn khác, và về chính những tác phẩm của mình. Có thể nói, phần Trò chuyện về nghệ thuật kết cấu này đã làm sáng tỏ toàn bộ quan điểm và những thủ pháp của nhà văn về mặt kết cấu tác phẩm. Bởi vậy, chúng tôi sẽ không nghiên cứu kết cấu tiểu thuyết (và sơ qua một vài truyện ngắn) của M.Kundera theo những mô tip các hình thức kết cấu quen thuộc, truyền thống như đã phân tích ở phần trên. Bởi như chính nhà văn đã khẳng định, thì “không nên coi kết cấu như một khuôn mẫu có trước, được trao cho tác giả để anh lấp đầy vào đấy bằng sáng chế của anh; kết cấu phải là một phát minh, một phát minh cầm cố toàn bộ tính độc đáo của tác giả” [37, p.
Vì thế, chúng tôi sẽ chỉ đi sâu vào các yếu tố, đặc điểm về kết cấu làm nên sự riêng biệt độc đáo của M. Kết cấu con số 7 – kết cấu âm nhạc Dễ nhận thấy kiểu kết cấu đặc trưng của M.Kundera, đó là kết cấu con số 7 – con số gắn với bảy nốt nhạc trong âm nhạc. Lý giải hiện tượng này không khó, hãy nghe chính nhà văn chia sẻ: “Các cuốn tiểu thuyết của tôi là những biến tấu của một kiến trúc chung cơ sở trên số bảy” [37, p.Kundera, ông thật sự không hề ngạc nhiên nếu như mỗi khi hoàn thành một cuốn sách nào đó, hầu hết chúng đều kết thúc với 7 chương, 7 phần (đối với tiểu thuyết) và 7 truyện ngắn (đối với tuyển tập truyện ngắn). Ông liệt kê và lý giải rằng: “Với tôi đấy không phải là lối điệu đà mê 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.