Luận văn thạc sĩ một số tín hiệu thẩm mỹ trong ca dao việt nam

Luận văn thạc sĩ phân tích một số tín hiệu thẩm mỹ trong ca dao việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Đào Thị Dương
• Người hướng dẫn: GS. TS Mai Ngọc Chừ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Một Số Tín Hiệu Thẩm Mỹ Trong Ca Dao Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tín hiệu, tín hiệu ngôn ngữ và tín hiệu thẩm mĩ
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT MỘT SỐ TÍN HIỆU THẨM MĨ TRONG CA DAO VIỆT NAM
• 3. CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ BIỂU TRƯNG CỦA MỘT SỐ TÍN HIỆU THẨM MĨ TRONG CA DAO VIỆT NAM
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tín hiệu thẩm mỹ trong ca dao Việt Nam

Tín hiệu thẩm mỹ (THTM) trong ca dao Việt Nam là một khái niệm quan trọng, thể hiện sự giao thoa giữa ngôn ngữ và nghệ thuật. Ca dao không chỉ là những câu hát dân gian mà còn là những tác phẩm nghệ thuật chứa đựng giá trị văn hóa sâu sắc. THTM trong ca dao giúp người nghe cảm nhận được vẻ đẹp của ngôn ngữ và hình ảnh, từ đó tạo ra những cảm xúc mạnh mẽ. Việc nghiên cứu THTM trong ca dao không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn khám phá những giá trị văn hóa, nhân văn của dân tộc.

1.1. Khái niệm tín hiệu thẩm mỹ trong ca dao

Tín hiệu thẩm mỹ trong ca dao được hiểu là những yếu tố ngôn ngữ mang tính biểu trưng, thể hiện cảm xúc và tư tưởng của người dân. Những tín hiệu này không chỉ đơn thuần là từ ngữ mà còn là hình ảnh, âm thanh, và cảm xúc được gợi lên từ những câu ca dao. Chúng tạo nên một bức tranh sinh động về cuộc sống, con người và thiên nhiên.

1.2. Vai trò của tín hiệu thẩm mỹ trong văn hóa Việt Nam

THTM trong ca dao đóng vai trò quan trọng trong việc gìn giữ và phát huy văn hóa dân gian. Chúng không chỉ phản ánh tâm tư, tình cảm của người dân mà còn là cầu nối giữa các thế hệ. Qua ca dao, những giá trị văn hóa truyền thống được truyền tải và lưu giữ, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam.

II. Những thách thức trong việc nghiên cứu tín hiệu thẩm mỹ

Việc nghiên cứu THTM trong ca dao Việt Nam gặp phải nhiều thách thức. Đầu tiên, sự phong phú và đa dạng của ca dao khiến cho việc phân loại và phân tích trở nên khó khăn. Thứ hai, nhiều câu ca dao đã bị biến đổi qua thời gian, làm mất đi ý nghĩa nguyên bản. Cuối cùng, việc tiếp cận THTM từ góc độ ngôn ngữ học và văn học cần có sự kết hợp chặt chẽ để đạt được kết quả tốt nhất.

2.1. Sự đa dạng của ca dao và tín hiệu thẩm mỹ

Ca dao Việt Nam rất phong phú với nhiều thể loại và chủ đề khác nhau. Điều này tạo ra sự đa dạng trong THTM, nhưng cũng gây khó khăn trong việc xác định và phân tích các tín hiệu. Mỗi vùng miền có những đặc trưng riêng, làm cho việc tổng hợp và so sánh trở nên phức tạp.

2.2. Biến đổi của ca dao qua thời gian

Nhiều câu ca dao đã trải qua quá trình biến đổi, làm thay đổi ý nghĩa và hình thức của chúng. Việc nghiên cứu THTM cần phải xem xét các yếu tố lịch sử, văn hóa và xã hội để hiểu rõ hơn về sự biến đổi này. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng và khả năng phân tích nhạy bén.

III. Phương pháp nghiên cứu tín hiệu thẩm mỹ trong ca dao

Để nghiên cứu THTM trong ca dao, cần áp dụng các phương pháp phân tích ngôn ngữ học và văn học. Phân tích ngữ nghĩa, phân loại tín hiệu và khảo sát ngữ cảnh là những phương pháp quan trọng giúp làm rõ giá trị biểu trưng của THTM. Ngoài ra, việc sử dụng các công cụ thống kê cũng giúp xác định tần suất xuất hiện của các tín hiệu trong ca dao.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa trong ca dao

Phân tích ngữ nghĩa giúp làm rõ ý nghĩa của các tín hiệu thẩm mỹ trong ca dao. Qua việc tìm hiểu các từ ngữ, hình ảnh và biểu tượng, người nghiên cứu có thể khám phá được những giá trị sâu xa mà ca dao mang lại. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn về tâm tư, tình cảm của người dân.

3.2. Khảo sát ngữ cảnh và tần suất tín hiệu

Khảo sát ngữ cảnh là một phương pháp quan trọng trong việc nghiên cứu THTM. Bằng cách xem xét các tình huống giao tiếp, người nghiên cứu có thể hiểu rõ hơn về cách mà các tín hiệu được sử dụng và tiếp nhận. Đồng thời, việc thống kê tần suất xuất hiện của các tín hiệu cũng giúp xác định mức độ phổ biến và ý nghĩa của chúng trong ca dao.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tín hiệu thẩm mỹ trong ca dao

THTM trong ca dao không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giáo dục và đời sống. Việc giảng dạy ca dao trong nhà trường giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn hóa dân gian, từ đó phát huy lòng tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc. Ngoài ra, THTM còn có thể được ứng dụng trong các lĩnh vực nghệ thuật khác như thơ ca, nhạc, và hội họa.

4.1. Giáo dục và truyền bá văn hóa qua ca dao

Việc giảng dạy ca dao trong nhà trường không chỉ giúp học sinh tiếp cận với văn hóa dân gian mà còn phát triển khả năng tư duy và cảm nhận nghệ thuật. Qua đó, học sinh có thể hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa và lịch sử của dân tộc, từ đó hình thành lòng tự hào về bản sắc văn hóa Việt Nam.

4.2. Ứng dụng trong nghệ thuật hiện đại

THTM trong ca dao có thể được ứng dụng trong các lĩnh vực nghệ thuật hiện đại như thơ ca, nhạc, và hội họa. Những hình ảnh và biểu tượng trong ca dao có thể trở thành nguồn cảm hứng cho các nghệ sĩ sáng tạo, từ đó tạo ra những tác phẩm nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu tín hiệu thẩm mỹ

Nghiên cứu THTM trong ca dao Việt Nam không chỉ giúp làm rõ giá trị nghệ thuật của ca dao mà còn góp phần bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian. Tương lai của nghiên cứu này cần tiếp tục khai thác sâu hơn về các tín hiệu thẩm mỹ, từ đó làm sáng tỏ những giá trị văn hóa, nhân văn của dân tộc. Việc kết hợp giữa ngôn ngữ học và văn học sẽ mở ra nhiều hướng đi mới cho nghiên cứu ca dao.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu THTM

Nghiên cứu THTM trong ca dao có tầm quan trọng lớn trong việc bảo tồn văn hóa dân gian. Những giá trị nghệ thuật và nhân văn được thể hiện qua ca dao cần được gìn giữ và phát huy, từ đó góp phần tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam.

5.2. Hướng đi mới cho nghiên cứu ca dao

Tương lai của nghiên cứu ca dao cần tiếp tục khai thác các tín hiệu thẩm mỹ chưa được chú ý. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại sẽ giúp làm sáng tỏ hơn về giá trị nghệ thuật và văn hóa của ca dao, từ đó mở ra nhiều hướng đi mới cho nghiên cứu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ca dao Việt Nam là kho tàng văn hóa dân gian quý giá, phản ánh sâu sắc tâm hồn, đời sống vật chất và tinh thần của người Việt qua nhiều thế hệ. Theo thống kê từ công trình “Ca dao Việt Nam” của Vũ Dung và Vũ Thúy Anh (2003), các tín hiệu thẩm mĩ (THTM) như mưa, nắng, gió xuất hiện với tần suất cao, lần lượt là 636, 243 và 563 lần, chiếm tỷ lệ phân bố trên văn bản lần lượt khoảng 4.17%, 1.59% và 4.26%. Những tín hiệu này không chỉ là hình ảnh thiên nhiên gần gũi mà còn mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc trong ca dao, góp phần làm nên giá trị nghệ thuật và văn hóa đặc sắc của dân tộc.

Luận văn tập trung nghiên cứu một số tín hiệu thẩm mĩ tiêu biểu trong ca dao Việt Nam gồm mưa, nắng, gió, áo, yếm nhằm phát hiện ý nghĩa biểu trưng và vai trò của chúng trong đời sống vật chất, tinh thần của người Việt. Phạm vi nghiên cứu dựa trên nguồn tư liệu ca dao được sưu tầm, biên soạn công phu, phản ánh diện mạo toàn diện của ca dao Việt Nam. Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ các đặc điểm ngôn ngữ và giá trị thẩm mĩ của các tín hiệu này, đồng thời góp phần nâng cao hiểu biết về nghệ thuật ca dao và giá trị văn hóa truyền thống.

Nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc làm rõ các đặc tính tín hiệu thẩm mĩ trong ngôn ngữ ca dao, đồng thời có ý nghĩa thực tiễn giúp giáo viên, học sinh và độc giả hiểu sâu sắc hơn về giá trị nghệ thuật và văn hóa của ca dao Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết tín hiệu, tín hiệu ngôn ngữ và tín hiệu thẩm mĩ, trong đó:

• Tín hiệu thẩm mĩ (THTM) được hiểu là những yếu tố hiện thực được đưa vào tác phẩm văn học nhằm mục đích thẩm mĩ, mang ý nghĩa biểu trưng và có tính hệ thống trong văn bản. THTM bao gồm hai mặt: cái biểu hiện (hình thức vật chất) và cái được biểu hiện (ý nghĩa thẩm mĩ).

• Lý thuyết chiếu vật giúp giải thích cách thức ngôn ngữ chiếu đến thực thể trong thế giới hiện thực, từ đó xác định nghĩa chiếu vật của tín hiệu trong ca dao.

• Khái niệm biểu trưng nhấn mạnh mối quan hệ ước lệ giữa cái biểu hiện và cái được biểu hiện, trong đó ý nghĩa biểu trưng được cộng đồng chấp nhận và có thể thay đổi theo thời gian, không gian và ngữ cảnh.

• Phân loại tín hiệu theo Đỗ Hữu Châu, dựa trên các tiêu chí chức năng xã hội, đặc tính thể chất, nguồn gốc và quan hệ giữa cái biểu hiện và cái được biểu hiện, giúp phân biệt tín hiệu tự nhiên và nhân tạo, tín hiệu ngôn ngữ và tín hiệu thẩm mĩ.

• Các đặc tính cơ bản của THTM như tính nguồn gốc, tính cấp độ (cơ sở và xây dựng), tính hệ thống, tính biểu hiện, tính biểu trưng, tính trừu tượng và cụ thể được vận dụng để phân tích các tín hiệu trong ca dao.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp phân tích và miêu tả ngôn ngữ học kết hợp với thống kê định lượng. Cụ thể:

• Nguồn dữ liệu: Toàn bộ lời ca dao trong cuốn “Ca dao Việt Nam” (2003) của Vũ Dung và Vũ Thúy Anh, bổ sung từ một số tuyển tập ca dao khác.

• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn các tín hiệu thẩm mĩ tiêu biểu gồm mưa, nắng, gió, áo, yếm dựa trên tần số xuất hiện và ý nghĩa biểu trưng trong ca dao.

• Phân tích dữ liệu: Thống kê tần số xuất hiện, phân loại biến thể từ vựng, biến thể kết hợp và biến thể quan hệ của các tín hiệu trên hai trục tuyến tính (trục dọc – biến thể từ vựng; trục ngang – biến thể kết hợp và quan hệ). Áp dụng mô hình phân loại vị từ của Cao Xuân Hạo để phân tích các vị từ kết hợp với tín hiệu.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập và xử lý dữ liệu trong khoảng thời gian nghiên cứu từ 2014 đến 2015, phân tích và tổng hợp kết quả trong năm 2015.

Phương pháp này giúp luận văn vừa đảm bảo tính khách quan, khoa học vừa khai thác sâu sắc các tầng nghĩa biểu trưng của tín hiệu thẩm mĩ trong ca dao Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tần số và tỷ lệ xuất hiện của tín hiệu mưa, nắng, gió: Mưa xuất hiện 636 lần (chiếm 46.7% trong nhóm biến thể từ vựng của mưa), gió 403 lần, nắng 243 lần. Tỷ lệ phân bố trên văn bản lần lượt là 4.17% (mưa), 4.26% (gió), 1.59% (nắng). Điều này cho thấy mưa và gió là tín hiệu tự nhiên phổ biến và có vai trò quan trọng trong ca dao.

2. Biến thể từ vựng và kết hợp của tín hiệu mưa: Mưa có nhiều biến thể từ vựng như mưa đứng một mình (46.7%), mưa kết hợp với danh từ chỉ không gian (21.3%), mưa trong thành ngữ (5.1%). Về vị từ kết hợp, mưa thường đi cùng các vị từ hành động vô tác (18.8%), vị từ trạng thái thể chất (17.3%), vị từ quan hệ (13.6%). Mưa được nhân hóa, biểu hiện cảm xúc con người như chờ đợi, nhớ nhung, khóc lóc.

3. Biến thể quan hệ của mưa: Mưa thường đi cùng nắng (41.1%) và gió (26.7%) tạo nên các kết cấu đối xứng trong ca dao, biểu trưng cho sự hòa hợp hoặc biến động của thiên nhiên và cuộc sống con người.

4. Biến thể từ vựng và kết hợp của tín hiệu nắng: Nắng đứng một mình chiếm 51%, kết hợp với danh từ khác 23.5%, xuất hiện trong thành ngữ 8.2%. Vị từ kết hợp chủ yếu là hành động vô tác (35.6%), hành động chuyển tác (13.4%) và trạng thái thể chất (12.9%). Nắng biểu trưng cho sự tươi sáng, hy vọng nhưng cũng có thể là thử thách, gian nan.

5. Biến thể quan hệ của nắng: Nắng thường đi cùng mưa (72.9%) và sương (18.4%), tạo nên các kết cấu đối xứng, biểu thị sự biến đổi, tuần hoàn của tự nhiên và cuộc sống.

6. Biến thể từ vựng và kết hợp của tín hiệu gió: Gió đứng một mình chiếm 403 trường hợp, các loại gió cụ thể chiếm 91 trường hợp. Gió kết hợp với các vị từ hành động, trạng thái thể chất và xuất hiện trong thành ngữ, điển tích. Gió biểu trưng cho không gian tình yêu, sự thay đổi, li biệt và những cảm xúc đa dạng.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy các tín hiệu mưa, nắng, gió không chỉ là hiện tượng thiên nhiên mà còn mang ý nghĩa biểu trưng phong phú trong ca dao Việt Nam. Sự đa dạng về biến thể từ vựng và kết hợp vị từ phản ánh khả năng biểu hiện cảm xúc, tâm trạng và quan niệm xã hội của người dân lao động. Các kết cấu đối xứng giữa mưa – nắng, mưa – gió, nắng – sương tạo nên nhịp điệu hài hòa, cân đối trong ca dao, đồng thời biểu thị sự hòa hợp và biến động của cuộc sống.

So sánh với các nghiên cứu trước, luận văn làm rõ hơn về phân loại biến thể và vị từ kết hợp, đồng thời áp dụng lý thuyết chiếu vật và biểu trưng để giải mã ý nghĩa thẩm mĩ. Việc phân tích chi tiết các biến thể giúp hiểu sâu sắc hơn về cách thức ngôn ngữ ca dao vận dụng tín hiệu thẩm mĩ để truyền tải tư tưởng, tình cảm và giá trị văn hóa.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần số xuất hiện các biến thể từ vựng và vị từ kết hợp, bảng phân loại biến thể quan hệ, giúp minh họa rõ nét sự phong phú và đa dạng của tín hiệu thẩm mĩ trong ca dao.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy và nghiên cứu tín hiệu thẩm mĩ trong ca dao: Động viên các nhà nghiên cứu và giảng viên ngôn ngữ học, văn học phát triển các đề tài chuyên sâu về tín hiệu thẩm mĩ, nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy và nghiên cứu. Thời gian: 1-2 năm; Chủ thể: các trường đại học, viện nghiên cứu.

2. Biên soạn tài liệu tham khảo chuyên biệt về tín hiệu thẩm mĩ trong ca dao: Xây dựng bộ tài liệu, giáo trình chi tiết về các tín hiệu thẩm mĩ tiêu biểu, giúp học sinh, sinh viên và giáo viên dễ dàng tiếp cận và nghiên cứu. Thời gian: 1 năm; Chủ thể: nhà xuất bản, các khoa ngôn ngữ học.

3. Tổ chức hội thảo, tọa đàm chuyên đề về tín hiệu thẩm mĩ trong văn học dân gian: Tạo diễn đàn trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm nghiên cứu, cập nhật phương pháp mới, thúc đẩy giao lưu học thuật. Thời gian: hàng năm; Chủ thể: các trường đại học, hội nhà văn, viện nghiên cứu.

4. Ứng dụng công nghệ thông tin trong phân tích tín hiệu thẩm mĩ: Phát triển phần mềm, công cụ hỗ trợ thống kê, phân tích ngôn ngữ ca dao, giúp nâng cao hiệu quả nghiên cứu và giảng dạy. Thời gian: 2-3 năm; Chủ thể: các trung tâm nghiên cứu ngôn ngữ, công ty công nghệ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Văn học dân gian: Giúp hiểu sâu sắc về tín hiệu thẩm mĩ trong ca dao, nâng cao kỹ năng phân tích và nghiên cứu văn bản dân gian.

2. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và mỹ học: Cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực tiễn để phát triển các công trình nghiên cứu liên ngành về văn hóa và nghệ thuật dân gian.

3. Giáo viên dạy Ngữ văn phổ thông: Hỗ trợ trong việc giảng dạy ca dao, giúp học sinh nhận thức rõ hơn về giá trị nghệ thuật và văn hóa của ca dao Việt Nam.

4. Những người yêu thích và nghiên cứu văn học dân gian Việt Nam: Cung cấp kiến thức chuyên sâu về tín hiệu thẩm mĩ, giúp nâng cao trải nghiệm thưởng thức và hiểu biết về ca dao.

Câu hỏi thường gặp

1. Tín hiệu thẩm mĩ là gì và tại sao quan trọng trong ca dao?
   Tín hiệu thẩm mĩ là những yếu tố hiện thực được đưa vào ca dao nhằm mục đích thẩm mĩ, mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc. Chúng giúp ca dao truyền tải cảm xúc, tư tưởng và giá trị văn hóa, làm nên sức sống lâu bền của kho tàng này.

2. Tại sao chọn mưa, nắng, gió làm đối tượng nghiên cứu?
   Ba tín hiệu này có tần số xuất hiện cao trong ca dao, phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa con người và thiên nhiên, đồng thời chưa được nghiên cứu sâu kỹ trong các công trình trước, nên có giá trị khai thác mới.

3. Phương pháp phân tích biến thể từ vựng và vị từ kết hợp có ý nghĩa gì?
   Phân tích này giúp hiểu cách tín hiệu thẩm mĩ được đa dạng hóa về hình thức và ý nghĩa, thể hiện sự phong phú trong ngôn ngữ ca dao và cách thức biểu đạt cảm xúc, tư tưởng của người dân lao động.

4. Làm thế nào để hiểu đúng ý nghĩa biểu trưng của tín hiệu trong ca dao?
   Cần đặt tín hiệu trong ngữ cảnh tu từ, xem xét mối quan hệ với các yếu tố ngôn ngữ và phi ngôn ngữ xung quanh, đồng thời hiểu về lịch sử, văn hóa và tâm lý cộng đồng để giải mã chính xác.

5. Luận văn có thể ứng dụng như thế nào trong giảng dạy?
   Giúp giáo viên phân tích sâu sắc các tác phẩm ca dao, nâng cao khả năng truyền đạt giá trị văn hóa và nghệ thuật cho học sinh, đồng thời phát triển các bài giảng sinh động, hấp dẫn hơn.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ vai trò và ý nghĩa biểu trưng của một số tín hiệu thẩm mĩ tiêu biểu trong ca dao Việt Nam như mưa, nắng, gió, áo, yếm.
• Phân tích chi tiết các biến thể từ vựng, kết hợp và quan hệ giúp hiểu sâu sắc cách thức ngôn ngữ ca dao biểu đạt cảm xúc và tư tưởng.
• Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ đặc trưng nghệ thuật và giá trị văn hóa của ca dao, đồng thời mở rộng phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học trong văn học dân gian.
• Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao nghiên cứu và giảng dạy tín hiệu thẩm mĩ trong ca dao, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.
• Khuyến khích các nhà nghiên cứu, giảng viên và người yêu văn học tiếp tục khai thác sâu hơn các tín hiệu thẩm mĩ trong kho tàng ca dao Việt Nam.

Tiếp theo, việc ứng dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy và phát triển các công trình nghiên cứu liên ngành sẽ là bước đi quan trọng để phát huy giá trị của luận văn. Độc giả và các nhà nghiên cứu được mời gọi tiếp tục khám phá và phát triển lĩnh vực này nhằm bảo tồn và làm giàu thêm di sản văn hóa dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý thuyết Chương 2: Khảo sát một số tín hiệu thẩm mĩ trong ca dao Việt Nam Chương 3: Giá trị biểu trưng của một số tín hiệu thẩm mĩ tiêu biểu trong ca dao Việt Nam 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT Cho đến nay các định nghĩa về THTMđã được tìm thấy rải rác trong những công trình của các tác giả như In. Khrapchenko, Hoàng Trinh, Trần Đình Sử, Đỗ Hữu Châu… Trong chương này, chúng tôi sẽ lần lượt trình bày một cách vắn tắt những điểm chủ yếu trong quan niệm của các tác giả kể trên, để từ đó tự định cho mình một cách hiểu cụ thể, làm cơ sở cho việc tiến hành nghiên cứu THTM trong đề tài. Vì THTM, về bản chất cũng là một loại TH cho nên nghiên cứu một THTM phải đặt nó trong phạm trù chung của TH. Mặt khác, yêu cầu của việc nghiên cứu THTM trong tương quan với hệ thống ngôn ngữ biểu hiện trong tác phẩm văn học đòi hỏi phải nhìn nhận THTM trong mối quan hệ với TH ngôn ngữ.

Những vấn đề về THTM mà chúng tôi quan tâm liên quan đến cả những quan niệm về TH nói chung và TH ngôn ngữ nói riêng. Tín hiệu, tín hiệu ngôn ngữ và tín hiệu thẩm mĩ 1. Tín hiệu Có nhiều định nghĩa khác nhau về TH, liên quan đến những cách hiểu rộng hẹp khác nhau của các tác giả. Trong cuốn “Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng”, Đỗ Hữu Châu đã nêu ra định nghĩa TH của P.

Guiraud: “Một tín hiệu… là một kích thích mà tác động của nó đến cơ thể gợi ra hình ảnh ký ức của một kích thích khác” [6, 51]. Schaff lại định nghĩa THTM theo nghĩa hẹp:“Một sự vật vật chất hay thuộc tính của nó, một hiện tượng thực tế sẽ trở thành TH nếu như trong quá trình giao tiếp nó được các nhân vật giao tiếp sử dụng trong khuôn khổ của một ngôn ngữ để truyền đạt một tư tưởng nào đó về thực tế, tức về thế giới bên ngoài hay về những cảm thụ nội tâm” [6, 51]. Định nghĩa của A. Schaff hẹp ở chỗ chỉ thừa nhận những sự vật hiện tượng là TH khi nó được sử dụng có ý thức trong phạm vi một hệ thống có tư cách như một ngôn ngữ để trao đổi tư tưởng, tình cảm giữa người với người, còn những TH giao tiếp không ý thức của động vật không được thừa nhận là TH.

Quan niệm của P. Guiraud về TH rộng hơn vì nó bao hàm cả những TH hẹp, những TH nhận biết đối với thế giới sinh vật, cả những TH giao tiếp có tính chất bản năng của loài vật. Theo cách hiểu này, tất cả những hình thức vật chất có khả năng gợi ra những hình ảnh đều được coi là TH, không phân biệt nguồn gốc tự nhiên hay nhân tạo, có chức năng giao tiếp hay phi giao tiếp… Một đám mây với 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] khả năng gợi ra hình ảnh về cơn mưa trong nhận thức của con người. Một giọng nói “tự nói lên” những đặc điểm về quê quán, về tuổi tác, nghề nghiệp, trạng thái tâm sinh lý… của người nói trong sự nhận thức của người nghe.

Một câu hỏi nhưng chính là một lời tỏ tình của ca dao: “Tre non đủ lá đan sàng được chăng?”. Một con thuyền trong ý nghĩa của “người đi” mà ca dao vẫn thường nhắc đến… Các nhà nghiên cứu lý thuyết về thông tin gọi đó là những yếu tố mang tin. Các nhà nghiên cứu ngữ nghĩa học gọi đó là những yếu tố mang nghĩa. Tác giả Đỗ Hữu Châu cũng đãchỉ ra những điều kiện cần cho một sự vật, hiện tượng, hay thuộc tính vật chất trở thành TH: 1.

Phải có một hình thức cảm tính (cái biểu hiện); 2. Phải có một nội dung ý nghĩa (cái được biểu hiện); 3. Phải được nhận thức bởi một chủ thể nào đó (đối tượng của thông tin); 4. Phải nằm trong một hệ thống nhất định.

Chúng tôi coi những điều kiện này là cơ sở cho sự nhận diện TH trong đề tài. Một TH là một yếu tố bao hàm hai mặt: “Cái biểu hiện” (CBH) và “cái được biểu hiện” (CĐBH), đồng thời cũng là một yếu tố chỉ có thể xác định được trong mối tương quan với chủ thể nhận thức và với hệ thống mà nó tham gia. Về phân loại TH, các tác giả cũng đưa ra nhiều cách phân loại khác nhau dựa vào những tiêu chí khác nhau. Phân loại của C.

Peirce phân biệt ba phạm trù chính của TH: hình hiệu, dấu hiệu, biểu trưng. Morris đưa thêm vào hệ thống phân loại những phạm trù: chỉ hiệu, định hiệu. Bảng phân loại của P. Guiraud có sự phân biệt TH tự nhiên với TH nhân tạo, TH biểu hiện và TH giao tiếp.

Lấy bảng phân loại TH của P. Guiraud làm trục chính, trên cơ sở bổ sung thêm kết quả phân loại của các tác giả khác, Đỗ Hữu Châu đã đưa ra nguyên tắc phân loại theo những tiêu chí khác nhau. Căn cứ vào chức năng xã hội có thể phân loại các TH thành TH giao tiếp và TH phi giao tiếp. Căn cứ vào đặc tính thể chất của cái biểu đạt có thể phân loại thành: TH thị giác, TH tính giác, TH xúc giác… Căn cứ vào nguồn gốc để chia thành TH tự nhiên và TH nhân tạo.

Căn cứ vào quan hệ giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt có thể quy TH thành ba loại: dấu hiệu, hình hiệu và ước hiệu. Các phạm trù TH được kể ở đây tuy không đồng nhất trong quan niệm của mỗi tác giả và cũng không tương đồng với nhau trên cùng một tiêu chí phân loại nhất định nhưng có tác dụng cung cấp những khái niệm TH quan trọng trong việc nghiên cứu những đặc tính tín hiệu học khác nhau của các TH, làm cơ sở cho sự phân biệt TH được nghiên cứu trong đề tài. 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trong tất cả những phân loại kể trên, chúng tôi sử dụng bảng phân loại của Đỗ Hữu Châu mà ưu điểm là bao quát được tất cả những phạm trù – loại khác nhau của TH, đồng thời chỉ ra được mối quan hệ loại hình giữa các TH trên các tiêu chí khác nhau như: chức năng xã hội của TH, đặc tính thể chất của CBH, nguồn gốc TH, tính chất mối quan hệ giữa hai mặt CBH và CĐBH, sự chuyển mã, đặc tính tổ chức của TH… 1. Tín hiệu ngôn ngữ Ngôn ngữ thường được nói đến như một hệ thống TH đặc biệt.

Cuốn giáo trình “Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng” đã nhấn mạnh đến vấn đề chức năng và đặc tính đa chức năng của các TH ngôn ngữ so với các hệ thống TH nói chung và TH mang chức năng giao tiếp nói riêng. Ngôn ngữ không chỉ thuần túy mang chức năng giao tiếp mà đồng thời còn là công cụ để tư duy, để tổ chức xã hội, để duy trì sự sống con người, ngôn ngữ còn mang chức năng thi pháp… Riêng đối với chức năng giao tiếp, cũng có sự phân biệt giữa những chức năng khác nhau liên quan đến những nhân tố khác nhau của hoạt động giao tiếp: chức năng miêu tả, chức năng dụng học, chức năng phát ngôn, chức năng cú học. Từ những khía cạnh chức năng khác nhau của ngôn ngữ có thể xác định ý nghĩa “tín hiệu” của chúng trên tất cả những đơn vị mang nghĩa (đơn vị hai mặt), từ từ đến cụm từ, đến câu, đoạn, văn bản. Một từ, ngữ, câu nói nào đó có thể vừa mang thông tin về sự vật, hiện tượng được nói tới, vừa bộc lộ những đặc điểm về địa phương, về nghề nghiệp, về trạng thái tâm lý của người nói… Từ “nỏ” trong câu ca dao “Đã thương thì thương cho chắc, Nỏ bằng trục trặc thì trục trặc cho luôn…” cho biết người nói là người xứ Nghệ.

Câu hỏi “Mấy giờ rồi?” trong những hoàn cảnh nhất định, có thể cho biết thái độ khó chịu (mong khách ngồi lâu đứng dậy ra về) của người nói… Ở bất kỳ cấp độ nào, một TH ngôn ngữ cũng phải bao hàm một hình thức ngữ âm (CBH) tương ứng với một nội dung ngữ nghĩa (CĐBH) và ở bất kỳ cấp độ nào, giá trị của TH ngôn ngữ cũng phải do những mối quan hệ thuộc hệ thống ngôn ngữ quy định. Về các quan hệ hệ thống của TH ngôn ngữ,“Giáo trình ngôn ngữ học đại cương” của F. de Saussure đề cập đến hai loại quan hệ chung nhất: 1. Quan hệ đồng nhất – đối lập và quan hệ khác biệt; 2.

Quan hệ hình tuyến và quan hệ trực tuyến. Ngôn ngữ học hiện đại lưu ý thêm các loại quan hệ: 3. Quan hệ tôn ti (giữa các cấp 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] độ của ngôn ngữ) và 4. Quan hệ hiện thực hóa (giữa bình diện trừu tượng và bình diện cụ thể, giữa điển dạng và hiện dạng của TH)… Những nguyên tắc của đồng nhất và đối lập, của kết hợp và liên tưởng, của trừu tượng và cụ thể… trong hệ thống TH ngôn ngữ cũng chính là những vấn đề cốt yếu giúp cho việc lý giải về TH ngôn ngữ trong quá trình hoạt động thực hiện các chức năng của ngôn ngữ trong giao tiếp, kể cả giao tiếp nghệ thuật (giao tiếp của văn học).

Khái niệm tín hiệu thẩm mĩ Bước vào thế giới nghệ thuật, những TH thông thường sẽ chuyển hóa thành THTM, mang những đặc thù nghệ thuật. Hiểu một cách chung nhất, THTM là yếu tố thuộc hệ thống các phương tiện biểu hiện của nghệ thuật. Nói đến phương tiện biểu hiện nghệ thuật là nói đến hai mặt: thể chất và tinh thần. Mặt thể chất là những chất liệu (hình thức vật chất) được sử dụng trong mỗi ngành nghệ thuật, mỗi loại chất liệu sẽ có chỗ mạnh, chỗ yếu riêng làm nên đặc thù của ngành nghệ thuật đó: đường nét, màu sắc trong hội họa, âm thanh có nhịp điệu trong âm nhạc, ngôn ngữ trong văn học.

Còn mặt tinh thần thì trừu tượng và phức tạp, bao hàm nhiều loại nội dung, nhiều lớp ý nghĩa, nhiều tầng khái quát hóa, trừu tượng hóa mang tính thẩm mĩ. Đối với tác phẩm văn học, hình thức vật chất của THTM chính là ngôn ngữ. Cấu trúc đặc biệt của TH ngôn ngữ cho phép chứa đựng trong mỗi ngôn từ của tác phẩm văn học một phạm vi nào đó của đời sống hiện thực cùng những nét thuộc tính khách quan của đời sống hiện thực được phản ánh, làm thành ý nghĩa biểu vật, biểu niệm của từ. Vì vậy, ngôn ngữ không chỉ là phương tiện mà còn là chất liệu của văn học.

Tuy nhiên, không thể đồng nhất ngôn ngữ với văn học, và không thể đồng nhất TH ngôn ngữ với THTM.