Luận văn thạc sĩ mô hình chính quyền phường trong điều kiện không tổ chức hội đồng nhân dân

Luận văn thạc sĩ phân tích mô hình chính quyền phường trong điều kiện không tổ chức hội đồng nhân dân, đánh giá hiệu quả và giải pháp cải tiến.

• Tác giả: Trần Thị Yến
• Người hướng dẫn: PGS.TS Bùi Xuân Đức
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Mô Hình Chính Quyền Phường Trong Điều Kiện Không Tổ Chức Hội Đồng Nhân Dân
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CHÍNH QUYỀN PHƯỜNG VÀ BỘ MÁY CHÍNH QUYỀN PHƯỜNG - QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN
• 1.1. Chính quyền phường và bộ máy chính quyền phường trong hệ thống chính quyền địa phương
• 1.2. Quá trình tổ chức chính quyền phường từ trước đến nay
• 1.2.1. Tổ chức quản lý "cấp phường" giai đoạn 1945 - 1980
• 1.2.2. Tổ chức chính quyền phường giai đoạn Hiến pháp 1980 - 1992
• 1.2.3. Tổ chức chính quyền phường theo pháp luật hiện hành
• 1.2.3.1. Hội đồng nhân dân phường
• 1.2.3.2. Ủy ban nhân dân phường
• 1.2.3.3. Những hạn chế trong mô hình chính quyền phường hiện nay
• 2. CHƯƠNG 2: MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN PHƯỜNG TRONG ĐIỀU KIỆN KHÔNG TỔ CHỨC HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN
• 2.1. Sự cần thiết khách quan của việc thí điểm không tổ chức Hội đồng nhân dân phường
• 2.2. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng chính quyền dân chủ nhân dân
• 2.3. Tổ chức chính quyền phường theo mô hình chính quyền đô thị
• 2.4. Tinh giản bộ máy, biên chế, giảm các chi phí cho hoạt động của chính quyền phường
• 2.5. Đảm bảo quyền đại diện, quyền dân chủ của nhân dân ở phường
• 2.6. Đảm bảo việc giám sát của các cơ quan nhà nước trên địa bàn phường
• 2.7. Đáp ứng yêu cầu xây dựng nền kinh tế thị trường
• 2.8. Đáp ứng các yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền, phù hợp với thời đại khoa học công nghệ phát triển
• 2.9. Mô hình chính quyền phường theo những văn bản thí điểm không tổ chức hội đồng nhân dân huyện, quận, phường
• 2.9.1. Tổ chức bộ máy chính quyền phường
• 2.9.2. Cơ cấu tổ chức Ủy ban nhân dân phường
• 2.9.3. Nhiệm vụ, quyền hạn của Ủy ban nhân dân phường
• 2.9.4. Hoạt động của Ủy ban nhân dân phường
• 2.9.5. Một số khó khăn cần khắc phục khi bộ máy chính quyền phường không tổ chức Hội đồng nhân dân
• 2.9.5.1. Hoạt động giám sát đối với Ủy ban nhân dân và cán bộ công chức phường
• 2.9.5.2. Việc thu thập ý kiến, nguyện vọng của nhân dân đối với chính quyền phường
• 2.9.5.3. Gia tăng áp lực lên Ủy ban nhân dân phường
• 2.9.5.4. Quy chế làm việc và phối hợp giữa Ủy ban nhân dân phường và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể ở phường
• 3. CHƯƠNG 3: KIẾN NGHỊ TIẾP TỤC HOÀN CHỈNH MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN PHƯỜNG TRONG ĐIỀU KIỆN KHÔNG TỔ CHỨC HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN
• 3.1. Về tổ chức và cách thành lập Ủy ban nhân dân phường
• 3.2. Về tên gọi và chức danh
• 3.3. Về cách thành lập Ủy ban nhân dân phường
• 3.4. Về nhiệm vụ, quyền hạn
• 3.5. Về phương thức hoạt động
• 3.6. Chế độ độ hoạt động
• 3.7. Tăng cường sự phối hợp giữa Ủy ban nhân dân phường, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể ở phường
• 3.8. Nâng cao năng lực chuyên môn, tinh thần trách nhiệm của đội ngũ cán bộ công chức phường
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình chính quyền phường không có hội đồng nhân dân

Mô hình chính quyền phường trong điều kiện không tổ chức hội đồng nhân dân đang trở thành một chủ đề nóng trong nghiên cứu về quản lý nhà nước tại Việt Nam. Việc không tổ chức hội đồng nhân dân tại phường đã đặt ra nhiều câu hỏi về tính hiệu quả và khả năng đại diện của chính quyền địa phương. Mô hình này không chỉ ảnh hưởng đến cách thức quản lý mà còn tác động đến quyền lợi và nghĩa vụ của người dân. Nghiên cứu này sẽ phân tích các khía cạnh khác nhau của mô hình chính quyền phường trong bối cảnh hiện tại.

1.1. Khái niệm và vai trò của chính quyền phường

Chính quyền phường là một bộ phận của chính quyền địa phương, có vai trò quan trọng trong việc quản lý các vấn đề xã hội tại khu vực đô thị. Mô hình này được thiết lập nhằm đảm bảo sự tham gia của người dân vào quá trình quản lý nhà nước, đồng thời thực hiện các chức năng quản lý hành chính, kinh tế và xã hội.

1.2. Lịch sử hình thành mô hình chính quyền phường

Mô hình chính quyền phường đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển từ thời kỳ trước đến nay. Từ những năm 1980, chính quyền phường đã được xác định là một đơn vị hành chính quan trọng trong hệ thống chính quyền địa phương, với những thay đổi phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội.

II. Vấn đề và thách thức trong mô hình chính quyền phường hiện nay

Mô hình chính quyền phường không có hội đồng nhân dân đang đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề này không chỉ liên quan đến cơ cấu tổ chức mà còn ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân. Việc thiếu hội đồng nhân dân có thể dẫn đến sự thiếu minh bạch và trách nhiệm trong quản lý nhà nước.

2.1. Thiếu tính đại diện và minh bạch

Khi không có hội đồng nhân dân, việc đại diện cho ý kiến của người dân trở nên khó khăn hơn. Điều này có thể dẫn đến sự thiếu minh bạch trong các quyết định của chính quyền phường, gây ra sự không hài lòng trong cộng đồng.

2.2. Khó khăn trong việc giám sát hoạt động của chính quyền

Việc không có hội đồng nhân dân cũng làm giảm khả năng giám sát của người dân đối với hoạt động của ủy ban nhân dân phường. Điều này có thể dẫn đến tình trạng lạm quyền và thiếu trách nhiệm trong quản lý nhà nước.

III. Phương pháp tổ chức chính quyền phường không có hội đồng nhân dân

Để tổ chức chính quyền phường trong điều kiện không có hội đồng nhân dân, cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Việc này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền mà còn đảm bảo quyền lợi của người dân.

3.1. Tinh giản bộ máy và biên chế

Một trong những giải pháp quan trọng là tinh giản bộ máy và biên chế của chính quyền phường. Việc này giúp giảm chi phí hoạt động và nâng cao hiệu quả quản lý, đồng thời đảm bảo rằng các nguồn lực được sử dụng một cách hợp lý.

3.2. Tăng cường sự tham gia của người dân

Cần có các cơ chế để tăng cường sự tham gia của người dân vào quá trình quản lý nhà nước. Điều này có thể được thực hiện thông qua các cuộc họp cộng đồng, khảo sát ý kiến và các hình thức tham gia khác.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu mô hình chính quyền phường

Nghiên cứu về mô hình chính quyền phường không có hội đồng nhân dân đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn. Những kết quả này không chỉ giúp cải thiện hoạt động của chính quyền mà còn nâng cao sự hài lòng của người dân.

4.1. Đánh giá hiệu quả mô hình chính quyền phường

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng mô hình chính quyền phường không có hội đồng nhân dân có thể hoạt động hiệu quả nếu được tổ chức hợp lý. Việc này cần dựa trên các tiêu chí cụ thể để đánh giá hiệu quả hoạt động.

4.2. Kinh nghiệm từ các địa phương khác

Nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng có thể học hỏi kinh nghiệm từ các địa phương khác trong việc tổ chức chính quyền phường không có hội đồng nhân dân. Những mô hình thành công có thể được áp dụng để cải thiện tình hình hiện tại.

V. Kết luận và hướng phát triển mô hình chính quyền phường trong tương lai

Mô hình chính quyền phường không có hội đồng nhân dân cần được tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện. Việc này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn đảm bảo quyền lợi của người dân trong bối cảnh hiện đại.

5.1. Đề xuất các giải pháp cải cách

Cần có các giải pháp cụ thể để cải cách mô hình chính quyền phường, bao gồm việc hoàn thiện cơ cấu tổ chức và nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ công chức.

5.2. Tương lai của chính quyền phường trong bối cảnh mới

Mô hình chính quyền phường trong điều kiện không có hội đồng nhân dân cần được điều chỉnh để phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội. Việc này sẽ giúp nâng cao tính hiệu quả và trách nhiệm của chính quyền địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hơn 65 năm qua, hệ thống chính quyền địa phương Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn tổ chức và cải cách nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Theo ước tính, đến năm 2010, cả nước có 11.869 đơn vị hành chính cấp xã, tương ứng với số lượng HĐND cấp xã tương đương, với tổng số đại biểu HĐND các cấp lên đến hơn 306.000 người. Tuy nhiên, mô hình tổ chức chính quyền địa phương hiện nay, đặc biệt là ở cấp phường, còn tồn tại nhiều hạn chế như bộ máy cồng kềnh, chồng chéo chức năng, hiệu quả hoạt động thấp, đặc biệt là hoạt động của Hội đồng nhân dân (HĐND) phường mang tính hình thức, chưa phát huy được vai trò đại diện và giám sát.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích, đánh giá mô hình chính quyền phường trong điều kiện không tổ chức HĐND, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện bộ máy chính quyền phường nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, tinh giản bộ máy, đồng thời đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào tổ chức bộ máy chính quyền phường trước và sau khi thực hiện thí điểm không tổ chức HĐND phường, dựa trên các văn bản pháp luật hiện hành và thực tiễn triển khai tại một số địa phương trong giai đoạn từ năm 2009 đến 2012.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh đẩy mạnh cải cách hành chính, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước ở cấp cơ sở, đồng thời tiết kiệm ngân sách nhà nước với ước tính tiết kiệm khoảng 277,55 tỷ đồng mỗi năm khi không tổ chức HĐND huyện, quận, phường. Kết quả nghiên cứu cũng là cơ sở để các nhà làm luật xem xét sửa đổi, bổ sung Hiến pháp và các văn bản pháp luật liên quan đến tổ chức chính quyền địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai lý thuyết chính: lý thuyết nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và lý thuyết tổ chức bộ máy nhà nước. Lý thuyết nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nhấn mạnh nguyên tắc tập trung dân chủ, quyền lực nhà nước phải được tổ chức hợp lý, hiệu quả, phục vụ nhân dân. Lý thuyết tổ chức bộ máy nhà nước tập trung vào nguyên tắc tổ chức bộ máy hành chính gọn nhẹ, tinh giản biên chế, phân định rõ chức năng, nhiệm vụ giữa các cấp chính quyền để tránh chồng chéo, nâng cao hiệu quả hoạt động.

Ba khái niệm chuyên ngành được làm rõ gồm:

• Chính quyền địa phương: bao gồm HĐND và UBND các cấp, là bộ phận hợp thành của chính quyền nhà nước thống nhất, đại diện cho quyền lực nhà nước ở địa phương.
• Mô hình chính quyền phường: tổ chức bộ máy chính quyền cấp xã ở đô thị, bao gồm các cơ quan quyền lực và hành chính.
• Không tổ chức HĐND phường: mô hình thí điểm tinh giản bộ máy, chỉ tổ chức UBND phường, nhằm nâng cao hiệu lực quản lý và tiết kiệm chi phí.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích sự vận động, biến đổi của mô hình chính quyền phường qua các giai đoạn lịch sử. Các phương pháp cụ thể gồm:

• Phương pháp tổng hợp: tổng hợp các văn bản pháp luật, nghị quyết, báo cáo thực tiễn về tổ chức chính quyền địa phương.
• Phương pháp phân tích: phân tích cấu trúc, chức năng, nhiệm vụ của HĐND và UBND phường trong các mô hình tổ chức khác nhau.
• Phương pháp so sánh: so sánh mô hình chính quyền phường có tổ chức HĐND và không tổ chức HĐND, so sánh với mô hình chính quyền đô thị của các nước.
• Phương pháp điều tra: thu thập ý kiến, đánh giá thực tiễn từ các địa phương thí điểm không tổ chức HĐND phường.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật như Hiến pháp 1946, 1980, 1992; Luật Tổ chức HĐND và UBND các cấp (1962, 1983, 1989, 1994, 2003); các sắc lệnh năm 1945; nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương Đảng; báo cáo thí điểm tại 10 tỉnh, thành phố từ năm 2009 đến 2012. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các phường thuộc 10 tỉnh, thành phố thí điểm, với phân tích chuyên sâu tại một số phường tiêu biểu. Phương pháp phân tích chủ yếu là phân tích định tính kết hợp với số liệu thống kê về tiết kiệm chi phí, biên chế và hiệu quả hoạt động.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiệu quả hoạt động của HĐND phường còn hạn chế: Hoạt động của HĐND phường chủ yếu mang tính hình thức, chất lượng kỳ họp thấp, đại biểu ít tham gia ý kiến, giám sát yếu kém. Ví dụ, nhiều nghị quyết HĐND phường chỉ là hợp thức hóa chỉ đạo cấp trên, không phát huy vai trò đại diện nhân dân. Tỷ lệ đại biểu HĐND phường tham gia chất vấn rất thấp, nhiều đại biểu ngại va chạm.

2. Mô hình không tổ chức HĐND phường giúp tinh giản bộ máy và tiết kiệm chi phí: Thí điểm tại 10 tỉnh, thành phố cho thấy việc không tổ chức HĐND phường đã giảm tổng số đại biểu HĐND khoảng 58.231 người, tiết kiệm khoảng 277,55 tỷ đồng mỗi năm. Tỉnh Vĩnh Phúc tiết kiệm 2,5 tỷ đồng, thành phố Đà Nẵng tiết kiệm gần 7 tỷ đồng chi phí hoạt động hàng năm.

3. Quyền đại diện và dân chủ của nhân dân vẫn được đảm bảo: Mặc dù không tổ chức HĐND phường, người dân vẫn có ít nhất hai đại biểu đại diện (đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND cấp thành phố). Các kênh đại diện khác như Ủy ban Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể cũng được phát huy. Tại Đà Nẵng, quyền dân chủ của người dân được duy trì và phát huy thông qua các kênh này.

4. Tăng cường tính thống nhất và hiệu lực quản lý của chính quyền địa phương: Mô hình không tổ chức HĐND phường giúp tránh chồng chéo, cắt khúc mệnh lệnh quản lý, nâng cao tính thống nhất trong quản lý đô thị. UBND phường hoạt động tập trung, nhanh nhạy hơn trong xử lý công việc, giảm áp lực phối hợp giữa nhiều cấp chính quyền.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân hạn chế hoạt động của HĐND phường xuất phát từ mô hình tổ chức hiện hành với nhiều cấp chính quyền có HĐND, dẫn đến trùng lắp, chồng chéo nhiệm vụ, làm giảm hiệu quả hoạt động. So với nghiên cứu của ngành và các bài viết học thuật, kết quả này phù hợp với nhận định về tính hình thức và hiệu quả thấp của HĐND cấp phường trong hệ thống chính quyền địa phương.

Việc thí điểm không tổ chức HĐND phường là bước đi phù hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng chính quyền dân chủ nhân dân, với bộ máy gọn nhẹ, gần dân, sát dân, hoạt động hiệu quả. Kinh nghiệm từ các nước phát triển cũng cho thấy mô hình chính quyền đô thị tập trung, không phân cấp HĐND nhiều tầng giúp nâng cao hiệu lực quản lý.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh chi phí hoạt động và số lượng đại biểu HĐND trước và sau khi thí điểm, bảng tổng hợp ý kiến đánh giá của người dân và cán bộ về hiệu quả hoạt động chính quyền phường. Điều này minh họa rõ ràng tác động tích cực của mô hình mới.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tiếp tục mở rộng thí điểm không tổ chức HĐND phường trong các đô thị lớn nhằm tinh giản bộ máy, tiết kiệm chi phí, nâng cao hiệu quả quản lý. Thời gian thực hiện trong 2-3 năm, do Bộ Nội vụ phối hợp với các địa phương chủ trì.

2. Hoàn thiện khung pháp lý về tổ chức chính quyền phường không có HĐND, sửa đổi Luật Tổ chức HĐND và UBND, bổ sung quy định rõ ràng về quyền hạn, trách nhiệm của UBND phường và các cơ quan giám sát khác. Thời gian hoàn thiện trong vòng 1 năm, do Quốc hội và Bộ Tư pháp thực hiện.

3. Tăng cường vai trò của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội trong việc đại diện, giám sát quyền lợi của nhân dân tại phường, đảm bảo quyền làm chủ của người dân không bị ảnh hưởng. Chủ thể thực hiện là UBMTTQ và các tổ chức đoàn thể địa phương, triển khai liên tục.

4. Nâng cao năng lực, trình độ đội ngũ cán bộ UBND phường thông qua đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, kỹ năng quản lý, tiếp xúc dân cư, giải quyết khiếu nại tố cáo. Thời gian đào tạo định kỳ hàng năm, do Sở Nội vụ và các trường đào tạo cán bộ tổ chức.

5. Xây dựng hệ thống thông tin phản hồi, tiếp nhận ý kiến nhân dân hiệu quả qua các kênh trực tuyến và truyền thống, đảm bảo thông tin được xử lý kịp thời, minh bạch. Chủ thể thực hiện là UBND phường phối hợp với các đơn vị công nghệ thông tin, triển khai trong 1-2 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và lập pháp: Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để xem xét sửa đổi, bổ sung Hiến pháp, Luật Tổ chức chính quyền địa phương, giúp xây dựng chính sách cải cách hành chính hiệu quả.

2. Cán bộ quản lý, lãnh đạo chính quyền địa phương: Giúp hiểu rõ mô hình tổ chức, chức năng, nhiệm vụ của chính quyền phường trong điều kiện không tổ chức HĐND, từ đó nâng cao năng lực quản lý, điều hành.

3. Các nhà nghiên cứu khoa học xã hội và pháp lý: Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên sâu về lịch sử, lý luận và thực tiễn tổ chức chính quyền địa phương, đặc biệt là mô hình chính quyền đô thị.

4. Cộng đồng dân cư và các tổ chức xã hội dân sự: Hiểu rõ quyền lợi, trách nhiệm và cơ chế đại diện, giám sát quyền lực nhà nước ở cấp phường, từ đó tham gia tích cực vào hoạt động chính quyền địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Không tổ chức HĐND phường có làm giảm quyền làm chủ của nhân dân không?
   Không. Người dân vẫn được đại diện bởi đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND cấp thành phố, đồng thời các tổ chức Mặt trận Tổ quốc và đoàn thể chính trị - xã hội tăng cường vai trò giám sát, đảm bảo quyền làm chủ được phát huy.

2. Mô hình không tổ chức HĐND phường có tiết kiệm được bao nhiêu chi phí?
   Theo báo cáo thí điểm, ước tính tiết kiệm khoảng 277,55 tỷ đồng mỗi năm trên toàn quốc, trong đó Đà Nẵng tiết kiệm gần 7 tỷ đồng và Vĩnh Phúc tiết kiệm 2,5 tỷ đồng chi phí hoạt động.

3. UBND phường sẽ đảm nhận những nhiệm vụ gì khi không có HĐND?
   UBND phường sẽ tập trung thực hiện nhiệm vụ quản lý hành chính, tổ chức thi hành các nghị quyết, chỉ thị của cấp trên, đồng thời phối hợp với Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể để tiếp nhận và phản ánh ý kiến nhân dân.

4. Làm thế nào để đảm bảo giám sát hoạt động của UBND phường khi không có HĐND?
   Giám sát được thực hiện qua Ủy ban Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể chính trị - xã hội, đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND cấp trên, cùng với việc tăng cường tiếp xúc dân cư và công khai minh bạch hoạt động.

5. Mô hình này có phù hợp với các đô thị lớn và phường đông dân không?
   Có. Mô hình giúp tăng tính thống nhất, giảm chồng chéo, nâng cao hiệu quả quản lý đô thị, phù hợp với đặc thù quản lý phức tạp của các đô thị lớn, đồng thời đảm bảo quyền lợi của người dân.

Kết luận

• Mô hình chính quyền phường không tổ chức HĐND là bước đi phù hợp với xu thế cải cách hành chính, giúp tinh giản bộ máy, tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả quản lý.
• Hoạt động của HĐND phường hiện nay còn nhiều hạn chế, mang tính hình thức, chưa phát huy được vai trò đại diện và giám sát.
• Quyền làm chủ của nhân dân vẫn được đảm bảo thông qua các kênh đại diện khác như đại biểu Quốc hội, đại biểu HĐND cấp thành phố, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể.
• Cần hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao năng lực cán bộ và tăng cường vai trò giám sát của các tổ chức xã hội để mô hình hoạt động hiệu quả hơn.
• Đề xuất mở rộng thí điểm, hoàn thiện chính sách và triển khai các giải pháp đồng bộ trong 2-3 năm tới nhằm xây dựng chính quyền phường gọn nhẹ, hiệu lực, hiệu quả, phục vụ nhân dân tốt hơn.

Luận văn kêu gọi các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng dân cư cùng tham gia đóng góp ý kiến để tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền phường, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện đại, hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CHÍNH QUYỀN PHƢỜNG VÀ BỘ MÁY CHÍNH QUYỀN PHƢỜNG - QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN 1. CHÍNH QUYỀN PHƢỜNG VÀ BỘ MÁY CHÍNH QUYỀN PHƢỜNG TRONG HỆ THỐNG CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƢƠNG Khác với chế độ tự quản địa phương của một số nước, chính quyền địa phương của Việt Nam là một bộ phận hợp thành của chính quyền nhà nước thống nhất, bao gồm các cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương do nhân dân địa phương trực tiếp bầu ra và các cơ quan, tổ chức khác được thành lập trên cơ sở các cơ quan quyền lực nhà nước này theo quy định của pháp luật nhằm quản lý các lĩnh vực của đời sống xã hội ở địa phương, trên cơ sở nguyên tắc tập trung dân chủ và kết hợp hài hòa giữa lợi ích nhân dân địa phương với lợi ích chung của cả nước. Khái niệm chính quyền địa phương trong khoa học pháp lý cũng như các khoa học khác của Việt Nam vẫn chưa được thống nhất. Ở nghĩa rộng, tất cả các cơ quan nhà nước đóng trên lãnh thổ địa phương, mà hoạt động của chúng có tác động trong phạm vi lãnh thổ địa phương đều được gọi là bộ phận cấu thành chính quyền nhà nước ở địa phương.

Vì vậy, ngoài HĐND các cấp cùng các UBND, còn các cơ quan quản lý khác của trung ương, viện kiểm sát, tòa án địa phương đều được gọi là những bộ phận cấu thành của chính quyền địa phương. Nhưng ở nghĩa hẹp, chính quyền địa phương chỉ gồm có HĐND, UBND và các ban, ngành của UBND. Các tòa án, viện kiểm sát về nguyên tắc tổ chức hoạt động là độc lập, chỉ tuân theo pháp luật nên không trực thuộc địa phương mà trực thuộc trung ương, cho dù địa bàn hoạt động nằm trên lãnh thổ địa phương. Trong nhiều văn bản của Đảng và Nhà nước Việt Nam, khái niệm chính quyền địa phương được sử dụng để chỉ tổ chức và hoạt động của hai cơ 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] quan là HĐND và UBND.

Nghị quyết lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII) ngày 18 tháng 6 năm 1997 tại phần III, mục 4 về tiếp tục cải cách hành chính nhà nước đối với chính quyền địa phương chỉ đề cập tới việc kiện toàn củng cố HĐND và UBND các cấp và hướng cải cách tổ chức và hoạt động của hai cơ quan này mà không đề cập tới các cơ quan nhà nước khác trong hệ thống các cơ quan nhà nước ở địa phương. Quan niệm về chính quyền địa phương trên đây cho đến nay vẫn là quan niệm được thừa nhận chung. Theo đó, HĐND và Ủy ban hành chính (UBHC) (hoặc UBND) là các cơ quan do nhân dân lập ra để thực hiện quản lý các công việc địa phương tạo thành khái niệm chính quyền địa phương. Các cơ quan khác như Tòa án, Viện kiểm sát…tuy có thực hiện các công việc của nhà nước trên lãnh thổ địa phương nhưng không do nhân dân địa phương lập ra không được xem là các cơ quan thuộc thuật ngữ "chính quyền địa phương".

Như vậy, chính quyền địa phương là chính quyền do nhân dân địa phương lập ra xuất phát từ nhu cầu quản lý nhà nước ở địa phương, phục vụ nhân dân địa phương. Cơ quan nhà nước nào có được đặc điểm đó thì được xem là cơ quan nhà nước địa phương. Thời Pháp thuộc, nước ta chia ra làm ba kỳ, kỳ chia ra tỉnh, tỉnh chia ra phủ, phủ chia ra huyện, huyện chia ra tổng và cuối cùng là xã. Việc tổ chức lại hệ thống đơn vị hành chính nhằm mục tiêu xóa bỏ hệ thống cai trị, xây dựng mô hình tổ chức chính quyền địa phương kiểu mới và vận dụng các nguyên tắc phân chia mới.

Có thể thấy những hoạt động phân chia lại như sáp nhập (tỉnh, huyện (những năm 1960), xã (sau 1945)), lập thêm đơn vị hành chính (thị trấn (1951), khu tự trị (1959), phường (1980)) chính là thể hiện sự vận dụng nguyên tắc kinh tế (làm to đơn vị hành chính), dân tộc (có khu tự trị) và gần dân (áp xuống khu phố). Như vậy, mô hình chính quyền phường được ghi nhận thông qua Hiến pháp năm 1980. Chính quyền phường cùng với chính quyền xã, thị trấn được gọi chung là chính quyền cấp xã. 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tuy nhiên, chính quyền phường được xác định là đơn vị hành chính ở đô thị.

Theo nghĩa thông thường, "đô thị được hiểu là nơi dân cư đông đúc, là trung tâm thương nghiệp, có thể cả nông nghiệp" [48, tr. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, dù diễn biến một cách chậm chạp, kéo dài trong điều kiện nền nông nghiệp tiểu nông, các đô thị ở Việt Nam được hình thành và phát triển. Lịch sử còn nhắc đến các đô thị lớn đương thời của đất nước như: thành Cổ Loa, Thăng Long, đô thị Phố Hiến, Hội An, cố đô Huế. Lần theo dấu vết lịch sử, cho thấy việc tổ chức đơn vị hành chính kiểu đô thị (thành phố, thị xã, thị trấn) xuất hiện khá muộn.

Cho đến nửa đầu thế kỷ XV, các thành (với nghĩa là pháo đài), phố (nơi tập trung làm ăn buôn bán) vẫn đang được đặt trực thuộc các huyện, lộ. Về sau này, từ những nơi tập trung dân cư (và là nơi đóng đô hay thủ phủ của bộ máy chính quyền Nhà nước các cấp) ban đầu đó, hình thành nên các đô thị lớn bé khác nhau và được Nhà nước đặt thành các đơn vị hành chính độc lập tách khỏi các huyện, lộ đương thời với một diện tích bao gồm khu pháo đài - hành chính, phố phường buôn bán, có thể bao quát cả vùng ngoại vi nhưng không quá nhiều. Số lượng, tên gọi các đơn vị hành chính đó khác nhau theo từng giai đoạn lịch sử. Đơn bị hành chính đô thị riêng biệt đầu tiên có lẽ chính là phủ Trung Đô được đặt ra vào thời Hậu Lê (đời Lê Thánh Tông, thế kỷ XV), (Lệnh tháng 4/1466 chia nước thành 12 đạo thừa tuyên và phủ Trung Đô).

Đây có thể là đơn vị hành chính kiểu thành phố trực thuộc trung ương đầu tiên tương đương với đạo, xứ. Phủ này được hình thành từ hai huyện ở kinh kỳ là Thọ Xương và Vĩnh Thuận (Quảng Đức). Cách tổ chức bộ máy cai quản cũng có những điểm khác: trong khi ở đạo (sau gọi là xứ) có cơ quan cai trị là Ty tuyên chính xứ do Tuyên chính xứ đứng đầu, tiếp đến là Tham chính xứ và Chủ sự, thì ở Phủ có Phủ Doãn, Thiếu Doãn và Thị trung. Về sau ở xứ đặt thêm 2 ty là Đô ty và Hiếu ty, tổng cộng có 3 ty: Thừa ty, Đô ty và Hiến ty do Thừa chính xứ, Tổng binh và Hiến sát ty đứng đầu thì ở phủ không thấy nói tới thay đổi như vậy.

16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Đến thời các chúa Nguyễn, gọi Ái Tử (Quảng Trị) và sau đó là Phú Xuân, nơi đóng đô, là Chính dinh với bộ máy cai quản gồm Chúa, 4 viên quan đại thần (nội tả, hữu tả, nội hữu, ngoại hữu) và các ty. Sau đó lại đổi gọi là đô thành. Thời Pháp thuộc, các đô thị được mở mang và phát triển. Chúng được gọi chung là thành phố hay thành phố tự quản và phân theo các cấp khác nhau.

Từ sau Cách mạng tháng Tám, tên đô thị và cách tổ chức chính quyền có nhiều thay đổi. Về tên gọi, các đô thị (thời kỳ đầu gọi là các thị trấn) được đặt những tên gọi và với vị trí khác nhau. - Thành phố là tên gọi chỉ các thị trấn lớn như Hà Nội, Nam Định, Vinh - Bến Thủy, Huế, Đà Nẵng, Sài Gòn - Chợ Lớn. Thành phố nói chung, theo quy định, được chia ra các khu phố - đơn vị tương đương huyện (đối với Hà Nội) và tương đương xã (đối với các thành phố, thị xã khác).

- Thị xã là tên gọi các tỉnh lỵ và những nơi đô hội về mặt hành chính, là nơi tập trung công thương nghiệp, cửa hàng, giao thông vận tải được biệt lập và quan hệ trực tiếp với tỉnh. Thị xã được quy định có thể chia ra khu phố (cũng tên là khu phố nhưng tương đương như cấp xã - con dấu tạm theo khuôn khổ dấu của UBHC xã) nhưng nơi nào dân số còn ít (chưa tới 1 vạn) thì không nên chia. Dưới đơn vị hành chính này có các tổ chức nhân dân là "tiểu khu và tiếp đến là tổ nhân dân" [41]. Về sau, từ năm 1980 thì thị xã, thành phố thuộc tỉnh đều được chua ra phường và xã.

- Thị trấn là đơn vị hành chính được tổ chức sau này (từ năm 1952) trên địa bàn dân cư vốn trước đó được đặt dưới sự quản lý của xã, do dân cư tập trung làm ăn, giao thương buôn bán trở nên đông đúc, cần một sự quản lý độc lập mà thành. - Ngoài ra, còn một đơn vị dân cư có tính đô thị là xóm phố hay thị tứ. Theo quy định trước đây, xóm phố là một loại đơn vị dân cư có tính đô thị 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] như thị trấn nhưng số dân cư tập trung còn ít, chưa có tính chất ổn định đặt trực thuộc xã, mỗi xã có thể có nhiều xóm phố. Chúng không phải là đơn vị hành chính.

- Quận, phường: được phân định (tổ chức) bên trong đô thị. Quận được tổ chức tại thành phố trực thuộc trung ương (trước năm 1980 gọi là khu phố, đơn vị tương đương cấp huyện). Về địa vị pháp lý chúng được xếp tương đương theo cấp: quận tương đương huyện, thành phố thuộc tỉnh, thị xã; phường tương đương xã, thị trấn. QUÁ TRÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN PHƯỜNG TỪ TRƯỚC ĐẾN NAY 1.

Tổ chức quản lý "cấp phƣờng" giai đoạn 1945 - 1980 1. Tổ chức chính quyền phường theo Sắc lệnh số 63, Sắc lệnh số 77 năm 1945 và Hiến pháp năm 1946 Ở nước ta, chính quyền địa phương của Nhà nước kiểu mới được thành lập trong cuộc đấu tranh cách mạng của quần chúng vũ trang giành chính quyền trong cuộc Cách mạng tháng Tám 1945. Các ủy ban giải phóng ra đời trong cuộc đấu tranh cách mạng, khởi nghĩa giành chính quyền ở các huyện, các làng là hình thức chính quyền "tiền Chính phủ" của nhân dân các địa phương khi ta chưa giành được chính quyền trong cả nước. Cách mạng tháng Tám 1945 thành công, các ủy ban giải phóng đã trở thành các ủy ban nhân dân là tổ chức chính quyền tiền thân của các HĐND và UBND sau này.