Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM CÁC TỘI XÂM PHẠM TÌNH DỤC 1. Khái niệm, ý nghĩa của nhân thân người phạm các tội xâm phạm tình dục 1. Khái niệm nhân thân người phạm các tội xâm phạm tình dục Tội phạm, như mọi hành vi khác nhau của con người là kết quả của quá trình tác động giữa cá nhân với môi trường xã hội. Nghiên cứu những đặc điểm nhân thân của cá nhân ấy góp phần rất lớn vào việc xác định tội phạm cũng như tìm ra cách đề phòng chống, hạn chế hành vi phạm tội xảy ra.
Nhân thân người phạm tội là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau. Mỗi ngành khoa học lại có những cách tiếp cận khái niệm nhân thân người phạm tội khác nhau về cả góc độ và mục đích nghiên cứu, do đó, đến nay, khái niệm nhân thân người phạm tội vẫn có rất nhiều định nghĩa và cách lý giải khác nhau. Theo quan điểm của C. Mác: con người là một bộ phận của tự nhiên, nhưng trong mối quan hệ với tự nhiên con người khác với con vật.
Ông kết luận: “Phần Con chỉ tái sản xuất ra bản thân nó, còn phần Người thì tái sản xuất ra toàn bộ giới tự nhiên” [16, tr. Bất kỳ người nào cũng có nhu cầu mang tính sinh học, nhưng con người không phải là động vật thuần túy mà là động vật có tính xã hội, là con người của xã hội. Sự thống nhất của hai đặc tính này hình thành nên nhân thân con người, trong đó đặc tính xã hội giữ vai trò quyết định. Theo tâm lý học tư pháp và tâm thần học thì nghiên cứu nhân thân người phạm tội nhằm mục đích xác định năng lực trách nhiệm hình sự và xử lý những người phạm tội là người mắc các bệnh tâm lý, tâm thần [44, tr.
Khoa học Luật Hình sự nghiên cứu nhân thân người phạm tội với tính chất là để định tội danh, định khung hình phạt và quyết định hình phạt hay nói cách khác là nhằm đánh giá hành vi phạm tội, trách nhiệm hình sự và quyết định biện pháp xử lý hình sự đối với người phạm tội theo Luật Hình sự [62, tr. Luật Tố tụng hình sự nghiên cứu 9 nhân thân bị can, nhân thân bị cáo nhằm xác định quyền và nghĩa vụ của người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong từng giai đoạn tố tụng cụ thể để có thể giải quyết đúng đắn vụ án hình sự. Tội phạm học nghiên cứu nhân thân người phạm tội nhằm xác định nguyên nhân điều kiện phạm tội, từ đó dự báo và đề ra các biện pháp phòng ngừa tội phạm trong xã hội. Mặc dù có nhiều góc độ tiếp cận khác nhau với các mục đích khác nhau, nhưng xét về bản chất, người phạm tội trước hết là một con người cụ thể, vì vậy nghiên cứu nhân thân người phạm tội cần phải làm sáng tỏ hai vấn đề sau: (i) nhân thân con người, (ii) người phạm tội.
Thứ nhất, nhân thân con người con người có thể được hiểu là tổng hợp tất cả những đặc điểm cơ bản cho phép xác định bản chất xã hội của một con người cụ thể [43, tr. Hoạt động con người không thể tách khỏi xã hội, tính xã hội là đặc điểm cơ bản làm cho con người khác con vật nó thể hiện ở hoạt động giao tiếp xã hội. Hoạt động ấy không phải theo bản năng như hoạt động vật mà là hoạt động có ý thức - bản năng xã hội của con người là bản năng có ý thức [16, tr. Như vậy, nhân thân con người là sự thống nhất giữa đặc tính sinh học và các đặc tính xã hội hay nhân thân con người là tổng hợp những đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất của con người tham gia vào tất cả các mối quan hệ xã hội.
Thứ hai, người phạm tội được hiểu là người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà Luật Hình sự quy định là tội phạm [43, tr. Đối tượng nghiên cứu của tội phạm học là con người phạm tội chứ không phải là con người nói chung. Người phạm tội là người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà luật hình sự quy định là tội phạm [43, tr. Như vậy, khi nghiên cứu nhân thân người phạm tội chính là nghiên cứu con người phạm tội cụ thể.
Những đặc điểm thuộc về nhân thân con người nếu gặp điều kiện hoàn cảnh không thuận lợi của quá trình hình thành nhân cách sẽ trở thành đặc điểm nhân thân xấu, những đặc điểm nhân thân xấu này khi gặp những tình huống bên ngoài thuận lợi sẽ dễ làm phát sinh hành vi phạm tội [27, tr. Có nhiều học giả đã đưa ra một số cách hiểu về nhân thân người phạm tội, mỗi cách lý giải đều có những cái lý của mình: 10 - Theo GS.TS Võ Khánh Vinh: “Nhân thân người phạm tội tức là người có lỗi trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị Luật hình sự quy định là tội phạm được hiểu là tổng thể các dấu hiệu, đặc điểm có ý nghĩa về mặt xã hội, trong sự kết hợp với các điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người đó”.TS Đỗ Ngọc Quang: “Nhân thân người phạm tội là tổng hợp những đặc điểm, những dấu hiệu, mối quan hệ xã hội về một con người chứa đựng phẩm chất cá nhân tiêu cực trong nhân cách dẫn đến hành vi phạm tội”.TS Nguyễn Ngọc Hòa: “Nhân thân người phạm tội trong Luật hình sự được hiểu là tổng hợp những đặc điểm riêng biệt của người phạm tội có ý nghĩa trong việc giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự của họ”.TS Kiều Đình Thụ: “Nhân thân người phạm tội là tổng hợp tất cả những khía cạnh xã hội đặc trưng của người phạm tội tạo thành cá nhân, có ý nghĩa giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự”. Như vậy, có thể rút ra kết luận về nhân thân người phạm tội như sau: Nhân thân người phạm tội là những đặc điểm, dấu hiệu đặc trưng nhất phản ánh bản chất người phạm tội, là tổng thể tất cả các dấu hiệu, đặc điểm có ý nghĩa về mặt xã hội, trong sự kết hợp với điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người đó. Tuy nhiên, để nêu được khái niệm nhân thân người phạm các tội XPTD cần làm rõ thêm khái niệm xâm phạm tình dục, khái niệm tội phạm XPTD.
Theo từ điển Tiếng việt thì khái niệm: xâm phạm là động chạm đến quyền lợi của người khác [54, tr. 1054], còn tình dục là nhu cầu tự nhiên của con người về qua hệ giao tính [54, tr. Thiên hướng tình dục của con người là sự lựa chọn của một người về quan hệ tình cảm và tình dục với người khác cùng giới hoặc khác giới một cách tự nguyện. Thiên hướng tình dục bao gồm dị tính (tìm kiếm tình cảm – tình dục với người khác giới), đồng tính (tìm kiếm tình cảm – tình dục với người đồng giới) và song tính (tìm kiếm tình cảm – tình dục với cả hai giới).
Với thiên hướng tình dục 11 như vậy, có thể khẳng định đối tượng bị xâm hại tình dục có thể là cả hai giới nam và nữ, xâm phạm tình dục có thể xảy ra giữa những người cùng giới hay khác giới tính. Từ các khái niệm này, có thể hiểu xâm phạm tình dục là tác động gây thiệt hại đến quyền tự do về tình dục của người khác. Tội phạm XPTD có thể được hiểu là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong chương XIV của BLHS 2015, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý xâm phạm đến quyền được tôn trọng về nhân phẩm, danh dự của người khác, làm ảnh hưởng đến thể chất và tinh thần của người bị hại. Từ những nghiên cứu của bản thân tác giả cùng với sự đúc rút từ các khái niệm nêu trên, có thể rút ra khái niệm nhân thân người phạm các tội xâm phạm tình dục như sau: Nhân thân người phạm các tội XPTD là sự thể hiện các đặc điểm cá nhân, trong đó phản ánh con đường sinh sống cá thể của người phạm tội, sự tồn tại của cá nhân họ - tồn tại được quy định bởi một nội dung cụ thể của các mối quan hệ gia đình, trường học, xã hội,… Đó là môi trường vi mô mà trong đó người phạm các tội XPTD sống hoạt động và hình thành các đặc điểm nhân thân.
Tổng thể các đặc điểm về pháp lý hình sự, các dấu hiệu sinh học, nhân khẩu học, các đặc điểm về xã hội học, đạo đức, tâm lý trong sự kết hợp với điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài dẫn đến hành vi của người đó đã phạm các tội XPTD được quy định tại chương XIV của BLHS hiện hành. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm các tội xâm phạm tình dục - Thứ nhất, nghiên cứu nhân thân người phạm các tội XPTD tạo cơ sở cho việc xác định nguyên nhân và điều kiện của loại tội này. Tội phạm, như mọi hành vi khác của con người là kết quả của sự tác động lẫn nhau giữa cá nhân và hoàn cảnh khách quan bên ngoài. Về cơ bản, nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm là hai phạm trù khác nhau trong việc sinh ra kết 12 quả tình hình tội phạm, bản chất của nguyên nhân là sự tác động qua lại giữa các yếu tố khách quan và chủ quan để sinh ra kết quả.
Vì vậy, nguyên nhân của việc thực hiện tội phạm một mặt được thể hiện ở tổng thể những hoàn cảnh khách quan bên ngoài quyết định đến sự hình thành động cơ và sự quyết tâm thực hiện tội phạm. Nhưng mặt khác, nguyên nhân của tội phạm còn được thể hiện trong các đặc điểm nhân thân người phạm tội như hệ thống nhu cầu, lợi ích, quan điểm sống, định hướng giá trị. Tất cả những điều đó được phản ánh trong nhân thân người phạm tội. Chính vì vậy, nghiên cứu nhân thân người phạm các tội XPTD sẽ cho thấy những điều kiện, hoàn cảnh tiêu cực từ môi trường sống tác động thế nào đến sự hình thành nhân cách, đạo đức, đến quá trình động cơ hóa hành vi phạm tội, giúp các cơ quan chức năng xác định được nguyên nhân làm phát sinh các tội XPTD.
Thứ hai, nghiên cứu nhân thân người phạm tội có ý nghĩa trong việc quyết định các biện pháp trách nhiệm hình sự.