CHƯƠNG 1. CO SO LY LUAN VA THUC TIEN DANH GIA KET QUA HOC TAP 1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1 Khái niệm về học tập Học tập là một mặt hoạt động cơ bản của quá trình dạy học và là một hoạt động mang tính độc lập cao trong quá trình tự học. Theo Từ điển Giáo dục học thì học tập được giải nghĩa là: “quá trình tiếp thu kiến thức và rèn luyện kỹ năng đưới sự dạy bảo, hướng dẫn của nhà giáo. Học tập luôn luôn đi đôi và gắn liền với hoạt động giảng dạy của nhà giáo và hợp thành hoạt động dạy - học trong lĩnh vực sư phạm” [1].
Học tập là một quá trình nhận thức và hành động của người học (trong và ngoài nhà trường), nhằm thu nhận kiến thức mới, hình thành và phát triển các kỹ năng trí tuệ, hành động trong một lĩnh vực cụ thể (khoa học, xã hội hoặc nghề nghiệp), góp phan hình thành và phát triển nhân cách, tạo ra thái độ, giá trị đúng đắn trong cuộc sống và lao động nghề nghiệp của mỗi cá nhân trong xã hội [2]. Quá trình dạy học có thê hiệu là chuỗi liên tiếp các hành động dạy, hành động của người dạy và người học đan xen và tương tác với nhau trong khoảng không gian và thời gian nhất định, nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học. Bản chất của quá trình dạy học là một bộ phận của quá trình sư phạm tông thể, là một quá trình nhận thức, một quá trình tâm lý, một quá trình xã hội, một quá trình học sinh vừa là khách thể vừa là chủ thể, là một quá trình hành động, vừa mang tính ôn định và bất ôn định, quá trình dạy học chịu sự tác động của điều kiện bên ngoài và điều kiện bền trong, là một quá trình điều khiên và điều chỉnh của giáo viên kết hợp với quá trình tự điều khiển và tự điều chinh của học sinh. Quá trình dạy học bao gồm các khâu như: Gây động cơ, chuẩn bị tâm lý, ý thức cho việc học tập; Tô chức giải quyết các nhiệm vụ nhận thức; Củng cố, hoàn thiện tri thức, vận dụng tri thức; Kiểm tra, đánh giá việc nắm vững tri thức và kỹ năng, kỹ xảo nghè nghiệp của học sinh.12 Đánh giá Bắt kỳ một quá trình giáo dục nào mà con người tham gia cũng nhằm tạo ra những biến đổi nhất định trong con người đó.
Muốn biết những biến đổi đó xảy ra ở mức độ nào phải đánh giá hành vi của người đó trong một tình huống nhất định. 1 Vì vậy, sự đánh giá không chỉ xác định mục tiểu giáo dục đặt ra có phù hợp hay không phù hợp mà còn xác định mức độ đạt được của mục tiêu giáo dục cũng như tiến trình thực hiện mục tiêu đó. Theo nghĩa rộng, đánh giá bao gồm đánh giá kết quả học tập và các khía cạnh của quá trình giáo dục và đào tạo (đánh giá chương trình, đánh giá giáo viên, đánh giá cơ sở giáo dục và đào tạo). Đây là một khâu rất quan trọng và không tách rời của quá trình giáo dục và đào tạo.
Nếu coi quá trình giáo dục và đào tạo là một hệ thống thì đánh giá không chỉ là sự phản hồi tích cực và điều chinh của hệ thống, mà còn là cơ sở đề tiến hành đổi mới trong giáo duc và đào tạo. Do đó, đánh giá trở thành vẫn đề được đặc biệt quan tâm trong giáo dục và đào tạo. Tuy thuộc vào đối tượng, mục tiêu và cấp độ đánh giá, nhiều tác giả đã nêu lên các định nghĩa khác nhau về đánh gia trong giao duc. Chang han, dé cap tới khái niệm đánh giá trong giáo dục, R.Tiler (1984) đã nhấn mạnh tới sự phù hợp giữa mục tiéu và việc thực hiện và cho rằng: “Quá trình đánh giá chủ yếu là quá trình xác định mức độ thực hiện các mục tiêu của chương trình giáo dục ”.
Quan điểm này cũng được tìm thấy trong định nghĩa về đánh giá trong giáo đục mà tác giả Trần Thị Tuyết Oanh (2007) đã nêu: “Đánh giá trong giáo dục là quá trình tiến hành có hệ thống để xác định mức độ mà đối tượng đạt được các mục tiều giáo dục nhất định”[3]. Trong giáo dục và đào tạo, một quá trình đánh giá được thực hiện đều nhằm chủ yếu đo xem những mục tiêu đặt ra đã đạt được đến đâu. Căn cứ vào mục tiêu đã đặt ra, kết quá đánh giá nhằm thu thập và lý giải kịp thời, có hệ thống những thông tin về hiện trạng, khả năng hay nguyên nhân của chất lượng và hiệu quá giáo dục. Kết quả này làm cơ sở cho những chủ trương, biện pháp và hành động giáo dục tiếp theo.
Chính vì vậy, ở đây tôi chọn định nghĩa về đánh giá trong giáo dục của tác giả Tran Thị Tuyết Oanh làm khái niệm công cụ cho đề tài.3 Đo lường Đo lường là khái niệm chung để chỉ sự so sánh một vật hay một hiện tượng với một thước đo hoặc chuân mực và có khả năng trình bày kết quả về mặt định lượng. Trong giáo dục, một bộ thước đo có thê bao gồm các tiêu chí và các chỉ số ứng với các lĩnh vực. Các chỉ số có thẻ là chỉ số định lượng, tức là đo được bằng điểm số, cũng có thể đo được băng nhận xét của người đánh giá. Đo lường trong giáo dục đòi hỏi phải sử dụng những kỹ thuật dé lượng hoá sự vật, hiện tượng đáp ứng được các mục tiêu đánh giá.
Đánh giá trong đó bao gồm sự đo lường, nếu xem xét khái niệm kiểm tra và đo lường trong mối quan hệ với đánh giá thì có thể coi đánh giá là một quá trình, còn kiểm tra và đo lường là một khâu của quá trình đó.4 Khái niệm đánh giá kết quả học tập Kiểm tra, đánh giá là một trong những khâu cơ bản của quá trình dạy học, kiểm tra, đánh giá được hiểu là: - Kiểm tra là phương pháp thu thập thường xuyên thông tin về quá trình học tập của người học nhằm xác định mức độ mục tiêu đạt được. - Đánh giá kết quả dạy học là xác định giá trị khách quan kết quả học tập của người học bằng cách so sánh nó với một chuẩn (có thẻ là mục tiêu môn học hay mục tiêu đơn vị kiến thức, đôi khi lại là bản thân người học như là trường hợp lên lớp hay lưu ban) và gán cho một điểm hoặc một lời nhận xét. Đánh giá là bước tiếp theo của kiểm tra, kiểm tra là cầu nối giữa dạy học và đánh giá; Không có kiểm tra nào mà không có đánh giá, ngược lại không có đánh giá nào mà không dựa trên kết quả kiểm tra. Vì vậy trong lý luận cũng như trong thực tiễn, kiểm tra và đánh giá luôn đi liền nhau và được đề cập là một vẫn đề cơ bản của lý luận dạy học.5 Các bước chung nhất của một quá trình kiểm tra đánh giá trong giáo dục Tuy thuộc vào đối tượng đánh giá, cấp độ và phạm vi đánh giá mà mỗi loại hình đánh giá sẽ được tiến hành theo các bước cụ thể.
Tuy nhiên, một quy trình đánh giá chung thường gồm các bước sau: Bước 1: Xác định mục tiêu đánh giá Xác định mục tiêu đánh giá là khâu đầu tiên của một tiến trình đánh giá, đòi hỏi phải xác định được đánh giá để làm gì, quyết định nào sẽ được đưa ra sau khi đánh giá. Như vậy, xác định mục tiêu đánh giá sẽ hướng dẫn các bước tiếp theo của tiến trình đánh giá. Bước 2: Xây dựng các tiêu chí đánh giá Tiêu chí đánh giá là dấu hiệu, tính chất được chọn làm căn cứ để so sánh, đối chiếu, xác định mức độ và kết quả đạt tới của đối tượng cần đánh giá. Đây là công cụ rất quan trọng đề xác định chất lượng nói chung cũng như chất lượng đào tạo nói riêng.
Để đảm bảo tính chính xác và khách quan trong việc đánh giá, việc lựa chọn các tiêu chí đánh giá phải căn cứ vào các dấu hiệu cơ bản, tiêu biéu cho ban chat của đối tượng. Bước 3: Thu thập các thông tin đánh giá Trên cơ sở mục tiêu đánh giá cần xác định những thông tin cần thu thập, các tình huống cần tiến hành thu thập thông tin. Để đảm bảo tính khách quan và chính xác trong việc thu thập thông tin, cần lựa chọn các công cụ và kỹ thuật thu thập thông tin cho phù hợp với mục tiêu đã đặt ra. Sau khi thu thập thông tin, cần xử lý nếu thấy cần thiết.
Bước 4: Đối chiếu thông tin đã thu thập được với tiêu chí đánh giá Thông tin sau khi đã thu thập cần đối chiếu với các tiêu chí đánh giá. Đây là cơ sở đề rút ra các kết luận chính xác, từ đó nêu lên các quyết định phù hợp. Đánh giá kết quả học tập 1.1 Vai trò của đánh giá kết quả học tập Theo tác giả Nguyễn Xuân Lạc Quá trình dạy học được mô hình hóa dưới dạng một tập hợp phần tử có cấu trúc và tương tác xác định, tức là một hệ thống với lược đồ chức năng. Ý y Ỷ KA VS}— Người dạy >| (PT, PP, KN) day Người học 7 Ỷ Môi trường (PT, PP, KN) học Nhà trường Tự nhiên, xã hội Ỷ # Kết quả học tập 3 Cơ sở quản lí Cơ sở quản lí(nhà [J (nhân cách) ° (nội dung, kế nước,.„, doanh nghiệp) = hoạch,.), cơ sớ gia đình, v.1 Lược đồ chức năng của hệ thống dạy học 4 Lược đồ trên thể hiện đồng thời 3 cách tiếp cận: tiếp cận điều khiển học - dưới dạng hệ thống (hoặc quá trình) điều khiển kín theo độ lệch giữa mục tiêu và kết qua hoc tập; tiếp cận sư phạm tương tác- đưới dạng hệ thống (hoặc quá trình) tương tác giữa ba tác nhân: người dạy, người học và môi trường và tiếp cận công nghệ - dưới dạng hệ thống (hoặc quá trình) công nghệ, biến mỗi người học thành một nhân cách trong xã hội, nhờ một tổ hợp phương tiện (PT), phương pháp (PP) và kỹ năng (KN) về dạy, học, tổ chức và quản lý,.
Kết quả học tập được phản hồi qua môi trường với hai mục đích chính là trong đào tạo và sau đào tạo [4]. Trong quá trình dạy, GV sử dụng các phương tiện, cộng cụ kiểm tra - đánh giá dé thu nhận KQHT của người học, từ đó đưa ra các đánh giá về tiến độ tiếp thu kiến thức của người học, nhờ đó có thê điều chinh phương pháp dạy học cho phù hợp với đối tượng người học và mục tiêu đào tạo. Do đó, phương tiện và công cụ kiểm tra - đánh giá vô cùng quan trọng đối với quá trình dạy học.