CHƯƠNG 1 DO CHU - DOI VAN VA TUY BUT 1.1, BO CHU - CON NGƯỜI VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT 1.1, Vài nét về nhà văn Chu là một trong số ít các văn tài đặc biệt của xứ Bắc Hà, một số. truyện ngắn và bút ký của ông được xếp vào hạng “đặc sản” truyền kỳ của. đồng văn chương lịch lãm, thâm thúy suốt mắy chục năm qua Nhà văn Đỗ Chu tên thật là Chu Bá Bình, sinh ngày Š tháng 2 năm 1944. tại Phủ Lạng Thương, tỉnh Bắc Giang.
Ông viết truyện ngắn từ khi còn là học. sinh trường phổ thông trung học Hàn Thuyên (Bắc Ninh). Mặc dù là người không hợp với trường quy nhưng năm hai mươi tuổi đã được nhiều bạn đọc biết đến với các truyện ngắn nỗi tiếng đương thời như: 4o iàng, Thưng lũng. cỏ, Hương cỏ mt,.
Những truyện ngắn đầu tay đã đánh dấu bước đầu khởi nghiệp văn chương của cậu học sinh Chu Bá Bình ngày ấy và ghi dấu tên tuổi của Đỗ Chu sau này. Chiến tranh chống Mĩ nỗ ra, trước tình cảnh của đắt nước trong cơn khói ửa, cậu học sinh trường Hàn Thuyên ấy tạm thời xếp bút nghiên, lăn lộn vào chiến trường, trở thành chàng lính cao xạ thuộc quân chúng Phòng không - Không quân. Trong những năm tháng quân ngũ, đời sống văn nghệ của những. người lính cằm bút cảm súng lúc bấy giờ không h nguội lạnh mà vẫn luôn được hâm nóng bởi tờ tạp chí Văn „ghệ Quân đội - một trung tâm văn bút không chỉ thu hút các nhà văn đã khẳng định tên mà còn là nơi đăng tải kịp thời sáng tác của những người viết mới xuất hiện.
Đây trở thành manh đất màu mỡ để Đỗ Chu đăng tải những tác phẩm của mình. Trong khi chiến tranh. leo thang của giặc Mỹ đã lan ra khắp miền Bắc, song song với nhiệm vụ chiến. đầu, những bài viết kể về sinh hoạt, cách thức ăn nói, yêu đương, tâm lý nhớ B quê hương của đám lính trẻ giữa nơi lửa dan dan day sinh động, tươi tắn, giảu sức sống như Đỗ Chu trong Chiến sĩ quân bưu, Thành phố bên kia iu, Chuyện mùa Hạ.
trở thành món ăn tỉnh thần thời ấy và là ngọn lửa thúc đấy sự xuất hiện của hàng loạt những cây viết khác như Lưu Quang Vũ, Thao Trường, Duy Khan, Đến năm 1965, ông tham gia học khóa II, Trường Bồi dưỡng viết văn của Hội nhà văn Việt Nam và được kết nạp vào Hội nhà văn năm 1971. Sau đó chính thức công tác tại Hội nha văn Việt Nam năm 1975. Ông là nhà văn 'thành công trong thể loại truyện ngắn và ký văn học với những tác phẩm đã đi vào lòng bạn đọc nhiều thế hệ. Phần lớn tác phẩm của ông đều lấy từ các làng quê, đạo lý của con người và phong tục tập quán dân tộc.
Tính đến nay, với hơn chục tác phẩm “để đời”, Đỗ Chu có hẳn một bộ sưu tập các giải thưởng văn chương, từ giải thưởng cuộc thi truyện ngắn của Tạp chỉ Văn nghệ quân đội năm 1963 đến giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2002, từ giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2001 đến Giải thưởng. Là một nhà văn mà ở cái tuổi thâm trầm của đời người vẫn bức phá ở một thể loại mới, đĩ nhiên Đỗ Chu phải là một con người nhiều bản lĩnh, dám chấp nhận khó khăn và đương đầu với thử thách. Ở con người ấy ta tìm được chút phóng túng, chút kiêu bạc nhưng là cái kiêu bạc của kẻ "Ít chịu tr6i buộc bởi những quy ước thuần túy nhưng lại bị cột chặt bởi những đạo lý làm người”. Và (heo như nhận xét của Phan Thị Minh Thư thì đó cũng là một người “Kiêu hãnh, biết mình, nhưng lại cũng rất .biết người” [33, tr.92], Đỗ Chu là người có cuộc sống giàu trải nghiệm và trong văn giới, ông.
thuộc tuýp người "chịu đọc, chịu ngẫm ngợi, ham la cà và cũng rất hay chuyện”, “một con người bận rộn trong nhàn tản”. Ông đi nhiều, lăn lộn nhiều và biết cũng rất nhiều. Bởi theo ông “Nhà văn cũng có lúc bế tắc, không viết nổi một dòng”. Và không viết được thì đi “cứ đi cái đã.
Sống cái đã”, “lội vào. những cánh đồng và những cánh rừng, sống với nhân dân, cùng mọi người lo. toan bàn bạc. Lên rừng xuống biển, vào Nam ra Bắc, đi nước ngoài.” [44] Tất cả những trải nghiệm từ những tháng ngày “đi” ấy không phải là thứ vứt di mà là cái vôi vữa quý giá để ông xây dựng nên tác phẩm của mình.
Nhất là những trang tùy bút viết về thời kỳ đất nước đổi mới và hội nhập. Có thể nói, ở các tác phẩm của Đỗ Chu đặc biệt là hai tập tùy bút, người ta bắt gặp sự kết hợp nhuằn nhị những hiểu biết Đông Tây kim cổ. Mặc dù Đỗ Chu xuất bản những tác phẩm đầu tay gây xôn xao dư luận. khi mới chỉ là cậu học sinh phổ (hông nhưng những bạn viết cùng trang lứa thời thì không một ai dám coi anh chỉ có học vấn phô thông mà ngược lại họ bình xét: “Đỗ Chu đọc nhiều, sức nhớ tốt, trí thông minh hơn người, lại biết khái quát, đúc rút rất nhanh điều đã đọc thành vốn liếng của mình.
Nhà văn Nguyễn Khải từng nói, tài năng của nhà văn là ở chỗ anh ta biết chỉ tên của từng hiện tượng, từng sự việc mà người khác chỉ cảm nhận được thôi. Về phương diện này Đỗ Chu nỗi trội. Anh quan sát tỉnh tường, sắc sảo thế giới xung quanh và tóm thành chỉ tiết văn chương để đưa vào tác phẩm” [42], “Theo như lời kể của các bạn văn, thì Đỗ Chu còn là một nhà văn khá cởi mở, dễ gần gũi và thú vị đặc biệt. Đặc biệt là ở cái tài biện thuyết rất hay, rất cuốn hút người nghe.
Ông nói nhiều, nói đủ thứ chuyện trên giời, dưới bể, chuyện văn chương, chuyện thé sự, chuyện xã hội, chuyện thảnh thị, chuyện ling quê, chuyện quá khứ, chuyện tương lai. chuyện nào cũng độc đáo, khôi hài cả. Những chuyện ông kể nếu để ý, chịu khó ngẫm nghĩ thì thấy nó không. chỉ có lý mà còn thâm thúy, sâu xa.
Hơn nữa chính trí tưởng tượng phong phú cùng cái cách kể chuyện thong tha, nhâm nhi, nhắn nhá các tình tiết quan trọng với vẻ mặt đặc biệt rất hóm hinh đã hớp hồn người nghe đến nỗi “Nếu. Is Hội Nhà văn Việt Nam mở cuộc thỉ kể chuyện khôi hài hấp dẫn về làng văn ở nước ta bây giờ, có lẽ khó ai theo kịp được Đỗ Chu” [36] Bản về những tác phẩm văn chương của ông, không phải ngẫu nhiên mà. người đọc bình nhận nó là một “thứ văn xuôi giảu chất thơ, chảy tràn nơi lòng. người những dòng cảm xúc nhẹ nhàng, sâu lắng” hay “Đọc 7hăm rhẳm bóng mgười, tôi thấy ông rắt yêu thơ, thuộc nhiều thơ, hiểu các nhà thơ và cách diễn đạt của ông lắm chỗ cũng.
Sở đĩ có sự hòa hợp đồng điệu giữa văn và thơ ấy là ít nhiều xuất phát từ một tâm hỗn yêu thơ, am hiểu về thơ và khá sành về hội họa. Đối với ông “thi ca nó sang trọng lắm chứ, nó như viên ngọc quý lắp lánh trên vương miện của nữ hoàng văn chương” [36]. Nên tuy không chủ yếu sáng tác thơ nhưng ông lại có năng lực cảm thụ thi ca mot cách tỉnh tế, có những bình luận và phát kiến sâu sắc. Có lẽ vì vy ma it nl chất thơ, chất họa ấy tự nhiên đã gắn kết vào những trang viết của ông, tạo.
nên những tác phẩm đặc biệt trong lòng bạn đọc. “Đỗ Chu bay lên bằng đôi cánh quê nhà” cũng là cách mà người ta vẫn thường nói khi nhắc đến tên tuổi ông, đến nguồn cảm hứng của văn ông. Trải qua bao thăng trầm của cuộc đời mà trang viết của Đỗ Chu vẫn không hẻ chối bỏ những cái gì gọi là quen thuộc. Nguồn cảm hứng ấy luôn gắn liền với quê hương, đắt nước và con người.
Nhất là chân dung của những người bà, người mẹ Việt Nam anh hùng, đôn hậu. Hay nói cách khác quê hương là cánh no gió chấp cánh cho những tác phẩm của ông bay lên. Như ông đã từng tâm. sự: “Tổ quốc của tôi, những thiếu nữ mắt đen, tóc đen biển xanh, trời xanh, đất nâu và gió mùa.
Nhưng yêu quý hơn cả là mái tóc điểm sương của các bà, các chị. Tôi nhìn vào những mái tóc ấy đẻ sống, để nghĩ ngợi, để viết và để vẽ. Người tôi biết ơn hơn hết là mẹ. Nơi gần gũi tôi nhất là Hà Nội.
Tiếng tôi hiểu nhất là Tiếng Việt. Cảm ơn cha mẹ đã cho tôi sinh ra để làm một nhà văn của xứ sở này [30, tr. Đỗ Chu là một nhà văn sớm thành đạt mà cũng không ít trăn trở, vật vã, day dit băn khoăn. Ông không chịu bằng lòng với những gì đã có mà luôn trau dồi, kiếm tìm và đã viết thì là viết rất kĩ.
Ông quan niệm “Viết nhiều là quý nhưng phải hay. Viết nhiều mà không hay thì thà viết ít, thậm chí đừng. viết nữa” [45] và "viết văn là hướng cho cả cuốn sách sắp in, hướng cho cả một giai đoạn” để đến khi “tập hợp lại thành sách ít khi phải sửa chữa, thêm. Có nhà văn cũng đã từng nhận xét về ông “Một anh lính trẻ gầy nhàng nhàng đôi mắt sáng, bàn tay lúc nào cũng ướt đẫm mỏ hôi mà sức viết lại đồi đào” hay “nhìn các trang bản thảo ngoặc lên, ngoặc xuống của anh như.
vẽ bùa mới thấy hết sự lao động cực nhọc của nghề vi: [45] Điều đáng phải nói là Đỗ Chu còn có một trí tưởng tượng nhanh nhạy. Trí tưởng tượng ấy lại được phủ trợ bởi sức lao động bền bi, chăm chỉ và một ý thức trách nhiệm cao với từng con chữ, từng dòng viết. Không phải ngẫu. nhiên mà người đọc nhìn nhận *Đỗ Chu có vóc dáng của con người dày công, lực” và “những câu văn của ông sức nặng của đời sống, sự chiêm nghiệm” mà có lề bởi vì Đỗ Chu là một nhà văn khá kĩ.
Đọc văn của Đỗ Chu ai cũng tưởng rằng chữ nghĩa, câu cú cứ tuồn tuột chảy ra từ ngòi bút của anh. thực tế anh viết hệt như đánh vật với từng con chữ. Dù là viết truyện ngắn hay. viết tùy bút ông cũng luôn là một người có trách nhiệm với những trang viết của mình.
Cân nhắc trước sau và ý tứ sâu xa dủ là những câu chuyện phiểm. Nên nếu ai đã bước vào thế giới văn chương Đỗ Chu sẽ thấy cái “bát ngát”, “thăm thẩm” và “miên man” rất cuốn hút tâm hồn người, cảng đọc càng thấy. chiều sâuý nghĩa và triết lí nhân sinh.