MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Sau hơn 25 năm thực hiện chính sách đổi mới, Việt Nam từ một nƣớc thuộc nhóm các nƣớc nghèo đã vƣơn lên thành quốc gia đang phát triển có thu nhập ở mức trung bình. Đạt đƣợc những thành tựu đó, sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam dựa vào nhiều yếu tố, trong đó sự phát triển của ngành nông nghiệp đóng vai trò quan trọng. Trong nông nghiệp, đất đai là tƣ liệu sản xuất quan trọng, quyết định tính đa dạng, quy mô và hiệu quả của sản xuất nông nghiệp, nó đƣợc coi là một trong những nguồn lực quan trọng, quyết định khả năng phát triển của nông nghiệp nâng cao mức sống cho ngƣời dân nông thôn.
Trong quá trình đô thị hóa cao và sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế, đất đai dành cho nông nghiệp đang ngày càng có xu hƣớng bị thu hẹp gây những tác động không nhỏ tới phát triển kinh tế, những vấn đề xã hội nhƣ: thiếu việc làm, di dân tự do, tệ nạn xã hội và an ninh lƣơng thực, những vấn đề đó đòi hỏi cần có những nghiên cứu về tác động của việc thu hồi đất nông nghiệp tới quá trình phát triển kinh tế - xã hội, an ninh lƣơng thực, đời sống của cƣ dân,… Trong bối cảnh phát triển chung của đất nƣớc, Thành phố Hải Phòng có tốc độ đô thị hóa nhanh với nhiều khu công nghiệp, thƣơng mại lớn và nhiều trung tâm dịch vụ, du lịch, giáo dục, y tế,…là nơi cung cấp thủy, hải sản cho vùng đồng bằng Bắc Bộ. Bên cạnh đó, Hải Phòng còn là cực tăng trƣởng của tam giác kinh tế trọng điểm phía Bắc gồm Hà Nội, Hải Phòng và Quảng Ninh. Theo mục tiêu phát triển kinh tế của thành phố Hải Phòng đến năm 2020: “Xây dựng thành phố Hải Phòng trở nên văn minh, hiện đại xứng đáng là đô thị cấp quốc gia, một cửa ngõ chính ra biển; trung tâm công nghiệp, thương mại, du lịch, dịch vụ, thủy sản của miền Bắc; có cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa; cơ sở hạ tầng phát triển”. Để thực hiện mục tiêu phát triển của thành phố, trong những năm qua Hải Phòng đã tập trung chỉ đạo các cấp, các ngành, các chính quyền địa phƣơng triển khai thực hiện các dự án trọng điểm của thành phố nhƣ: Khu đô thị mới Ngã 5- sân bay Cát Bi; Đƣờng trục 100m Lạch Tray - Hồ Đông; Khu đô thị mới Lạch Tray - Hồ Đông; Khu đô thị mới Bắc Sông Cấm; Đƣờng Hồ Sen- cầu Rào II; Khu đô thị Hồ Sen- cầu Rào II; Cảng cửa ngõ Lạch Huyện; Đƣờng ôtô cao tốc Hà Nội- Hải Phòng; nâng cấp mở rộng sân bay Cát Bi; Khu công nghiệp Đình Vũ; Đầu tƣ xây dựng hạ tầng quận mới Hải An.
1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hải An là quận mới thành lập theo Nghị định số 106/NĐ-CP ngày 20/12/2002 của Chính phủ. Tuy nhiên trong những năm gần đây, quá trình đô thị hóa diễn ra khá nhanh đã làm thay đổi mục đích sử dụng của nhiều loại hình sử dụng đất trên địa bàn quận theo hƣớng giảm diện tích đất nông nghiệp và tăng diện tích đất phi nông nghiệp. Việc thu hổi, chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp phục vụ nhu cầu phát triển của địa phƣơng gây ra những tác động cả tích cực và tiêu cực. Vì vậy, đề tài: “Đánh giá tác động của chính sách thu hồi đất nông nghiệp tới quá trình phát triển kinh tế - xã hội quận Hải An, thành phố Hải Phòng” đƣợc lựa chọn là đáp ứng đƣợc yêu cầu thực tiễn của địa phƣơng trong quá trình phát triển và hội nhập.
Mục tiêu nghiên cứu Đánh giá tác động của việc thu hồi đất nông nghiệp tới quá trình phát triển kinh tế - xã hội của quận Hải An nhằm đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả chính sách thu hồi đất nông nghiệp ở địa phƣơng. Nhiệm vụ nghiên cứu - Tổng quan và lý luận về vai trò của chính sách đất đai, đặc biệt là chính sách thu hồi đất nông nghiệp đối với quá trình phát triển kinh tế - xã hội. - Phân tích hệ thống chính sách quản lý đất đai hiện hành ở cấp thành phố và cấp quận. - Phân tích và đánh giá quá trình phát triển KT-XH khu vực nghiên cứu giai đoạn 2003-2010.
- Đánh giá thực trạng việc thu hồi đất tại một số dự án trên địa bàn quận Hải An và những tác động của chính sách đối với sự phát triển KT-XH và sinh kế của ngƣời dân. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi khu vực nghiên cứu: Trên cơ sở đánh giá tác động của chính sách thu hồi đất nông nghiệp của các dự án trên địa bàn quận Hải An, đề tài lựa chọn một số dự án tiêu biểu để nghiên cứu chi tiết. - Phạm vi nội dung nghiên cứu: Đánh giá tác động của chính sách đất đai là một lĩnh vực nghiên cứu rộng, phức tạp. Trong khuôn khổ đề tài luận văn thạc sỹ, một số nội dung chính đƣợc nghiên cứu nhƣ sau: + Phân tích thực trạng hiệu quả chính sách thu hồi đất nông nghiệp 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Nghiên cứu đặc điểm và những thay đổi về phát triển kinh tế - xã hội và một số vấn đề khác của quận Hải An giai đoạn 2005 – 2010.
+ Hiện trạng biến động sử dụng đất quận Hải An giai đoạn 2005 – 2010 + Đề xuất các giải pháp dựa trên kết quả nghiên cứu đánh giá tác động của chính sách thu hồi đất nông nghiệp. Quan điểm và phƣơng pháp nghiên cứu 5.Quan điểm nghiên cứu 5.Quan điểm tổng hợp Đất đai và những vấn đề liên quan luôn tồn tại rất phức tạp với nhiều mối liên hệ đan xen có tác động qua lại. Chính vì vậy, khi nghiên cứu, phân tích tác động của chính sách thu hồi đất đai tới các khía cạnh khác nhau của quá trình phát triển, cần đặt đất đai vào một hệ thống với các yếu tố khác nhƣ kinh tế, xã hội, con ngƣời, thể chế, chính sách,.Những yếu tố này với những tác động tƣơng hỗ đã tạo nên một chỉnh thể thống nhất. Khi một hợp phần trong hệ thống bị thay đổi (đất nông nghiệp) bởi tác động của hợp phần khác (chính sách) sẽ kéo theo toàn bộ hệ thống thay đổi.
Bên cạnh những thay đổi về chất nhƣ vậy, hệ thống sẽ dịch chuyển từ thời điểm T1 (khi chƣa thu hồi đất nông nghiệp) sang thời điểm T2 (đã thu hồi đất nông nghiệp). Kết quả là tác động ngƣợc lại của hệ thống tới từng yếu tố trong đó sẽ làm ảnh hƣởng tới hợp phần quan trọng nhất – Con ngƣời.Quan điểm lịch sử Đất đai và những mối liên hệ đi kèm là một trong những vấn đề mang tính lịch sử lâu dài. Những chính sách liên quan đến đất đai đều nhằm mục đích chung là khai thác tối ƣu đất đai phục vụ cho nhu cầu của con ngƣời. Chính vì vậy, quan điểm lịch sử đƣợc sử dụng trong đề tài bao gồm những điểm chính nhƣ sau: 1) Kế thừa những công trình nghiên cứu đi trƣớc về cùng lĩnh vực nghiên cứu để tìm ra những cơ sở khoa học, phƣơng pháp nghiên cứu phù hợp có thể vận dụng tốt trong đề tài; 2) Tìm hiểu hệ thống văn bản pháp luật trong quá khứ liên quan đến việc thu hồi đất nông nghiệp ở quy mô quốc gia cũng nhƣ ở Hải Phòng; 3) Nghiên cứu sự thay đổi của hệ thống đất đai (nông nghiệp) ở thời điểm trƣớc và sau khi thu hồi đất nông nghiệp.Quan điểm phát triển bền vững Với mục tiêu định hƣớng phát triển kinh tế quận Hải An, việc hoạch định chính sách sử dụng đất một cách chính xác phù hợp và hiệu quả sẽ đảm bảo cho quá trình phát triển bền vững của địa phƣơng.
3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với quan điểm bền vững này, việc duy trì cơ cấu sử dụng đất hợp lý song vẫn đảm bảo đầy đủ chức năng của lãnh thổ sẽ đảm bảo cho khu vực nghiên cứu có một lộ trình phát triển phù hợp và theo hƣớng phát triển bền vững.Phƣơng pháp nghiên cứu 5.Phương pháp điều tra, khảo sát Điều tra thu thập các tài liệu, số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, tài nguyên thiên nhiên và môi trƣờng, các số liệu thống kê, kiểm kê về diện tích các loại đất giai đoạn 2005 - 2010, các phƣơng án bồi thƣờng… để phân tích, đánh giá tác động của chính sách thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn quận Hải An.Phương pháp thống kê, so sánh Trên cơ sở các số liệu, tài liệu thu thập đƣợc, tiến hành thống kê, so sánh số liệu qua các năm để thấy đƣợc sự biến động sử dụng đất, sự thay đổi về các vấn đề kinh tế - xã hội, sinh kế ngƣời dân. Đặc biệt là so sánh các thời điểm trƣớc và sau khi thu hồi đất nông nghiệp.Phương pháp phân tích, đánh giá tổng hợp Đặt đất nông nghiệp của quận Hải An vào một hệ thống chỉnh thể, chịu sự tƣơng tác của nhiều yếu tố, tiến hành đánh giá tổng hợp cả hệ thống để tìm ra những thay đổi, những điểm tích cực và tiêu cực của việc áp dụng chính sách thu hồi đất nông nghiệp ở quận Hải An. Mặt khác, đánh giá toàn diện những tác động của chính sách thu hồi đất nông nghiệp tới kinh tế, xã hội và cƣ dân địa phƣơng.Phương pháp điều tra xã hội học Thực hiện điều tra nhanh 51 hộ dân có đất nông nghiệp thu hồi phục vụ 3 dự án xây dựng trọng điểm trên địa bàn quận Hải An (Đƣờng cao tốc Hà Nội – Hải Phòng, Khu CN Tràng Duệ, Khu đô thị Hồ sen – Cầu Rào 2) bằng phƣơng pháp điều tra và phỏng vấn trực tiếp ngƣời dân, từ đó phân tích, đánh giá, tổng hợp mức thu nhập của ngƣời dân trƣớc và sau khi thu hồi đất, trình độ văn hóa, lao động và vấn đề sử dụng tiền bồi thƣờng của các hộ cũng nhƣ khả năng thích ứng của ngƣời dân. và thu thập thêm thông tin, ý kiến của các cán bộ TTPTQĐ của quận để tìm hiểu thêm những thông tin về chuyển đổi sử dụng đất, kinh phí bồi thƣờng cũng nhƣ quá trình thực hiện việc GPMB của dự án.
4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP TỚI QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI 1. Tổng quan các chính sách thu hồi đất nông nghiệp 1.