CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC ĐÀO TẠO VÀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC TRONG DOANH NGHIỆP 1. Nguồn nhân lực 1. Khái niệm Nhân lực được hiểu là nguồn lực của mỗi con người bao gồm thể lực và trí lực. Thể lực được hiểu là sức khỏe của thân thể, phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: sức vóc, tình trạng sức khỏe con người, chế độ ăn uống nghỉ ngơi… Trí lực chỉ sức suy nghĩ, sự hiểu biết, sự tiếp thu kiến thức, tài năng, năng khiếu cũng như quan điểm, lòng tin.
của từng người. Trong SXKD truyền thống, việc quản lý và sử dụng con người về mặt thể lực thì đến thời điểm nào đó sẽ bị giảm sút và dần cạn kiệt, nhưng nếu khai thác về mặt trí lực thì sẽ không cạn kiệt, đôi khi còn tăng lên thông qua sự vận động của trí óc. Bất kỳ tổ chức nào cũng được tạo thành bởi các thành viên là con người hay NNL của nó. Do đó, chúng ta có thể hiểu rằng NNL của tổ chức hay doanh nghiệp là toàn bộ người lao động làm việc trong tổ chức hay doanh nghiệp đó.
Bên cạnh đó, để tìm hiểu sâu hơn về khái niệm “nguồn nhân lực”, có rất nhiều cách hiểu khác nhau về “nguồn nhân lực”, dưới đây là một số định nghĩa: - Theo định nghĩa của Liên hợp quốc: “Nguồn nhân lực là trình độ lành nghề, là kiến thức và năng lực của toàn bộ cuộc sống con người hiện có thực tế, hoặc tiềm năng để phát triển kinh tế - xã hội trong một cộng đồng”. [5] - Theo các nhà khoa học tham gia chương trình KX-07: “Nguồn nhân lực cần được hiểu là số dân và chất lượng con người, bao gồm cả thể chất và tinh thần, sức khỏe và trí tuệ, năng lực, phẩm chất và đạo đức của người lao động”. [2] - Theo giáo trình “Nguồn nhân lực” của Nhà xuất bản Lao động xã hội: “Nguồn nhân lực bao gồm toàn bộ dân cư có khả năng lao động, không phân biệt người đó đang được phân bố vào ngành nghề, lĩnh vực, khu vực nào và có thể coi đây là nguồn nhân lực xã hội”. [1] Theo David Begg (2007) nhận định rằng: “Nguồn nhân lực là toàn bộ trình độ chuyên môn mà con người tích lũy được, nó được đánh giá cao vì tiềm năng đem lại thu nhập trong tương lai.” HV: Hoàng Anh Tuấn 7 MSHV: 20212598M Đại học Bách Khoa Hà Nội Viện Kinh tế và Quản lý Nói chung, chúng ta có thể hiểu NNL là tổng hợp những năng lực, sức mạnh hiện có trên thực tế và dưới dạng tiềm năng của lực lượng lao động đang và đã sẵn sàng tham gia vào quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước, đó là những người có khả năng lao động, tay nghề thành thạo, có phẩm chất tốt, được đào tạo, bồi dưỡng và phát huy bởi một nền giáo dục tiên tiến gắn liền với một nền khoa học hiện đại.
NNL trong doanh nghiệp được nghiên cứu trên góc độ số lượng và chất lượng lao động trong doanh nghiệp. Số lượng NNL được biểu hiện thông qua các chỉ tiêu quy mô và tốc độ tăng lao động trong doanh nghiệp. Chất lượng của NNL trong doanh nghiệp được nghiên cứu dựa trên những khía cạnh về sức khỏe, trình độ học vấn, năng lực chuyên môn, trình độ tay nghề và kỹ năng nghề nghiệp cũng như tính kỷ luật và tinh thần sáng tạo trong lao động của người lao động. Chất lượng NNL trong doanh nghiệp bị phụ thuộc bởi hai nhóm yếu tố chính.
Thứ nhất, chất lượng NNL trong doanh nghiệp chịu ảnh hưởng chung của chất lượng NNL của quốc gia (chất lượng nhân lực chung của quốc gia do trình độ phát triển kinh tế xã hội, chính sách đầu tư phát triển NNL của chính phủ quốc gia và khả năng đầu tư của bản thân người lao động quy định). Thứ hai, chất lượng nguồn lao động trong doanh nghiệp do công tác đào tạo nhân lực, công tác tạo động lực cho người lao động trong doanh nghiệp quy định. Vai trò của nguồn nhân lực trong doanh nghiệp Một doanh nghiệp muốn hoạt động và phát triển ổn định phải có sự đóng góp của rất nhiều nguồn lực khác nhau như tài chính, vật chất, công nghệ,…Trong đó, NNL được nhắc đến như là một nguồn lực quan trọng nhất, quyết định đến sự thành bại của một tổ chức. Trong một doanh nghiệp, một tổ chức thì vai trò của NNL được thể hiện ở các mặt sau: - Nhân lực chính là nguồn lực quan trọng nhất trong tổ chức: Hiểu một cách đơn giản thì NNL bao gồm tất cả những người đã và đang làm việc trong tổ chức, doanh nghiệp ở tất cả các vị trí khác nhau.
Họ là lực lượng tham gia chính vào các hoạt động của tổ chức, là những chủ thể quan trọng trong việc sáng tạo và phát huy những thế mạnh của doanh nghiệp. Với bất kỳ tổ chức nào thì nhân lực cũng là nguồn lực cần thiết và quan trọng nhất, có vai trò quyết định đến HV: Hoàng Anh Tuấn 8 MSHV: 20212598M Đại học Bách Khoa Hà Nội Viện Kinh tế và Quản lý lợi nhuận và sự phát triển của công ty. Cũng chính vì vai trò của NNL quá đỗi quan trọng mà công tác quản trị nhân sự luôn được các tổ chức đặt lên hàng đầu. Dựa vào tính chất của công việc mà NNL từ người quản lý đến nhân viên đều phải có kiến thức cơ bản về công việc mình đang làm, ý thức được trách nhiệm của mình cũng như đồng hành cùng nhau để thực hiện mục tiêu chung của doanh nghiệp.
Đặc biệt, muốn làm tốt điều này thì người đứng đầu tổ chức phải có khả năng tạo động lực cho nhân viên và gắn kết mọi người lại với nhau. - Nguồn nhân lực là động lực của sự phát triển: Sự phát triển của một tổ chức, doanh nghiệp sẽ được quyết định bởi nhiều nguồn lực khác nhau. Tuy nhiên các nguồn lực khác như vốn, tài nguyên thiên nhiên, sự phát triển của công nghệ, cơ sở vật chất, vị trí địa lý…cũng chỉ là những khách thể, chịu sự khai thác, cải tạo của của nhân lực. Các nguồn lực này chỉ tồn tại dưới dạng tiềm năng.
Muốn phát huy tác dụng thì phải có sự khai thác, sử dụng, bảo vệ, tái tạo thông qua các hoạt động có ý thức của con người. Cũng chính vì điều này mà nhiều chuyên gia đã nói rằng, cạnh tranh trong thời đại 4.0 không phải là cạnh tranh về vốn hay tài nguyên mà đó là cạnh tranh về nhân lực. NNL, đặc biệt là nhân lực chất lượng cao có trí tuệ, kinh nghiệm, kỹ năng, tính năng động, sáng tạo,…để tác động vào các nguồn lực khác và gắn kết chúng lại với nhau nhằm phục vụ nhu cầu phát triển của tổ chức, doanh nghiệp. Chính con người cũng là nhân tố làm thay đổi tính chất của lao động từ thủ công chân tay sang lao động cơ khí và lao động trí tuệ.
Nhất là trong giai đoạn hiện nay – khi khoa học và công nghệ đã trở thành bộ phận trực tiếp của lực lượng sản xuất thì con người lại là nhân tố thúc đẩy và động lực của sự phát triển. Nếu không có nhân lực sáng tạo ra những tư liệu lao động hiện đại, sử dụng, khai thác và đưa chúng vào hoạt động lao động thì những nguồn lực khác đó cũng chỉ là những vật chất vô tri vô giác. - Nguồn nhân lực quyết định đến sự thành công của tổ chức: Vai trò của NNL không chỉ dừng lại ở việc cung cấp và sử dụng các tư liệu lao động khác cho tổ chức mà còn quyết định đến sự thành công của tổ chức doanh nghiệp. Không có một tổ chức nào chỉ có người đứng đầu làm việc mà vẫn có thể thành công.
Cần phải có những nhân viên cùng đồng lòng, cùng triển khai công việc vì mục tiêu chung thì kế hoạch về sự thành công mới trở thành hiện thực được. HV: Hoàng Anh Tuấn 9 MSHV: 20212598M Đại học Bách Khoa Hà Nội Viện Kinh tế và Quản lý Suy cho cùng, để thực sự phát triển thì con người chính là động lực lớn nhất, quan trọng nhất. Chính vì vậy các tổ chức, doanh nghiệp cần phải sử dụng và khai thác hợp lý với NNL mà mình đang có. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp 1.
Khái niệm Đào tạo và phát triển nhân lực là những phạm trù rộng và mang một ý nghĩa lớn cho mỗi tổ chức, doanh nghiệp, vì vậy để hiểu rõ và chính xác phạm trù này ta có thể đưa ra một số khái niệm như sau: Đào tạo NNL là hoạt động học tập nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng, khả năng thuộc một nghề, một chuyên môn nhất định để người lao động thực hiện có hiệu quả chức năng vào nhiệm vụ của mình. Quá trình này diễn ra trên cơ sở đào tạo bắt đầu từ việc xác định nhu cầu, đối tượng đào tạo đến việc thiết kế nội dung, chương trình đào tạo, đồng thời chuẩn bị những điều kiện như cơ sở hạ tầng, thiết bị máy móc, đội ngũ giáo viên… để bảo đảm chất lượng của quá trình đào tạo. [8] Phát triển là hoạt động học tập vượt ra khỏi phạm vi công việc trước mắt của người lao động, nhằm mở ra cho họ những công việc mới dựa trên cơ sở những định hướng tương lai của tổ chức, doanh nghiệp. 1- So sánh đào tạo và phát triển Tiêu chí Đào tạo Phát triển Tập trung Công việc hiện tại Công việc tương lai Phạm vi Cá nhân Cá nhân và tổ chức Thời gian Ngắn hạn Dài hạn Khắc phục sự thiếu hụt về kiến Mục đích Chuẩn bị cho tương lai thức và kỹ năng hiện tại (Nguồn: Nguyễn Văn Điềm & Nguyễn Ngọc Quân, 2004) Đào tạo nhân lực: Là cần thiết cho sự thành công của tổ chức và sự phát triển chức năng của con người.
Việc đào tạo nhân lực không chỉ được thực hiện bên trong một tổ chức, mà còn bao gồm một loạt những hoạt động khác được thực hiện từ bên ngoài như: học việc, học nghề và hành nghề. Kết quả của quá trình đào tạo nhân lực sẽ nâng cao chất lượng, phát triển NNL đó. [8] HV: Hoàng Anh Tuấn 10 MSHV: 20212598M Đại học Bách Khoa Hà Nội Viện Kinh tế và Quản lý Phát triển nhân lực: Là tổng thể các hoạt động học tập có tổ chức được tiến hành trong những khoảng thời gian nhất định nhằm tạo ra sự thay đổi hành vi nghề nghiệp của người lao động.